کت ها دالان هایی در دل تاریخ

به گزارش خبرگزاری صداوسیما مرکز خوزستان،کت های منحصر بفرد با چشم اندازی چشم نواز در شمال استان به دلیل رطوبت و وزش نسیم تا 10 درجه خنک تر از محیط پیرامون است.

اگر چه به طور کامل و دقیق معلوم نیست کت‌ها در چه زمان و به دست چه کسانی حفر شدند اما مشخص است بومی ها کت های دالان مانند را برای فرار از هرم گرمای طاقت فرسا با دست و وسایل ابتدایی در دل صخره های سخت رودخانه دز کندند.این کار جان کاه و خارق العاده در منطقه باستانی روناش یا دژ پل که بعدها به دزفول تغییر نام داد، شاید بی ارتباط به سابقه گرما و طرح های تهویه و خنک کردن هوا در عصر کهن در این منطقه گرمسیری نباشد.

جالب است بدانید حمید زمان زاده کارشناس هواشناسی خوزستان می گوید: بالاترین دمای هوایی که تاکنون در استان ثبت و سازمان های هواشناسی بین المللی آن را تایید کرد، دمای 52 درجه سانتی گراد بالای صفر در همین منطقه است.رکوردی که در سال 1347 در دزفول ثبت شد و همچنان پا برجاست.این گرمای شدید و تاریخی شاید راز حفاری در حدود 2 هزار و 700 سال پیش از میلاد مسیح در امتداد رود دز باشد.
یافته های تاریخی تقریبا آشکار می کند شروع حفاری ها به دوره عیلامی باز می گردد.از آن زمان تا دوره معاصر حفاران به تدریج بیش از 750 کت در مسیر صخره ای 42 کلیومتری دز به صورت دست کنده ساختند و تکمیل کردند.این غارهای دست ساز بسته به امکان توسعه و کاربرد از ۵ تا بیش از ۱۰۰ متر مربع زیربنا و میانگین حدود 30 نفر گنجایش دارند.دیواره‌‌ها معمولا دارای ۲ تا 4 متر بلندی و به همراه سقف ها به وسیله سنگ‌های ریز و درشت و مصالح ساختمانی تزیین شده‌ اند.

علی اکبر دهخدا در لغت نامه مشهور و معتبر خود واژه کت را کاریز و کاریزکن را کت کن معنی کرده است. پژوهشگران کشور شوروی هم در مطالعات شرق‌شناسی، کلمه کت را به کندن ترجمه کردند.والتر هینتز اسلام شناس و شرق شناس آلمانی و صاحب چند اثر در مورد ایران نیز در این باره اظهارنظر کرده است.او در کتاب مهم خود به نام دنیای گمشده عیلام نوشت اونتاش گال یا اونتاش ناپیراشا در کتیبه‌ای کشف شده در چغازنبیل درباره کانال حفر شده در این شهر گفته است: من اونتاش گال یا اونتاش ناپیراشا پسر هومبان نومتا، شاه شوش و انزان، آرزوی قلبی‌ام را برآورده و کانالی ساخته‌ام، مایه شهرت من است، با استفاده از قدرت سلطنتم، برای زندگی و برای راحتی‌ام در طول روزها و سال‌ها و آن را برای خدایان هومبان و این‌ شوشیناک، محافظان حریم قدس وقف کرده‌ام.

بر اساس این سند هدف مهندسان آن دوره از حفر کت و کانال در شمال دز، آبرسانی به شوش و تأمین آب موردنیاز نیایشگاه چغازنبیل است.آنها به دستور شاه شوش دست به ابتکاری بی‌نظیر در نوع خود می زنند و برای هدایت آب از دز و کرخه تا مخزن بزرگ شمال غربی شهر، کانالی به نام او طراحی و حفر می کنند.
مدیر کل میراث فرهنگی و گردشگری دزفول با استناد به اسناد تاریخی و  وجود بقایای این طرح بزرگ و استثنایی نشان می دهد، ناپیراشا بزرگترین و درازترین کانال دز به طول 35 کیلومتر بیانگر نبوغ مهندسی و پیشرفت صنعتی و تکنولوژی ایران باستان بوده است.
حجت آریایی می گوید: مدیریت ورود آب به تونل‌های آبرسانی و شبکه‌های آبیاری زیرزمینی که قمش های شهر دزفول و کانال ناپیرشا مهمترین آنها به شمار می رفت، بر عهده میراب ها یا آب‌ سالارها بود. این حفاران گویا نخستین کسانی بودند که از کت ها برای استراحت و حفاظت از خود بهره بردند.آنها به علت نبود سرپناه و استراحتگاه هنگام کندن کانال ها و دیوارهای سنگی در کنار دهانه ورودی آب یا قمش در کت ها اقامت می گزیدند.گفته می شود افرادی با نام خانوادگی قمیش و قمیشی که امروزه در دزفول جمعیت قابل توجهی از ساکنان شهر را تشکیل می دهند، بازماندگان همان حفاران و قمش ها هستند که بیشتر در محله ای قدیمی به نام قمش زندگی می کنند.

برخی از این کت ها در منطقه دووه و در محدوده شهر همچنان مورد استفاده گردشگران قرار می گیرد.فرصت شنا، قایق سواری و انواع ورزش های آبی نظیر جت اسکی، ماهی گیری و امکان تفریح و لذت بردن از یک فضای دلپذیر در فصول گرم هر سال علاقمندان را روانه شهرستان دزفول و اطراف رودخانه می کند.البته کاربری این پناهگاه های خوش آب و هوا در یک دوره خاص و سخت یعنی جنگ تحمیلی به تمام فصل ها و روزهای سال تغییر کرد و به جان‌پناه‌ تبدیل شدند.در این برهه مردم برای در امان ماندن از موشک باران شهر به کت ها پناه می بردند.

معروف‌ترین کت منطقه کت حاج فرج است.دهانه این کت از دیگر کت‌ها بزرگ‌تر و متمایز است.اهالی می گویند حاج فرج الله شخص نیکوکاری بود که آن را برای مطالعه و تدریس طلاب در گرما بنا کرد.این کت برخلاف برخی از کت های خانوادگی که با درب و قفل محصور هستند، بعدها استراحتگاه عمومی شد و برای ورود به اجازه مالک نیاز نداشت.با اینکه بعضی از شهروندان معتقدند یکی از عوامل نگهداری کت ها از گزند حوادث طبیعی و تخریب کنندگان همین محافظان کت های خصوصی اند اما آقای آریایی با غیر قانونی خواندن تصرف حریم رودخانه تا 100 متر می گوید: طبق قانون اختیار کت ها و محدوده اطراف با دولت است.

او در همین راستا از تلاش و اقداماتی در زمینه شناسنامه کردن این اثر باستانی و دیدنی به منظور رفع موانع ثبت ملی خبر می دهد و می گوید: پرونده کت ها برای ثبت در سازمان میراث فرهنگی کشور در دست بررسی است.شاید اگر این کار انجام شود تا حدودی کت ها و کانال های تاریخی از زیر سایه آثار ثبت ملی آسیاب های آبی و پل باستانی دزفول و البته اثر ثبت جهانی سازه های آبی شوشتر به عنوان مجموعه صنعتی-تاریخی یگانه در دنیا و شاهکار مهندسان ایران باستان خارج و مقدمات حفظ این میراث ارزشمند بیشتر فراهم شود.

*محمد رستگار