ضرورت سهمیه بندی سوخت و چرایی آن

به گزارش خبرگزاری صدا وسیما، این روز‌ها موضوع سهمیه بندی کردن سوخت، ارائه بنزین دو نرخی و استفاده مجدد از کارت‌های سوخت باردیگر به صدر خبر‌ها بازگشته. درحالیکه موضوع سهمیه بندی بنزین و استفاده مجدد از کارت‌های سوخت پاییز سال گذشته مطرح شد و شرکت ملی پالایش و پخش فرآروده‌های نفتی، کار سروسامان دادن به کارت‌های سوخت را نیز آغاز کرد، اما به دلایل نامعلومی اجرا شدن آن به لایحه بودجه سال ۹۸ موکول شد.
با این حال پیشنهاد دولت در لایحه بودجه در مجلس شورای اسلامی مبنی براستفاده مجدد از کارت سوخت و سهمیه بندی مجدد بنزین با مخالفت نمایندگان مواجه شد تا باردیگر، موضوع دو نرخی شدن بنزین و سهمیه بندی آن دست کم برای یکسال آینده منتفی شود. اما خبری که هفته گذشته، در برخی رسانه‌ها درحد گمانه زنی‌ها مطرح شد و بعد از آن محمود واعظی رئیس دفتر رئیس جمهور نیز آن را تایید کرد نشان داد براساس تصمیم شورای اقتصادی سران قوا، قرار بر دو نرخی شدن بنزین و سهمیه بندی کردن آن گرفته شده است.
اگرچه تاکنون هیچ جزئیاتی از نحوه و زمان اجرای این تصمیم منتشر نشده، اما آمار‌های منتشر شده ازمیزان مصرف سوخت در کشور و همچنین خساراتی که از محل مصرف بی رویه بنزین متوجه اقتصاد کشور می‌شود تصمیم گیری درباره کنترل مصرف سوخت با استفاده از ابزار سامانۀ هوشمند سوخت و تداوم سهمیه بندی بنزین بر بستر کارت سوخت را بیش از پیش ضروری می‌سازد.
بر اساس آمار ارائه شده در گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، ایران در صدر کشور‌های پرداخت کننده یارانه سوخت‌های فسیلی در جهان قرار دارد.
براین اساس یارانه پرداختی انرژی درایران که تحت عنوان یارانه پنهان پرداخت می‌شود، معادل ۴۵ میلیارد دلار است که ازاین میزان ۱۶.۵ میلیارد دلار آن یارانه نفتی شامل یارانه بنزین و گازوئیل و دیگر فرآورده‌های نفتی است. دراین میان یکی از مصادیق یارانه پنهان، قیمت بنزین است که با توجه به تفاوت نرخ بنزین در ایران و متوسط نرخ جهانی، دولت دست کم برای هر لیتر بنزین معادل ۶ تا ۸ برابر بهایی که برای هر لیتر بنزین از مصرف کنندگان دریافت می‌کند، یارانه می‌پردازد.
همین ارزانی بنزین در ایران علاوه بر مصرف بی رویه - بطور میانگین جمعیت ۸۰ میلیونی ایران روزانه ۱۰۰ میلیون لیتر بنزین می‌سوزانند- سبب قاچاق سوخت نیز شده است؛ بنابراین وجود سامانۀ سوخت سبب افزایش شفافیت و ضابطه‌مندی در عرضۀ بنزین و در نتیجه جلوگیری از رشد قاچاق این فرآورده ارزشمند می‌شود. سهمیه بندی بنزین در بستر این سامانه، کنترل مصرف و استمرار خودکفایی کشور در تولید بنزین را به همراه دارد و زمینۀ لازم برای اصلاح نظام قیمت‌گذاری سوخت را فراهم می‌کند.
ایجاد بانک اطلاعاتی روز آمد در بخش حمل ونقل نیز یکی دیگر از مزایای کارت سوخت است. درصورت حذف کارت سوخت شاهد رشد قاچاق، از بین رفتن بستر نرم‌افزاری اصلاح قیمت سوخت و کنترل مصرف، رشد واردات و نابودی بانک اطلاعاتی ناوگان فعال خواهیم بود و یکی از ابزار‌های مقاومت اقتصادی کشور در مقابل تهدید‌ها و تحریم‌ها از بین می‌رود.
بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، سهمیه بندی بنزین بر بستر کارت سوخت در طول ۸ سال اجرا شدن آن، حدود ۱۰۰ میلیارد دلار صرفه جویی برای کشور به همراه داشته که ۷۵ میلیارد دلار آن ناشی از کاهش کل تقاضای سوخت (بنزین+ گاز طبیعی فشرده) و ۲۵ میلیارد دلار آن ناشی از جایگزینی بنزین با CNG بوده است. مزایایی که هم‌اکنون نیز می‌توان برای تداوم استفاده از کارت‌های سوخت متصور بود؛ بنابراین اجرای تصمیم شورای اقتصادی سران قوا مبنی بر دو نرخی شدن سوخت علاوه بربهینه سازی مصرف و جلو گیری از قاچاق سوخت، می‌تواند موجب تسهیل در اجرای سیاست‌های کاهش مصرف سوخت از قبیل تخصیص سهمیه‌های تشویقی به خودرو‌های زیر ۵ سال و خودرو‌های کم مصرف، الزام خودرو سازان به ساخت خودرو‌های کم مصرف و استفاده از فناوری‌های کاهش مصرف سوخت درپی کم شدن تقاضا برای خودرو‌های پرمصرف، صدور قبوض سالانۀ حق بیمۀ خودرو بر مبنای ریسک واقعی متناسب با میزان تردد و مصرف سوخت، امکان آزادسازی واقعی ساختار قیمت‌گذاری با شناورسازی قیمت بنزین، افزایش درآمد دولت از محل اختلاف نرخ بنزین سهمیه‌ای و آزاد و در نهایت مدیریت عرضۀ سوخت در شرایط بحرانی از جمله سیل، زلزله و تحریم شود.
درزمینه نرم افزاری و اطلاعاتی نیز استفاده مجدد از کارت سوخت، باعث ایجاد شفافیت در عرضۀ سوخت، امکان اصلاح موثر قیمت بنزین درصورت لزوم با توجه به ملاحظات اجتماعی وسیاسی دولت‌ها، به روز شدن بانک‌های اطلاعاتی مرتبط با ناوگان فعال کشور، ایجاد بستر اجرای بسیاری از سیاست‌های کنترل مصرف و در نتیجه افزایش رغبت به استفاده از حمل ونقل عمومی به جای خودرو‌های شخصی، تامین منابع مالی لازم برای توسعۀ بخش حمل‌ونقل عمومی و درنهایت کنترل آلودگی هوا و کاهش خسارت‌های هنگفت ناشی از آلودگی هوا خواهد شد.
گذشته از این مزایا، سهمیه بندی کردن بنزین و تشویق مردم به استفاده بهینه از منابع، می‌تواند موازنه مصرف سوخت در کشور را به نفع سی ان جی تغییر دهد. در شرایطی که مردم به جهت اختلاف اندک قیمت بنزین و CNG علاقه‌ای به استفاده از گاز به عنوان سوخت پاک ندارند، سهمیه بندی بنزین می‌تواند دوباره مردم را به استفاده از CNG ترغیب کند. اقدامی که اگر محقق شود دستاورد‌های بسیاری برای کشور خواهد داشت. ایران با دارا بودن بالاترین ذخایرگازی جهان و همچنین داشتن بهترین نوع گاز موجود در جهان در کنار برخورداری از زیرساخت‌ها و تجهیزات منحصر به فرد برای استخراج و پالایش گاز، ظرفیت لازم برای تولید و توزیع CNG را داراست که اگر از این ظرفیت به درستی استفاده نشود نتیجه‌ای جز اتلاف منابع گازی کشور ندارد. برکسی پوشیده نیست که گاز را نمی‌توان ذخیره سازی کرد. ازطرف دیگر اگر گازاستخراج نشود، ممکن است استخراج نفت کشور را نیز با مشکل مواجه کند. جدا ازاین، بزرگترین میدان گازی کشور یعنی میدان گازی پارس جنوبی یک میدان مشترک است که عدم استخراج گاز از این میدان مشترک به معنی خالی کردن عرصه به نفع رقباست؛ بنابراین حالا که ملزم به استخراج گاز هستیم و این موضوع یک امر ضروری برای کشور است پس باید برای مصرف آن نیز چاره‌ای اندیشید و چه راهکاری بهتر از گاز سوز کردن خودرو‌ها و مصرف گاز درحمل ونقل کشور. اقدامی که اگر محقق شود علاوه برکاهش هزینه‌های کشور و صرفه جویی در مصرف سوخت در کاهش آلودگی هوا نیز موثر خواهد بود.
اما تا زمانی که بنزین به راحتی و با نازل‌ترین قیمت در اختیار باشد کسی ترغیب نمی‌شود تا خودرو گازسوز سوار شود؛ بنابراین دونرخی شدن بنزین و سهمیه بندی کردن آن قطعا موازنه مصرف را به نفع گاز طبیعی تغییر خواهد داد. تغییری که نفع آن به جیب همه خواهد رفت.
اما نکته‌ای مهم:
اگرچه سهمیه بندی و دو نرخی کردن سوخت می‌تواند اثرات مثبتی برای اقتصاد کشور به همراه داشته باشد، اما نباید از اثراتی که ممکن است این مسئله بر افزایش نرخ کرایه‌ها و به تبع آن نرخ ارزاق عمومی بگذارد غافل شد، تجربه نشان داده، افزایش قیمت بنزین همواره بهانه‌ای به دست سودجویان داده تا قیمت کالا و خدمات را افزایش دهند واثرات مثبت اینگونه اقدامات تحت الشعاع قرارگیرد، بنابراین ضروری است در نحوه و زمان بندی اجرای این طرح تمهیداتی اندیشیده شود تا این تصمیم با کمترین عوارض و اثرات منفی اجرا شود.