آزادی ، به شرطِ احسان

ماهی قرمز تنگ بلور آرام و قرار نداشت.

در جستجوی روزنه‌ای، مدام به دیوار شیشه‌ای می‌کوبید.
                                      
نگاه احسان، اما لحظه‌ای او را رها نمی‌کرد.
انگار هنوز حضورش را کنار سفره هفت سین خانواده باور نداشت.
بار‌ها از زبان دیگر بازداشتی‌ها شنیده بود که عید امسال را باید در زندان بگذراند.
زهرا که با دلبریِ کودکانه خود را در آغوشش جا کرد، یک باره بندِ دلِ احسان پاره شد.
                                    
احسانِ قاضی
همین دو ماه پیش بود که بعد از شیفت کاری، برای تحویل بار به اداره پست مراجعه کرد و به قول خودش "الکی الکی" با مامور پست جر و بحث کرد؛ از کوره در رفت و ...
احسان به جرم توهین به مامور دولت، بازداشت شد.
این اولین بار بود که در زندگی اش در و دیوار بازداشتگاه را می‌دید و سردی دستبند را حس می‌کرد. سردی که تا ته دلش ریشه دوانده بود و آب سردی شده بود بر سر همه دلخوشی هایش.

                                  

یک سالِ تمام به زن و بچه اش وعده سفر نوروز را داده بود؛
یاد نگاه منتظر مادر پیرش در روستا که دیگر نفسش را بند آورده بود.

                                     
بر اساس قانون در دادگاه به اتهام توهین به مامور دولت به ۴ ماه حبس محکوم شد و این می‌توانست پایانی باشد برای احسان ، کارگر روزمرد و خانواده غریبش در شیراز.
                                  
اما ختم جلسه اعلام نشد...
ادامه حرف‌های قاضی، نفسی بود برای روح خسته احسان.
از آنجایی که جرم او در زمره جرائم سبک شمرده شده و سابقه کیفری هم نداشت؛ قاضی پرونده او را به جای زندان به مجازات اجتماعی یا همان جایگزین حبس محکوم کرد.
                                  

چرا زندان نه؟!
کارشناسان معتقدند زندان به عنوان متدوال‌ترین روش مجازات در دنیا، نه تنها نتوانسته است اهداف اصلاحی، تربیتی و عبرت آموزی و پیشگیری از جرم را در میان تبهکاران محقق کند، بلکه علاوه بر آثار سوء جسمی، روانی و روحی برای زندانیان عموما تبدیل به یک مکان برای ارتکاب بزه برای زندانیان بوده است.
                                   

خانم حسنی، مددکار اجتماعی می‌گوید: روش زندان داری اگرچه با گذشته فرق کرده و امکانات رفاهی بهداشتی، آموزشی، تربیتی و ورزشی برای زندانیان فراهم شده، اما زندان‌ها با وجود تفاوت‌های غیرقابل انکار در یک خصیصه مشترک هستند و آن سلب آزادی از زندانی است که این ویژگی موجب آسیب‌های فراوانی برای زندانیان و خانواده‌های آنان می‌شود و با ورود فرد به زندان پدیده برچسب زدن به او نیز رخ می‌دهد.
                                  

به گفته او این دلایل باعث طرد فرد از جامعه حتی پس از تحمل کیفر و تاوان رفتار اجتماعی برای این فرد، فراهم می‌شود. برای همین در آینده و حتی تا پایان زندگی دارای مشکلات عدیده خواهد شد که بیکاری، بی توجهی فرزندان و گروه همسالان، انواع فشار‌های مالی، بریدگی کامل از اجتماع سالم و پیوستگی اجباری به جامعه جرم و جمعیت کیفری از جمله این مشکلات است.
                                 

به عقیده این مددکار این مشکلات از آنان افرادی غیراجتماعی و عناصری ناهنجار خواهد ساخت و همراهی با دیگر شهروندان را برای آنان ناممکن می‌کند به طوری که ناگزیر خواهند شد به سمت الکل، مواد مخدر صنعتی یا دارو‌های روانگردان رو آورند.
                                   

روزنه امید برای محکومان به حبس
اگرچه احسان با روند صدور حکمی که برایش صادر شد، نا آشنا بود، اما او تنها مجرمی نیست که برایش حکم مجازات خارج زندان صادر شده است.
علی القاصی مهر، رییس کل دادگستری فارس با بیان اینکه در موضوع مجازات‌های جایگزین حبس ، فارس مبدأ و آغاز کننده بوده است، می‌گوید: در سال ۹۷ چهار هزار و ۵۷۰ حکم جایگزین در فارس صادر شده که در مقایسه با سال پیش از آن که ۳ هزار و ۳۲۶ مورد بوده افزایش داشته است.  به گفته القاصی مهر صدور این احکام به عنوان یکی از مهمترین دستاورد‌های قانون مجازات اسلامی، دست قضات را برای صدور حکم‌هایی غیر از حبس باز گذاشته است.
                                   

رییس کل دادگستری فارس تصریح می‌کند: هدف از مجازات‌های جایگزین حبس تنها کاهش آمار جمعیت زندان‌ها نیست، بلکه این کار برای اصلاح و تربیت افراد اجرا می‌شود.
به عقیده او اگر تعداد ورودی زندانیان تحلیل و بررسی شود، نگرش به حبس و الزاماتی که باید از مجازات جایگزین حبس استفاده شود تغییر پیدا می‌کند.
                                

بهنام اکبری رییس کانون وکلای فارس و مدرس دانشگاه می‌گوید: در قانون مجازات‌های جایگزین حبس، قضات باید متناسب با رفتار مجرمانه فرد، مجازاتی را اعمال کنند که نتیجه آن اصلاح فرد و بازگشت صحیح او به اجتماع شود.
به گفته او قضات باید روان شناس اجتماعی هم باشند و بتوانند در صورت لزوم با توجه به پرونده متهم و نتایج حاصل از تحقیقات از مجازات‌های جایگزین حبس استفاده کنند.
                               
معاون پیشگیری از وقوع جرم دادگستری فارس هم با اشاره به استقبال قضات استان از مجازات‌های جایگزین حبس می‌گوید: در اجرای سیاست قوه قضائیه برای حبس زدایی و کاهش جمعیت کیفری زندان ها، آمار مجازات‌های جایگزین در استان فارس ۴۱ درصد رشد داشته است.
رحمانیان حکم مجازات جایگزین حبس در جامعه را بسیار مثبت ارزیابی می‌کند و می‌گوید: صدور این قبیل احکام، در کاهش یا تکرار نشدن جرم نقش موثری دارد.
                                 
رئیس شعبه ۱۲۰ دادگاه کیفری ۲ شیراز از قضات پیشرو در صدور احکام جایگزین حبس می‌گوید: پرونده‌های جایگزین حبس شامل مرتکبان جرائم غیر عمد با حداکثر مجازات ۳ ماه حبس و انجام افعال غیر متعارف در جامعه است.

دکتر ایمان یوسفی توضیح می‌دهد: احکام سبز یا مجازات‌های جایگزین حبس، مرتکبان جرائم غیر عمد ناشی از رانندگی و کار با مجازات کمتر از ۲ سال حبس را نیز شامل می‌شود.

در این نوع احکام، متهم به پرداخت وجه نقد و یا انجام خدمات در محیط‌های اداری و نهاد‌ها محکوم می‌شود.
                               

فارس پیشرو در اجرای احکام سبز
تهیه جهیزیه برای زوج‌های نیازمند، تجهیز مدارس کم برخوردار، ارائه خدمات رایگان پزشکی به افراد کم درآمد، کمک به شیرخوارگاه‌ها و خانه سالمندان، تقبل هزینه‌های تحصیل دانشجویان نیازمند، کاشت نهال، نگارش مقاله‌های مرتبط، پاک‌سازی طبیعت در تفرجگاه‌ها و اماکن عمومی و شرکت در کلاس‌های آموزشی از مهمترین عناوین احکام سبز صادره در استان فارس است که رئیس شعبه ۱۲۰ دادگاه کیفری ۲ شیراز به آن‌ها اشاره می‌کند .
                                 
قاضی یوسفی معتقد است: صدور این دسته از آراء باعث می‌شود فرد خاطی از برچسب‌های مجرمانه فاصله گرفته و زمینه بازپروری و باز اجتماعی شدن او با هدف تکرارناپذیری جرم فراهم شود.
قاضی نادر اقتصاد رییس شعبه ۱۱۰ دادگاه کیفری ۲ شیراز هم با بیان اینکه در اعمال مجازات‌های جایگزین، فرد در کنار خانواده مجازات تعیینی را تحمل می‌کند، می‌گوید: در این گونه مجازات‌ها زمینه شکل گیری آسیب‌هایی نظیر بی سرپرست ماندن خانواده، کاهش درآمد، روی آوردن اعضای خانواد ه به مشاغل کاذب، افت تحصیلی فرزندان و مشکلات روانی ناشی از حبس و زمینه نا هنجاری از بین خواهد رفت.
                                 
ساماندهی، حمایت و نگهداری کود کان خیابانی تحت نظارت بهزیستی، درمان رایگان، تعمیر کیف و کفش کودکان بی سرپرست و بد سرپرست، آموزش قوانین راهنمایی و رانندگی، کاشت و نگهداری نهال، ایجاد آتش بُر برای جلوگیری از سرایت آتش احتمالی به جنگل از جمله احکامی است که این قاضی خوش ذوق صادر کرده است.
                                

قاضی صمد چوبینه از دیگر قضات استان فارس است که طرح‌های مجازات جایگزین حبس را در قالب چندین طرح، از جمله کتاب به جای زندان، آزادی به شرط آزادی زندانیان جرائم غیرعمد، آزادی به شرط کمک به کودکان یتیم، آزادی به شرط کمک به کودکان سرطانی و آزادی به شرط ترک اعتیاد جوانان دسته‌بندی کرده است.
چوبینه همچنین از اجرای طرح حمایت از کودکان سرطانی به جای زندان سخن می‌گوید و توضیح می‌دهد: در این طرح فرد به جای زندان‌رفتن ماهانه مبالغی را به حساب رسمی مراکز حمایت از کودکان سرطانی واریز می‌کند.
آزادی به شرط ترک اعتیاد جوانان از دیگر طرح‌های این قاضی در مجازات جایگزین حبس است که بسیار مورد استقبال قرار گرفته است.

فرهادی پور، معاون قضایی رئیس‌کل دادگاه‌های عمومی و انقلاب و سرپرست محاکم کیفری ۲ شیراز می‌گوید: زندان‌ها، بهزیستی، شهرداری‌ها، جهادکشاورزی، راه و شهرسازی، تأمین اجتماعی و بیمارستان‌ها از جمله دستگاه‌های اداری استان فارس هستند که برای اعمال مجازات‌های جایگزین حبس بیشترین همکاری را با دادگستری استان داشته اند.

فرهنگ سازی، اساسِ سبزی احکام
با وجود استقبال قضات از احکام جایگزین حبس، اما رحمانیان معاون قضایی و پیشگیری از وقوع جرم دادگستری فارس می‌گوید: بر اساس تحقیقات، برای کمتر از یک درصد آرای صادره، از مجازات‌های جایگزین حبس استفاده شده در حالی که ۱۵ درصد از احکام، قابلیت استفاده از مجازات‌های جایگزین حبس را دارند.
                                                   

وی به ضرورت فرهنگ‌سازی و معرفی عمومی مجازات‌های جایگزین حبس در جامعه اشاره می‌کند و می‌گوید: این قبیل مجازات‌ها از یک طرف می‌تواند هم به نفع مجرم و هم به نفع جامعه و خانواده واقع شود و فرصتی دوباره برای بازگشت به زندگی سالم برای مجرم را فراهم کند و از طرفی به دلیل ارزشمند بودن ماهیت اجرای مجازات‌های جایگزین حبس زمینه همکاری همه دستگاه‌ها و نهاد‌ها برای پذیرش محکومین به زندان برای اجرای خدمات فراهم می‌شود.

قاضی چوبینه هم معتقد است آنچه اهمیت دارد، افکار عمومی جامعه است؛ نوع نگاه افکار عمومی باید اصلاح شود چراکه اجرای مجازات جایگزین حبس به معنای اجرا نشدن قانون نیست.

                        

آرامش ، ارمغان بهار   

... «خدا خیرش بده، قاضی با حکمش، انگار امید دوباره زندگی رو به من و تو داد.... فردا  
   صبح راهی روستا می‌شیم و بعد نوروز، حکمم را مردونه و از دل و جون اجرا می‌کنم....
شاید اصن خدا، خودش خواسته و توفیق داده تا دو ماه در خدمت خلق خدا باشم....اصن یه تابلو می‌زنم پشت وانت و می‌نویسم: حمل بار رایگان برای نیازمندا ».
این جمله را که گفت: تازه نگاهش به ساعت سفره هفت سین افتاد و لبخند زد. خودش هم نمی‌دانست، لیلا چطور بند زبانش را بازکرده.

۲ ساعت از تحویل سال گذشته و زهرا هنوز بیدار و در کنار پدر مشغول بازی است .

نگاه احسان ، باز به ماهی تنگ بلور می افتد ؛ آرام است و دیگر بی قراری نمی‌کند .
                       

* مریم شمس
خبرگزاری صدا و سیما، مرکز فارس