به طور سنتی تأمین مالی اقتصاد در کشور ما حدود ۸۰ درصد متکی به منابع بانکی و ۲۰ درصد از بازار سرمایه انجام میشد، اما در سالهای ۹۸ و به خصوص سال ۹۹ به دلیل اقبال مردم به سرمایهگذاری در بورس این رقم تغییر کرده، به گونهای که سال ۹۹ از تأمین مالی هزار هزار میلیارد تومانی که در اقتصاد کشور صورت میگیرد حدود ۵۰ درصد یعنی ۵۰۰ هزار میلیارد تومان از طریق بورس صورت گرفته است. اگرچه حدود ۸۰ درصد از اقتصاد کشور دولتی و وابسته به شرکتهای دولتی است، اما بیشتر تأمین مالیها توسط شرکتهای بورسی و فرابورسی که معمولا شرکتهای بزرگ به شمار میروند، انجام شده و این تأمین مالی صرف اجرای پروژهها و نیز جبران هزینههای جاری شرکتها شده است.
مستندات
براساس آمار و ارقام منتشر شده توسط شرکت بورس و اوراق بهادار تا پایان دی ماه سال ۱۳۹۹، مبلغ ۱۴۱ هزار میلیارد تومان برای دولت و شرکتهای دولتی تامین مالی صورت گرفته است. همچنین برای شهرداری و بانکها ۳۰۰ میلیارد تومان اوراق منتشر شده (اوراق شرکتی شامل اوراق سلف، اجاره، مرابحه، اوراق رهنی، اوراق منفعت، مشارکت و خرید) که در مجموع ۲۳ هزار و ۹۰۰ میلیارد تومان بوده است بنابراین حجم کل بازار اوراق در بازار سرمایه ایران تا اول بهمن سال ۱۳۹۹ برای تامین مالی مبلغ ۱۶۵ هزار و ۲۱۹ میلیارد تومان بوده است که در مقایسه با سال ۹۸ حدود یک و نیم برابر افزایش نشان میدهد.
همچنین تا اول بهمن سال ۱۳۹۹ منابع تجهیز شده در بازار سرمایه توسط شرکتهای بورسی شامل تأسیس شرکتهای سهامی عام ۴۱۰ میلیارد تومان، افزایش شرکتهای سهامی عام به جز مازاد تجدید ارزیابی با مجوزهای ارائه شده ۶۷ هزار و ۸۶ میلیارد تومان و افزایش سرمایه شرکتهای سهامی عام از محل مازاد تجدید ارزیابی با مجوزهای صادر شده ۴۲ هزار و ۶۷۵ میلیارد تومان و عرضه اولیه سهام شرکتها در بورس اوراق و فرابورس ایران ۲۸ هزار و ۸۱ میلیارد تومان و جمع تأمین مالی از محل سرمایه در بازار سرمایه مبلغ ۱۳۸ هزار و ۲۵۳ میلیارد تومان بوده است.
جدول شماره ۲؛ منابع تجهیز شده در بازار سرمایهدر بازار اوراق بدهی امسال با انتشار انواع ابزارهای تأمین مالی ۱۶۵ هزار میلیارد تومان تأمین مالی شده است، همچنین از محل صندوقها ۱۹۶ هزار میلیارد تومان تأمین مالی صورت گرفته است، به هر حال با ابزارهای بازار سرمایه، انتشار اوراق بدهی و انتشار اوراق امسال در مجموع حدود ۵۰۰ هزار میلیارد تومان تأمین مالی از بازار سرمایه صورت گرفته است که عمده آن توسط شرکتهای بورسی و فرابورسی بوده است و بخشی از تامین مالی نیز جذب دولت و شرکتهای دولتی شده است.
شیرینی بورس به کام دولتآنچه مشخص است بازار سرمایه در سال ۱۳۹۹ اگرچه پایانی تلخ برای برخی سهامداران داشت، اما توانست کام دولت را شیرین کند؛ چرا که دولت هم توانست بخشی از سهام خود را در شرایط رونق بازار با قیمتهای خوب به فروش برساند و هم از محل مالیات بر معاملاتی که سایر سهامداران انجام میدهند درآمد چندده هزار میلیارد تومانی کسب کند. آنگونه که آمار رسمی منتشر شده از سوی سازمان بورس و اوراق بهادار نشان میدهد، سال ۱۳۹۹ بالغ بر ۲۴ میلیون کد جدید سهامداری بدون احتساب مشمولان سهام عدالت در بازار سرمایه صادر شده که نشانگر رشد ۲۲۴ درصدی ورود سهامداران به این بازار است و اکنون این بازار را تبدیل به یک بازار حدود ۶۰ میلیون نفری کرده است.
براساس این آمار، ارزش تجهیز و جذب منابع مالی از طریق بازار سرمایه برای اقتصاد کشور که در سال ۹۸ تنها معادل ۲۱۶ هزار میلیارد تومان بوده، در سال ۹۹ از مرز ۵۶۰ هزار میلیارد تومان عبور کرده است. نکته حائز اهمیت آن است که دولت نزدیک به ۱۷ هزار میلیارد تومان از محل مالیات بر نقل و انتقال سهام در بازار سرمایه درآمد کسب کرده است که این رقم، به گواه آمار، ۹ درصد از کل مالیات وصولی سال ۱۳۹۹ بوده است وسهمی ۷.۱ درصدی از میزان تأمین مالی دولت از بازار سرمایه در سال ۱۳۹۹ داشته است؛ در عین حال ۷۶ درصد از تأمین مالی دولت در سال گذشته از محل انتشار اوراق تأمین مالی اسلامی یا همان صکوک بوده که مرابحه عام، اسناد خزانه اسلامی، اوراق منفعت وزارت نفت و شرکت ملی نفت و اوراق سلف موازی استاندارد برای وزارت نیرو و شرکتهای تابعه آن را در بر میگیرد و مجموع آن، ۱۷۵ هزار و ۲۹۹ میلیارد تومان است. از سوی دیگر، مجموع فروش سهام دولتی در قالب صندوقهای سرمایهگذاری قابل معامله دارایکم و پالایش یکم، عرضه تدریجی سهام به عموم و تهاتر بدهی از طریق واگذاری سهام نیز سهم ۱۶.۹ درصدی از این تأمین مالی را به خود اختصاص داده که در مجموع رقمی معادل ۳۸ هزار و ۸۴۶ میلیارد تومان است.
نتیجه گیریبازار سرمایه یکی از شریانهای اصلی تأمین مالی در اقتصاد محسوب میگردد. محدودیت در تامین منابع مالی از نظام بانکی، اصلیترین عامل بازدارنده بنگاههای اقتصادی برای توسعه کسب وکارها در ایران است و با توجه به بانک محور بودن فعالیتهای اقتصادی و تامین مالی در نظام تولید ایران، امروزه تامین مالی از بازار سرمایه یک ضرورت انکار ناپذیر است. تأثیر بازار سرمایه در حرکت جریان نقدینگی و منجر شدن به رشد و توسعه اقتصادی، مسئلهی مهمی است که اخیرا با نگاه به رشد مساعد بازار سرمایه در ایران مورد توجه قرار گرفته است. چنانچه رابطه منطقی بین بازار مالی و سایر بخشهای اقتصادی وجود نداشته باشد، احتمال بروز اختلالات و نقصانهایی در ساز و کار تولید وجود دارد.
بازار سرمایه به سبب نقش اساسی درگردآوری منابع از طریق پس اندازها، بهینه سازی گردش منابع مالی و هدایت آنها به سوی مصارف و نیازهای سرمایه گذاری در بخشهای مولد اقتصادی تاثیر زیادی در رشد اقتصادی کشورها دارد و رشد اقتصادی به خصوص رونق تولید در کشورهایی که تامین مالی از بازار سرمایه آنها در مقایسه با نظام بانکی بیشتر بوده، سریعتر است.
اگرچه در ایران تنوع ابزارهای مالی قابل قیاس با کشورهای توسعه یافته نیست، اما در سالهای اخیر شاهد پیشرفتهای نسبتا قابل توجهی در این حوزه هستیم. اما همچنان میزان تامین مالی از بازار پول نسبت به بورس در ایران بیشتر است و برای اینکه بتوانیم مسیر تامین مالی بنگاهها از بازار پول به بازار سرمایه را تغییر دهیم میبایست ضمن طراحی و توسعه ابزارهای نوین، با حمایت و توسعه نهادهای مرتبط با تامین مالی در بورس، فرهنگ سازی لازم نیز صورت گیرد.
اگرچه با توجه به شرایط کنونی کشور و وضعیت تحریمهای اعمال شده، چالشهایی در مسیر تامین مالی بنگاههای اقتصادی از جمله تعدد قوانین، نهادهای تصمیم گیر، تعیین دستوری نرخهای اوراق، عدم گسترش سازوکار رتبه بندی اعتباری و ... وجود دارد که باعث شده علاوه بر زمان بر شدن فرآیند تامین مالی شرکتها از طریق بازار سرمایه، هزینههای تامین مالی نیز افزایش قابل توجهی داشته باشد، اما به نظرمی رسد راهکارهایی از قبیل؛ تجمیع تمام قوانین مرتبط با انواع تامین مالی در یک قانون جامع تحت عنوان قانون تامین مالی، شناور سازی نرخ سود تسهیلات بانکی و سود اوراق تامین مالی بر اساس نرخهای بازدهی متفاوت شرکتها و پروژ ها، تاسیس موسسات رتبه بندی اعتباری اوراق با قابلیت رتبه بندی انواع اوراق بهادار مالی اسلامی، صندوق ضمانت صکوک، تعیین شرکتهای برتر جهت انتشار اوراق بدون رکن ضامن و ... میتواند به پویایی نظام تامین مالی کمک کند و در عین حال منجر به افزایش سهم تامین مالی از طریق بازار سرمایه گردد.
پژوهشگر: محمود نانکلی