حضرت عبدالعظیم بن عبدالله حسنی (علیهالسلام) (۱۷۳-۲۵۲ ق)، معروف به عبدالعظیم حسنی، شاه عبدالعظیم و سیدالکریم، از نوادگان امام حسن مجتبی (علیهالسلام) است که با چهار واسطه به ایشان میرسد.
به گزارش خبرگزاری صدا و سیما ، شهرستان ری، یکی از شهرهای مذهبی و بسیار ارزشمند تاریخ ایران محسوب میشود که در دوران مختلف، از ارزش و اهمیت والایی برخوردار بوده است. این نقطه از کشور، عناوین مختلفی از جمله پایتخت مذهبی زرتشتیان، پایتخت تابستانی اشکانیان، پایتخت آل بویه و پایتخت ارزشمند حکمرانان سلجوقی را در کارنامه خود، به ثبت رسانده است.
البته در دوران اسلامی بهویژه پس از حکومت سلجوقیان، از اهمیت آن کاسته شده است؛ اما آنچه که امروز این شهر را به یکی از محبوبترین مقاصد گردشگری مذهبی در سراسر ایران تبدیل کرده است، حضور آرامگاه مطهر امامزاده عبدالعظیم حسنی (ع) است که در بین مردم به «شاه عبدالعظیم» شهرت یافته است.
البته علاوه بر بارگاه ملکوتی این عالم شیعه، بزرگان دینی، علمی و هنری بسیاری در این شهرستان مدفون هستند که میتوان به جلال آل احمد، آیتالله کاشانی، محمدرضا مهدوی کنی، شیخ صدوق، شیخ محمد خیابانی و... اشاره کرد. در ادامه با ما همراه شوید تا حرم عبدالعظیم حسنی، یکی از ارزشمندترین جاهای دیدنی تهران را به شما معرفی کنیم.
حضرت عبدالعظیم حسنی (ع)، از نوادگان حضرت امام حسن مجتبی (ع) است که با چهار واسطه، از نوادگان حضرت علی (ع) محسوب میشود. ایشان در سال ۱۷۳ هجری قمری در شهر مدینه متولد شد و نزدیک به هشت دهه و با درک امامت چهار امام معصوم - امام موسی (ع)، امام رضا (ع)، امام جواد (ع) و امام هادی (ع) - در سن ۷۹ سالگی به دیار باقی شتافت.
نسبت عبدالعظیم (ع) به امام حسن مجتبی (ع)، از دلایل شهرت این شخصیت عظیم علمی، فرهنگی و جهادی به عبدالعظیم حسنی در بین مردم است.
به نظر میرسد که حضرت عبدالعظیم با توجه به دوران حکومت خلیفه وقت و اوضاع سیاسی حاکم بر جامعه، رفتار نامناسب، اقدامات جبرگونه، توهین و بدرفتاریهای خلفای عباسی با اهل بیت پیامبر (ع)، به ناچار از محل سکونت خود هجرت کرده و به ری نقل مکان کردند.
در روایات آمده است که ملاقات حضرت عبدالعظیم (ع) با امام هادی (ع) به خلیفه وقت گزارش داده میشود و این امر سبب شده تا خلیفه دستور تعقیب و دستگیری ایشان را صادر کند. حضرت نیز برای رهایی از زندان، به صورت ناشناس اقدام به رفت و آمد در شهرها و نقاط مختلف کرده تا سرانجام به شهر ری میرسند. در آن دوران، شهر ری یکی از معتبرترین و مهمترین سرزمینهای شیعهنشین بود و همین امر سبب شد تا عبدالعظیم حسنی (ع)، آن بلاد را برای سکونت انتخاب کنند. وی با مخفی کردن هویت خویش، به خانه یکی از شیعیان که در محله «ساربانان» در کوی «سکهالمولی» قرار داشت رفتند.
حضرت عبدالعظیم حسنی (ع)، در مدتی که در شهر ری سکونت داشتند، پیوسته به صورت مخفی با شیعیان در ارتباط بودند.با گذشت زمان، هر روز بر تعداد مراجعین حضرت افزوده شده و ایشان نیز به سوالات، شبهات دینی و مذهبی و... مردم ری، پاسخ میدادند.
عکس قدیمی از حرم حضرت عبدالعظیم (ع)
مدت دقیق سکونت حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) در شهر ری، مشخص نیست؛ اما آنچه مسلم است و در کتب و نوشتههای تاریخی به آن اشاره شده است، اقدامات ارزشمند و گرانقدر وی در مدت زمان زندگیاش در شهر ری است که به انجام فعالیتهای فرهنگی، علمی و سیاسی پرداخته و از هر فرصتی برای بیان روایات و نشر علوم خود، استفاده میکردند.
به گفته «صاحب بن عباد»، یکی از شیعیان ری، در شب وفات حضرت عبدالعظیم (ع)، رویایی صادقه را مشاهده کرده که پیامبر بزرگوار اسلام (ص) به وی چنین فرمودند:
مردی از فرزندان مرا فردا از سکته المولی میآورند و در باغ عبدالجبار بن عبدالوهاب، در کنار درخت سیب، دفن خواهند کرد.
«صاحب بن عباد» در ادامه روایت خود، به مراجعه فرد شیعه به باغ مذکور در رویای خود که توسط پیامبر اکرم (ص) به آن اشاره شده بود و اقدام وی برای خرید آن باغ اشاره کرده است. به نظر میرسد که صاحب باغ نیز رویایی همانند رویای فرد شیعه را مشاهده کرده و تصمیم میگیرد که آن را برای دفن سادات و شیعیان وقف کند.
عکس قدیمی از حرم عبدالعظیم حسنی (ع)
در همان روز حضرت عبدالعظیم (ع)، دارفانی را وداع گفته و چشم از جهان فرو بستند. شیعیان و ارداتمندان خاندان اهل بیت (ع)، با شنیدن خبر رحلت این عالم، سید و زاهد بزرگوار، خود را برای تشییع به ری رسانده و در مراسم خاکسپاری وی شرکت کردند. هنگامی که ایشان را غسل میدادند، کاغذی از پیراهن او مییابند که در آن چنین نوشته شده بود
من ابوالقاسم پسر عبدالله پسر علی پسر حسن پسر زید پسر حسن پسر علی بن ابیطالب هستم.
بنابراین میتوان با توجه به وسیع بودن باغها در آن دوران، احتمال داد که تا وسعت قابل توجهی از حرم مطهر عبدالعظیم حسنی (ع)، مدفن سادات، شیعیان و ارداتمندان ائمه معصوم (ع) باشد. گفته میشود در هنگام حیات وی، امام معصوم، مردم را برای یافتن راه حل مشکلات و مسائل دینی، اعتقادی، علمی و عملی به حضور عبدالعظیم (ع) ارجاع داده تا از دانش و فضایل این سادات حسنی، بهرهمند شوند. در این خصوص میتوان به سخنان «صاحب بن عباد» اشاره کرد.
ایشان در رساله خود به ملاقات «ابوحماد رازی» با امام هادی (ع)، اشاره میکند که برای پاسخ به سوالاتی در مورد حلال و حرام به حضور امام رسیده و هنگام ترک محضر ایشان، امام وی را مورد خطاب قرار داده و چنین فرمودهاند:
ای ابو حماد! هنگامی که چیزی از امور دینی در منطقهات برای تو مشکل شد، از عبدالعظیم بن عبدالله حسنی بپرس و سلام مرا به او برسان.
نمایی از حرم عبدالعظیم حسنی (ع) در گذشته
در سالهای ۲۵۴ تا ۲۵۵ هجری قمری، پیکر مطهر حضرت عبدالعظیم حسنی (ع)، در خارج از باروی شهرستان ری و در باغی به خاک سپرده شد. هر چند که از اولین بنای ساخته شده بر قبر ایشان، اطلاعات دقیق و مستندی در دست نیست، به نظر میرسد که مدتی پس از خاکسپاری و دفن حضرت عبدالعظیم در باغ شخصی به نام «عبدالجبار رازی» در قرن سوم هجری قمری و به دستور «محمد بن زید داعی علوی» بنایی بسیار ساده روی قبر مطهر ایشان ساخته شد. (مشاهده روی نقشه)
کهنترین اثر کشف شده در حرم مطهر عبدالعظیم حسنی (ع)، سردر آجری است که در درگاه اصلی حرم قرار دارد که روی آن نام بانی سردر «مجدالملک قمی براوستانی» از وزیران «برکیارق سلجوقی» در قرن پنجم هجری قمری نوشته شده است. همچنین در سمت چپ درگاه مذکور، کتیبهای قرار دارد که به بازسازی و تعمیر بنای بقعه، در نیمه دوم قرن دوم هجری قمری و به همت «محمدبن زید داعی علوی» اشاره شده است. در برخی از کتب تاریخی نیز در مورد تعمیر و بازسازی حرم عبدالعظیم (ع) در قرن چهارم هجری قمری و در زمان «عضدالدوله دیلمی» سخنانی ثبت شده است.
بنابراین کاملا بدیهی است که مراحل تکمیل و توسعه بارگاه حضرت عبدالعظیم (ع)، در ادوار مختلف انجام شده است تا در عصر حاضر، شاهد مکانی روحانی و مملو از آثار و زیباییهای معماری سدههای مختلف باشیم. با توجه به معماری و تزئینات باقیمانده از قرون گذشته در حرم مطهر، به نظر میرسد که بقعه مبارکه عبدالعظیم حسنی (ع) در دوران تیموریان با ساخت و بازسازیهایی مواجه شده است.
نمایی از حرم عبدالعظیم حسنی (ع) در گذشته
حکمرانان صفوی نیز اقدامات قابل توجهی جهت توسعه، ایجاد و بازسازی آستانه مقدس حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) انجام داده که میتوان به ساخت ایوان اصلی آستان در اواسط قرن دهم هجری قمری اشاره کرد. پادشاهان دیگر صفوی نیز رویه توسعه و بازسازی حرم را ادامه داده و به ثبت آثار و ساخت بناهایی در پیرامون حرم پرداختند.
در عهد قاجاریان نیز پس از انتخاب تهران به عنوان پایتخت کشور و نزدیکی شهرستان ری به پایتخت، بارگاه عبدالعظیم حسنی (ع) نیز مورد توجه مسئولان آن زمان قرار گرفت و ساختوسازهای متعددی در آن انجام شد که اکثر عمارات و بناهای متعلق به حرم عبدالعظیم (ع) و امامزاده حمزه (ع) که در نزدیکی بقعه مطهر عبدالعظیم حسنی (ع) دفن شدهاند، مربوط به آن ایام است.
از جمله قسمتهای ساخته شده در بارگاه عبدالعظیم حسنی (ع)، میتوان به ساخت ضریح نقرهای حرم (ضریح حرم در زمان حکومت فتحعلی شاه قاجار احداث شده است)، ایجاد صحن تازه، غرفهها و ایوانهای پیرامون صحن تازه، کفشداریهای قرار گرفته در طرفین ایوان آینه، ایوان آینه، بنای «مدرسه امینالسلطان» که در بخش شمال شرقی صحن قرار دارد، باغ جیران که در قسمت غربی حرم مطهر ساخته شده است، باغ توتی که در بخش غربی صحن بزرگ ایجاد شده است، بقعه و گنبد امامزاده طاهر (ع) که در ضلع شرقی حرم قرار دارد، (آرامگاه امامزاده طاهر (ع) در زمان حکومت ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه، به فرمان ضلالسلطان و به تلاش و همت رضا قلی خان سراج الملک ساخته شده است)، اشاره کرد. همچنین آینهکاری و ساخت ضریح نقره مقبره امامزاده حمزه (ع) نیز در دوران حکومت قاجاریان صورت گرفته است.
البته به نظر میرسد که بنای اولیه این آرامگاه مطهر که در بخش جنوب غربی حرم عبدالعظیم حسنی (ع) قرار دارد و متشکل از قسمتهای مختلفی همچون حرم، مسجد بالاسر و ایوان بزرگ شرقی است، در زمان سلطنت شاه طهماسب صفوی ایجاد شده است.
حرم مطهر امامزاده عبدالعظیم حسنی (ع) که در بین عموم به شاه عبدالعظیم شهرت یافته است، با گذشت قرون مختلف و سپری کردن روزهای تلخ و شیرین تاریخ، امروزه با گسترش و وسعت قابل توجهی در امر ساختوساز نسبت به بنای اولیه، در زمره جاهای دیدنی استان تهران قرار گرفته و میزبان صمیمی و محفل دوستداشتنی و مامنی گرم برای دوستداران و دلباختگان اهل بیت (ع) از سراسر ایران و جهان است. مکانی که از جمله اماکن تاریخی و متبرکه وبا ارزش ایرن وتهران است که میتواند به عنوان یکی از مقاصد گردشگری مذهبی در کشور و استان تهران در نظر گرفته شده و به مسلمانان دیگر کشورها نیز معرفی شود.