مفهوم ICO و چالش ها و معایب آن

چکیده نشست پژوهشی:

• ICO که مخفف Initial Coin Offering بوده و عرضه اولیه سکه ترجمه شده است نوعی روش تأمین مالی به صورت غیرمتمرکز و بدون نظارت نهادهای قانونی است.
• پول قابل استفاده در ICOها، ارزهای رمزنگاری شده از جمله بیت کوین و اتریوم است.
• فضای قانون‌گذاری نشده، عدم محافظت از سرمایه‌گذار، نوسانات شدید قیمتی، مستندات ناکافی درباره پروژه، متعلق بودن به مراحل ابتدایی پروژه و امکان معرفی پروژه‌های تقلبی از جمله معایب و چالش­ های ICOها است.
• مهم­ ترین تهدید ICOها، خروج سرمایه­ های کلان از کشورها است.
• به طور تقریبی روزانه 30 ICO در جهان به وجود می ­آید.
• تا اواخر 2017 نزدیک به 4 هزار میلیون دلار از طریق ICO­ها جمع آوری شده است.
• ژاپن تنها کشوری است که ICO را پذیرفته و با قانونگذاری برای استفاده از آن، اقدام به جذب ایده ­ها و سرمایه ­ها از سراسر جهان می کند.

پژوهشی خبری صدا وسیما:پس از بحث بیت کوین و ارزهای رمزنگاری شده و مزایا و مخاطراتی که می ­تواند برای افراد جامعه و همچنین اقتصاد کشور داشته باشد، این بار موضوع دیگری تحت عنوان ICO که مخفف Initial Coin Offering می ­باشد و نوعی روش تأمین سرمایه است در دنیای ارزهای رمزنگاری شکل گرفته که اگر شناخت کافی نسبت به آن وجود نداشته باشد و قانون­گذاری و سیاستگذاری مناسبی برای استفاده از انجام نشود، می­ تواند تهدیدی برای خروج سرمایه­ های کلان از کشور به حساب آید. اگرچه بر خلاف بسیاری از کشورها، هنوز در کشور ICO وجود ندارد، اما از آنجا که این موضوع متعلق به فضای اینترنت و دنیای مجازی است، همچون دیگر موضوعات مرتبط با این حوزه، نمی ­توان از ورود و شکل ­گیری آن در کشور چشم­پوشی کرد. به همین دلیل، پرداختن به این موضوع به منظور آشنایی و شناخت کافی نسبت به آن و جلوگیری از تهدیدات و مخاطرات آن برای سرمایه ­گذاران و افراد جامعه از جمله ضروریاتی است که رسانه­ ها باید به آن توجه نمایند. برای این منظور، استفاده از نظرات کارشناسان، محققان و پژوهشگران اقتصاد فضای مجازی می­ تواند، اطلاعات و تجربیات ارزشمندی را در اختیار سیاستگذاران و قانونگذاران قرار دهد. از همین­ رو، گروه اقتصاد پژوهش خبری، در نشستی[1] با حضور دکتر محسن رضایی صدرآبادی، مدیر گروه اقتصاد مجازی مرکز آینده ­پژوهی سراج؛ احمد محمدزاده، کارشناس و پژوهشگر ICO و سید مسعود شریفی، مدیر موسسه توسعه اقتصاد فضای مجازی به تبیین این موضوع و همچنین بررسی مخاطرات آن پرداخته است. 

 ICO چیست و چه مزایایی دارد؟

برای درک مفهوم ICO، که مخفف Initial Coin Offering بوده و عرضه اولیه سکه ترجمه شده است، ابتدا باید با مفهوم تأمین مالی جمعی یا همان کراودفاندینگ(CrowdFunding) آشنا شویم. کراودفاندینگ یک روش تأمین سرمایه برای راه ­اندازی یک کسب­ وکار، تولید یک محصول یا انجام امور خیریه است که بر بستر اینترنت انجام می­ گیرد و همین امر باعث شده تا در مقایسه با روش های تأمین مالی سنتی که معمولاً نیازمند سرمایه­ داران کلان یا اعتبارات بانکی بود، مشکلات و چالش ­های کمتری داشته باشد. در واقع، این روش را می ­توان نوعی اقتصاد مشارکتی دانست که به جای اتکا به منابع بانکی و سرمایه­ گذاران محدود، از سرمایه­ های خرد بخش عمده­ افراد جامعه که از انجام یک پروژه منتفع می­ شوند، بهره می­ برد و به دلیل مزایایی از جمله، دسترسی سریع­تر و آسان­تر به سرمایه موردنیاز، شفافیت اطلاعات از ابتدا تا پایان انجام پروژه، کاهش ریسک سرمایه­ گذاری و ... با استقبال گسترده ­ای از سوی کشورهای توسعه ­یافته و برخی کشورهای در حال توسعه مواجه شده است. اما با تولد و ورود ارزهای رمزنگاری شده به نظام مالی جهانی و قدرت گرفتن دنیای مجازی در نظام مالی، روش تأمین مالی جمعی در این فضا نیز در قالب ICOها شکل گرفته است و در واقع، ICO را می‌توان کراودفاندینگ بر بستر بلاکچین(ارزهای رمزنگاری شده بر بستر بلاکچین به وجود آمده ­اند و بلاکچین نوعی پایگاه داده غیرمتمرکز است که در اختیار تمام افراد موجود در شبکه قرار می‌گیرد) نامید. به عبارت دیگر،  ICO را می­ توان تأمین مالی جمعی به صورت غیرمتمرکز و بدون نظارت نهادهای قانونی تعریف نمود. بنابراین، ICO زمانی رخ می‌دهد که ما یک پروژه بر بستر بلاکچین داریم؛ به‌گونه‌ای که کاربران می‌توانند اطلاعات موجود را مشاهده کرده و در مورد ایجاد تغییر در آن رأی بدهند. حال برای اینکه این پروژه به درستی کار کند، نیازمند یک توکن که می­توان آن را نوعی برگه سهام مجازی دانست، می­باشد و از آنجا که بستر این پروژه غیرمتمرکز است، بنابراین باید توکن­ها بین مردم توزیع شود. در این حالت افراد با خرید توکن‌های یک پروژه در آن سرمایه‌گذاری می‌کنند تا در آینده با افزایش قیمت توکن‌ها، سود کسب کنند، یا برای استفاده از خدمات پروژه از توکن‌ها استفاده نمایند. در واقع، راه‌اندازی ICO امکان خرید توکن‌ها را برای افراد فراهم می­ کند. از طرفی، با توجه به آنکه پول قابل استفاده در ICOها، ارزهای رمزنگاری شده از جمله بیت کوین و اتریوم است و این نوع پول محدودیتی برای جابجایی و مبادله ندارد، مهم­ترین مزیتی که برای این روش تأمین مالی می­ توان در نظر گرفت، جذب سرمایه­ های زیادی از نقاط مختلف جهان برای انجام یک پروژه در داخل یک کشور می­ باشد. همچنین، با ICO تقاضا برای این دو رمزارز بیت کوین و اتریوم نیز صورت می­گیرد، به همین دلیل باعث افزایش قیمت این رمزارزها می ­شود و در نهایت منجر به پیشرفت بازار ارزهای رمزنگاری شده می­ شود.

توکن و انواع آن

توکن ساختاری مشابه برگه سهام در بورس دارد، همان­طور که در بازار بورس در ازای خرید سهام، برگه سهام مربوط به آن دریافت می­ شود، در ICO در قبال مشارکت در تأمین مالی یک پروژه توکن دریافت می­ کنیم که حکم همان برگه سهام را دارد. در اینجا تفاوتی که میان Coin(کوین به معنای سکه) با توکن(Token معادل برگه سهام در ICO)، وجود دارد این است که کوین به طور معمول با هدف واسطه مبادله و ذخیره ارزش به وجود می‌آید، اما توکن‌ها می‌توانند کاربردهای بیشتری داشته باشند و قابل برنامه نویسی هستند و به دو دسته تقسیم می­ شوند: دسته اول توکن‌های مبتنی بر دارایی یا کالا می‌باشند. این توکن‌ها ارزش واقعی داشته و دارای پشتوانه کالایی هستند. برای مثال در یک پروژه ICO، پشتوانه توکن‌ها سنگ‌ها و مواد معدنی بود که توسط آن شرکت استخراج می‌شد. البته این مدل رایج نیست و معمولاً مورد استفاده قرار نمی ­گیرد. اما دسته دوم که رایج­ تر هست، توکن‌های کاربردی نام دارند و برای دسترسی به کالا و یا استفاده از خدمات پروژه به‌کار می‌رود. 

چالش ­ها و معایب ICO در اقتصاد

اگرچه ICO برای جذب سرمایه ­های بین ­المللی در یک کشور یک مزیت به حساب می ­آید، اما چالش­ ها و معایبی دارد که باعث شده بیشتر کشورها در قبال آن موضع منفی اتخاذ نمایند؛ این چالش ­ها و معایب عبارتند از:

• فضای قانون‌گذاری نشده: ICOها توسط نهادهای قانون‌گذاری نظارت نمی‌شوند و به همین دلیل می­توانند مخاطراتی برای اقتصاد کشورها به همراه داشته باشند.
• عدم محافظت از سرمایه‌گذار: در این روش تأمین مالی، نهادهای مالی از سرمایه‌گذاران در مقابل خطرات و کلاهبرداری‌ها محافظت نمی‌کنند. طبیعتاً چون قانونی وجود ندارد اگر سرمایه ­گذار خسارتی ببیند هیچ نهاد و مرجعی پاسخگو نخواهد بود.
• نوسانات شدید قیمتی: ارزهای رمزنگاری‌شده و توکن‌ها با نوسانات شدید قیمت روبرو هستند. همان طور که امکان دارد یک شبه هزار درصد سود کنند، به همان میزان امکان سقوط سریع آن نیز وجود دارد.
• مستندات ناکافی: ICOها معمولاً تنها با یک وایت‌پیپر معرفی شده و اطلاعات کافی در دسترس سرمایه‌گذاران قرار نمی‌دهند. به عبارتی، برخلاف روش کراودفاندینگ، در این روش، شفافیت لازم و کافی درباره مراحل مختلف پروژه­ ها و شیوه­ اجرای آن در اختیار سرمایه گذار قرار نمی­ گیرد.
• متعلق به مراحل ابتدایی پروژه: پروژه‌های ICO عموماً در ابتدای فعالیت بوده و از تجربه عملی کافی برخوردار نیستند. در واقع هنوز پروژه ای وجود ندارد و فقط یک نفر اعلام کرده چنین پروژه­ ای با چنین هدفی وجود و هیچ اطلاعات دیگری درباره آن نیست. فقط با تبلیغات گسترده افراد را به خرید توکن­ های آن پروژه ترغیب می­ کنند تا در صورت سودآور بودن، آنها نیز از سود آن بهره ­مند شوند؛ در حالی­که امکان دارد پروژه معرفی شده هیچ ­گاه در مرحله اجرا قرار نگیرد یا موفقیت لازم را کسب نکند.
• معرفی پروژه‌های تقلبی: به دلیل ساده بودن راه‌اندازی ICO، با معرفی پروژه ­های تقلبی امکان کلاهبرداری و سرقت سرمایه‌های مردم وجود دارد. اگرچه، در این روش به دلیل گستردگی سرمایه ­گذاران شاید میزان سرمایه ­ای که یک فرد در اختیار پروژه می ­گذارد زیاد نباشد و ضرری متوجه وی نشود، اما از آنجا که مجموع این سرمایه­ های خرد معمولاً رقم بالایی را شامل می­ شود، در نهایت فردی که توکن ­ها را فروخته و پروژه ­ای را به انجام نرسانده، به راحتی صاحب رقم بالایی از سرمایه می ­شود.

وضع ICOها در ایران و جهان

اولین ICO متعلق به Mastercoin بود که در سال 2013 شکل گرفت و بعد از آن اتریوم در سال 2014،ICO  شد. در هر حال حاضر، تعداد دقیق ICO ها مشخص نیست، اما به طور تقریبی روزانه 30 ICO در جهان به وجود می­ آید. اگر نگاهی به وضعیت تأمین مالی از طریق ICO در جهان نیز داشته باشیم، تا اواخر 2017 نزدیک به 4 هزار میلیون دلار از طریق ICO­ها جمع آوری شده است.

 با این حال، به دلیل مشکلات و معایب ICO و همچنین افزایش پروژه ­های تقلبی در این روش و مواضع منفی اکثر کشورها در قبال آن، طبق گزارش Forbes اقبال به ICOها تا حدودی کاهش یافته است.

در ایران نیز، هنوز شناخت کافی نسبت به ICO وجود ندارد و به معنای واقعی شکل نگرفته است، اما از آنجاکه همچون ارزهای رمزنگاری شده و سایر موضوعات مرتبط با دنیای مجازی، گریزی از آن نیست، ورود و شکل ­گیری آن در کشور حتمی است؛ از این ­رو برای آنکه از بحران ­ها و مخاطرات آن در امان بمانیم، باید در حوزه آگاهی­ بخشی، قانون­گذاری و سیاستگذاری در این حوزه ورود کنیم تا بتوانیم مخاطرات آن را به حداقل رسانده و از مزیت آنها در جذب سرمایه­ های بین­ المللی بیشترین بهره را ببریم. چراکه اگر این اتفاق صورت نگیرد، نه تنها موفق به جذب سرمایه بین ­المللی نمی ­شویم بلکه به دلیل تبلیغات گسترده ­ای که در این حوزه وجود دارد، شاهد خروج سرمایه زیادی از کشور خواهیم بود.

مواضع برخی کشورها در قبال ICO

از آنجا که عمر زیادی از ICOها نمی­ گذرد، بسیاری از کشورها مواضع مشخصی درباره آن اتخاذ نکرده­ و به این موضوع نیز ورود پیدا نکرده­اند، اما برخی کشورها با توجه به شرایط خود و مزیت­هایی که این روش تأمین مالی دارد، اقدام به اتخاذ تصمیم و سیاست مناسب درباره ICO کرده و یا در مرحله تحقیق و بررسی برای استفاده مناسب از این روش می­باشند. این کشورها عبارتند از:

• کانادا: هر کسب‌وکاری که قصد تأمین مالی از طریق ICO را دارد، باید با مقامات مرتبط جهت تطبیق فعالیت خود با قوانین اوراق بهادار رایزنی نماید.
• چین: ICO نوعی تأمین مالی غیرقانونی بوده و هرگونه فعالیت در این راستا ممنوع می‌باشد. به دنبال این موضع قیمت ارزهای رمزنگاری شده در این کشور سقوط شدیدی داشت.
• آمریکا: ضمن اعلام خطرات ICO، اعلام کرد که انتشار توکن باید مبتنی بر قوانین اوراق بهادار باشد.
• انگلستان: فعلاً موضع مشخصی ندارد و اجازه داده است این نوع روش تأمین مالی در کشورش اجرا شود.
• روسیه: در حال تحقیق و بررسی بر روی این موضوع است و نظرات مختلفی را ارائه کرده، اما هنوز نظر قطعی درباره استفاده از این روش ارائه نداده است.
• ژاپن: ICO را پذیرفته و قانون­گذاری آن را نیز انجام داده است و از این طریق توانسته هم ایده ­ها و هم سرمایه مورد نیاز آنها را از سراسر دنیا جذب کند. البته این کار بیشتر از طریق NGOها صورت می­پذیرد و تنها حمایت، نظارت و قانون­گذاری از سوی دولت انجام می­ شود.

تفاوت ICO و کراودفاندینگ

بحث تفاوت میان تأمین مالی جمعی(CrowdFunding) و ICO یکی از ملاحظات خیلی مهم است. ICO اگر چالش­ هایی داشته باشد و نیاز به بررسی و قانون­گذاری باشد در کراودفاندینگ یک بستر و مفهومی عام است. اولین تفاوت کراودفاندینگ با ICO می­ تواند این باشد که مفهوم عام کراودفاندینگ که به معنای تأمین مالی جمعی است در ICOها بروز و ظهور پیدا کرده است یعنی در تأمین مالی جمعی می­ توانیم اقدام به تأمین مالی هر پروژه، اختراع یا ایده ­ای کنیم و هرگاه پروژه به محصول نهایی تبدیل شد آن را در اختیار افراد قرار دهیم مثلاً انتشار یا ترجمه یک کتاب که به دست مصرف کننده نهایی می­رسد؛ ولی در بحث ICO فقط با توجه به عبارت آن که Initial Coin Offering است و در ارزها بروز و ظهور یافته، برای تأمین مالی استفاده می­کنند؛ بنابراین اگر برداشت شود که ICO بد است لزوماً نمی ­توان این نتیجه را گرفت که کراودفاندینگ بد است. نکته دیگر در مورد تفاوت­ها این است که مزیت­ های کراودفاندینگ و مزیت­ های ICO به خروجی محصول و پروژه­ ای مرتبط است که برای آن از این طریق تأمین مالی صورت می­ گیرد؛ بنابراین، در بحث ارزها این تأمین مالی قاعدتاً برای اعتبار بخشی و اعتبار دادن به یک ارز انجام می­ گیرد، در صورتی­که در حوزه کراودفاندینگ به هیچ وجه این مسئله اعتبار و ارزش دادن به یک موضوع اعتباری نیست، بلکه خروجی آن یک محصول علمی است، به همین دلیل کراودفاندینگ، عام­تر از ICO است.

همچنین، در کراودفاندینگ برای تأمین مالی از پول ­های رایج استفاده می شود اما در ICO اعتقاد بر این است که نیازی به استفاده از پول های رایج نیست، چراکه قرار است از تمام دنیا سرمایه جذب شود، یعنی فراتر از پول های رایج، بنابراین پول­ های مجازی در این فضا اعتبار می ­یابند. تفاوت دیگر در نوع سرمایه­ گذاری است. کراودفاندینگ پروژه­ های های­تک و دانش بنیان را پشتیبانی می­ کند، در حالی­که، سرمایه ­گذاری از طریق ICO به پروژه ­های مربوط به بلاکچین و ارزهای رمزنگاری شده تعلق دارد.

نتیجه­ گیری

ICOها اگر یک مزیت مهم دارند و آن جذب سرمایه و ایده ­های بین ­المللی است، یک تهدید مهم­تر نیز به دنبال دارند که توجه به آن بیش از توجه به مزیت ICO اهمیت دارد و آن هم خروج سرمایه­ های کلان از کشور در صورت شناخت ناکافی و نداشتن قانون و سیاست دقیق و مناسب برای برخورد با این پدیده مجازی است. شاید تحقیق و بررسی به منظور آگاهی­ بخشی، اتخاذ موضع و تصمیم درست در قبال استفاده از این روش سرمایه­ گذاری و همچنین قانونگذاری و سیاستگذاری مناسب برای آن توسط دستگاه­ها و نهادهای ذیربط، در شرایطی که هنوز موج تبلیغات گسترده درباره این موضوع و ایجاد ICO ها در کشور صورت نگرفته است، از جمله اقدامات و راهکارهایی است که نهادهای مسئول به منظور جلوگیری از تهدیدات و مخاطرات ICOها برای اقتصاد کشور باید مورد توجه و در دستور کار قرار دهند.

پژوهش خبری // فاطمه حسینی

[1]. این نشست روز دوشنبه مورخ 27/ 9/ 1396 در اداره پژوهش ­های خبری معاونت سیاسی برگزار شده است.