سازوکار استراتژی عربستان سعودي در پاکستان

به گزارش سرویس بین الملل خبرگزاری صدا و سیما؛ قبل از هر چیز باید یاد آور شد که در طی دو هفته اخیر هم زمانی دو حمله تروریستی انفجاری در کشمیر هند و استان سیستان و بلوچستان ایران، به سفرهای دو شاهزاده اماراتی و سعودی به پاکستان ابعاد دیگری بخشد. حملات انفجاری در کشمیر هندوستان تنش موجود بین اسلام آباد و دهلی نو را تشدید کرد و سپس حمله تروریستی به اتوبوس نیروهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران در استان سیستان و بلوچستان، روابط ایران و پاکستان را تحت تاثیر قرار داد.

پاکستان و عربستان سعودی روابط تاریخی دارند اما بعد از حاکمیت ضیاء الحق در سال 1975 در پاکستان، روابط اسلام آباد با ریاض بیش از پیش گسترش یافت. عربستان سعودی در آن دوران پول سلاح های خریداری شده از آمریکا توسط پاکستان را پرداخت کرد و بخشی از آن سلاح ها به گروه های مسلح مخالف افغانستان تحویل داده شد. کمک های مالی ریاض به مدارس مذهبی پاکستان و برخی احزاب همسو با عربستان، نوعی از وابستگی منطقه ای و بیشتر تنش زا برای منطقه را رقم زد.

دیدارهای تنش زا

محمد بن  زاید آل نهیان، ولیعهد ابوظبی در ششم ژانویه 2019 و محمد بن سلمان در 28 بهمن به پاکستان سفر کردند و بین طرفین چند قرارداد همکاری امضاء شد. این دیدارها همزمان با 3 رخداد در منطقه صورت گرفت:

1- تلاش بن سلمان برای رهایی از فشارهای سیاسی و تبلیغاتی علیه خود در قتل جمال خاشقجی روزنامه نگار منتقد حکومت سعودی.

2- سفر بن سلمان به موازات روند گفتگوهای طالبان با نماینده آمریکا و نمایندگان حکومت کابل صورت گرفت. از اينرو یکی از اهداف سفر می تواند اثبات و تاکید بر حمایت ریاض از دولت عمران خان در پاکستان درگفتگوهای صلح افغانستان تلقی شود.

3- سفر بن سلمان به نوعی در اوج همکاری و کمک های چین به پاکستان صورت پذیرفت.قرارداد سرمایه گذاری میان پکن و اسلام آباد که طی از حدود شش ماه گذشته عملیاتی شده، خود دلیلی بر نفوذ چین در سازوکارهای داخلی پاکستان به شمار می رود. از این رو در رقابت با نفوذ چین، بن سلمان وارد میدان پاکستان شده و برنامه کلان نفتی و پتروشیمی خود را بالغ بر 20 میلیارد دلار به صورت سرمایه گذاری درآن کشور اعلام کرد.

حال سوال اینجاست که آیا این دیدارها منجر به تقویت «محور پاکستان، عربستان و امارات» می شود؟

افزایش نیازهای امنیتی عربستان سعودي 

در ابتدا، باید گفت همکاری ریاض و اسلام آباد با همان سازو کار قبلی ادامه دارد و فقط برخی ظواهر تغییر کرده که با نگاه به مهمترین مقطع مناسبات دو طرف در ارتباط با شکل گیری شبه نظامیان افراطی طالبان، می توان به آن پی برد. پس از آن موج تحولات در برخی کشورهای خاورمیانه طی یک دهه پیش، به نوعی نیازهای امنیتی عربستان سعودی را افزایش داد. در اینجا نقش پاکستان در نظام امنیتی منطقه حساس تر و مهمتر از قبل جلوه کرد. ملک سلمان پس از رسیدن به مقام ولیعهدی در سال 2016 به پاکستان سفر کرد. اشتغال به کار دو میلیون پاکستانی در عربستان سعودی و انتقال درآمد ارزی کارگران به پاکستان، یکی دیگر از دلایل همکاری نزدیک اقتصادی دو کشور است.

از سوی دیگر؛ یکی از دلایل روابط نزدیک پاکستان و عربستان سعودی، وجود بحران مشکلات بزرگ اقتصادی پاکستان است. پاکستان از سال 1980 میلادی تاکنون 12بار از صندوق بین المللی پول IMF وام و کمک دریافت کرده است. پاکستان نیاز شدیدی به کمکهای مالی خارجی دارد. افزایش جمعیت نیز بر مشکلات اقتصادی و مالی و استخدام نیروی انسانی پاکستان افزوده است. ادامه تنش بین هندوستان و پاکستان و تهدیدات ناشی از افغانستان، پاکستان را مجبور کرده است که منابع سرمایه ای با بهره وری بسیار بالا کشور را برای تامین بودجه نظامی ودفاعی اختصاص دهد.

از این رو؛ نزدیکی پاکستان به محور امارات  عربی متحده و عربستان سعودی، کمک اقتصادی بسیار بزرگی را برای پاکستان در بر خواهد داشت و روابط بین پاکستان با آمریکا را نیز بهبود بخشید. به احتمال زیاد طرح سرمایه گذاری گسترده ای که عربستان برای پاکستان تهیه کرده، بتواند در تحقق اهداف راهبردی‌ این کشور که متحد ریاض محسوب می شود اما به لحاظ مالی در مضیقه قرار دارد، موثر واقع شود.

از جمله پروژه هایی که در این زمینه مد نظر قرار دارد احداث یک پالایشگاه و یک مجتمع نفتی ده میلیارد دلاری در بندر گوادر پاکستان است که تا بندر چابهار ایران نیز فاصله زیادی ندارد. بندر گوادر نقطه انتهایی دالان اقتصادی پاکستان–چین محسوب می شود. این دالان اقتصادی مجموعه‌ای از پروژه‌های زیربنایی است که در حال حاضر  در سرتاسر پاکستان در حال اجرا است. نشریه وال استریت ژورنال نیز ماه گذشته گزارش داد عربستان سعودی و امارات عربی متحده (شریک تجاری مهم اسلام آباد در خاورمیانه) به عمران خان نخست وزیر پاکستان سی میلیارد دلار سرمایه گذاری و وام پیشنهاد کرده اند.

گفته می شود یکی از اهداف عربستان سعودی برای افزایش سرمایه گذاریهای خود در بخش پالایش مواد نفتی در سطح جهانی این است که بخشی از بازار و صادرات پایدار مشتقات نفتی را در رقابت بین المللی تضمین نماید. در مقابل؛ چین همواره از ورود شرکایی مثل عربستان و امارات عربی متحده در دالان اقتصادی چین و پاکستان مخالفت کرده است. این در حالی است که عمران خان خواستار آن است که سرمایه گذاری های چین ساختاربندی مجدد شوند تا این سرمایه گذاری ها فقط به پروژه های زیربنایی محدود نشود و  بخشهای کشاورزی و اشتغالزایی را نیز دربرگیرد.

کارشناسان می گویند: از نظر عربستان، برقراری روابط نزدیک با پاکستان از اهمیت راهبردی برخوردار است. زیرا پاکستان دارای تجارب جنگ متعارف است و یکی از قدرتمند ترین ارتش منطقه را در اختیار دارد. در تصور مقامات ریاض، عربستان می تواند از طریق پاکستان هم به ایران و هند فشار وارد کند و هم می تواند سیاست های ریاض را در افغانستان عملیاتی کند.

محافل سیاسی و رسانه ای سعودی این باور را مطرح می کنند که پاکستان در تامین استراتژی امنیت منطقه ای عربستان نقش مهمی ایفا می کند. حتی مقامات سعودی براین باورند که می توان برای سرکوب شورشهای داخلی عربستان از ارتش پاکستان استفاده کرد. بنابر این می توان به نوعی تلاش های عربستان و امارات را در نزدیکی به پاکستان، را کوشش برای نوعی همگرایی سیاسی و امنیتی  3 جانبه تلقی کرد.

دو چالش برای بن سلمان

به هر حال نمی توان اتحاد ریاض با اسلام آباد را بدون چالش تصور کرد. این موانع عبارتند از:

1- یکی از دلایل مهم شکست و به بن بست رسیدن جنگ یمن، می تواند خودداری پاکستان از اعزام نیروی زمینی به یمن باشد.اسلام آباد بر اساس «سیاست سنتی بی طرفی» حاضر به همراهی با ریاض و متحدانش در جنگ یمن نشد.

2- یکی دیگر چالش ها، خودداری پاکستان از مقابله با ایران است. روابط حسنه تجاری و فرهنگی ایران و پاکستان و وجود جمعیت بزرگی از شیعیان در پاکستان زمینه های اصلی مناسبات دو طرف به شمار می رود . است. ایران یکی از شرکای مهم اقتصادی پاکستان محسوب می شود و بخشی از انرژی مورد نیاز پاکستان را ایران تامین می کند.

از سوی دیگر؛ بسیاری از صاحب نظران بر این باورند که عربستان سعودی برای حساسیت های پاکستان در مقابل هند اهمیت زیادی قائل نیست و پاکستان نیز به حساسیت های عربستان در مقابل ایران توجه کافی نمی کند. با این همه؛ عربستان سعودي روابط گسترده ای با هندوستان که مهمترین رقیب پاکستان در منطقه است برقرار کرده اما در عین حال می خواهد با پاکستان همکاری گسترده ای داشته باشد. قراردادهای همکاری ریاض با دهلی نو، اسلام آباد را به نوعی دچار نگرانی کرده است.

    نویسنده: سید محمدحسینی پور.  پژوهشگر مسائل سیاسی