ظرفیت‌های افزايش اعتماد در بحران کرونا

پژوهش خبری صدا و سیما: بحران ­های اجتماعی سنگ محکی برای ارزیابی توانایی­ های یک اجتماع و یا افراد جامعه در تاب ­آوری اجتماعی، بروز احساسات و عواطف و سطح همدلی و همراهی است. از اسفند ماه 98 که ویروس ناشناخته کرونا قاطبه کشورهای جهان را در نوردید مرزهای جغرافیایی و انسانی کشور ما را هم به شدت متاثر کرد. بحرانی که به نظر برخی کارشناسان، بعد از جنگ جهانی دوم فراگیرترین بحران است. در این پژوهش بر آنیم تا با استفاده از نظر کارشناسان و  نتایج تحقیقات، به شیوه اسنادی تحلیلی، رابطه این بحران را با اعتماد عمومی در کشور بررسی کنیم.

تعریف اعتماد عمومی

اعتماد عمومی میزان یا سطح انتظار عموم برای دریافت پاسخ مثبت از طرف متولیان امور عمومی به خواسته ­هایشان است.[ اعتماد عمومی یکی از سرمایه­ های اجتماعی است که وحدت را در سیستم ­های اجتماعی ایجاد و حفظ نموده و اعتماد شهروندان را به نهادها و سازمان­هایی که نمایندگان آن­ها هستند، پیوند می­ دهد و بدین طریق مشروعیت و اثربخشی دولت افزایش می ­یابد. 

اهمیت اعتماد به مثابه منبع اصلی تولید قدرت نرم

اعتماد یک عامل حیاتی و ضروری برای موفقیت­ های فردی، سازمانی و اجتماعی است و به مثابه منبع اصلی تولید قدرت نرم و موثر در ضریب نفوذ قدرت سخت ارزیابی می ­شود. اعتماد باعث افزایش نظم، ثبات و قابلیت پیش­ بینی می­ شود و سازوکاری است که موجب حفظ یکپارچگی و وحدت روابط اجتماعی در سیستم­ ها می­ شود. با افول اعتماد عمومی، مشارکت عموم مردم در فرایندهای سیاسی کاهش خواهد یافت. اگر عامه مردم به نهادهای دولتی و افراد منتخب و منصوب دولتی اعتماد نداشته باشند، در اجرای تصمیمات دشوار، خصوصا مواردی که مستلزم ایثار و فداکاری است همکاری نخواهند کرد.] در مقابل اگر شهروندان به سازمان­ های دولتی از جمله وزرات­خانه ­ها و سازمان­های خدمات عمومی تابعه و دیگر نهادهای سیاسی اطمینان داشته باشند در مواقع سخت به خوبی از آنها پشتیبانی می ­کنند. اعتماد منبع با ارزشی از سرمایه اجتماعی است که اگر در حکومتی به میزان زیاد وجود داشته باشد به همان اندازه رشد سیاسی و توسعه سیاسی نیز بیشتر خواهد بود.

تاثیر نحوه مواجهه نهاد سیاست با بحران کرونا در اعتماد عمومی

درخصوص تاثیر نحوه مواجهه نهاد سیاست با بحران کرونا در اعتماد عمومی؛ رضا سهرابی، پژوهشگر حوزه علوم اجتماعی می­ گوید: اگر جامعه عملکرد نهاد سیاست در مقابله با بحران کرونا را موفقیت آمیز محسوب کند این امر در بازسازی اعتماد اجتماعی می­ تواند نقش داشته باشد و در غیر این صورت این بحران منجر به کاهش بیشتر اعتماد اجتماعی در سطح جامعه خواهد شد. در بروز بحران ­های جمعی مانند پاندمی کرونا اعتماد اجتماعی می­ تواند باعث ایجاد روحیه و اراده جمعی برای مقابله با بحران شود و برای نهاد دولت نیز به منزله یک تسهیل­ گر مهم اجتماعی در اجرای سیاستگذاری­ ها باشد.[1]

چنانچه در این زمینه علی انتظاری عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی نیز معتقد است که: پس از بحران کرونا انسجام جدیدی در جامعه ما به وجود آمده و گروه ­هایی مانند بسیج و هیئات مذهبی، نقش آفرینی مهمی در آن داشته اند. یک مسئله مهم در اینجا همین نهادهای موجود در جامعه ایرانی است، مثل هیئت‌ها و بسیج و ... نهادهای داوطلبانه‌ای که به عنوان یک ظرفیت عظیم داوطلب مبارزه با این ویروس و رفع بحران در جامعه شدند، این مسئله خیلی قابل تأمل است و نشان می­دهد که ما سرمایه بسیار غنی ای داریم که در این موضوع کاملاً هویدا شده است.[2]

در عموم تحلیل­ های اجتماعی از بحران کرونا به عنوان یک عامل تقویت کننده نهاد دولت در جوامع بیان شده که همبستگی و نظم اجتماعی را به­ دلیل اهمیت انسانی آن افزایش داده است و در ایران نیز کارکردهای مهمی برای دولت داشته است. به طوری که به زعم کارشناسان، گرچه در پی تغییرات اجتماعی و سیاسی و بی­ ثباتی ­های اقتصادی در کشور در چند سال اخیر اعتماد اجتماعی روند کاهشی پیدا کرده بود، به نظر می ­رسد که بحران کرونا، به ­عنوان یک پدیده اجتماعی، توانسته است تغییرات مثبتی در کنش متقابل بین نهادهای دولتی و عمومی و مردم ایجاد کند. تا جایی که حتی به گفته دکتر تقی آزاد ارمکی، استاد جامعه شناسی دانشگاه تهران؛ رابطه مردم با حاکمیت در روزهای کرونایی مثبت و خوب است و وقتی مردم به واسطه مطلع بودن از خبر‌های دیگر کشور‌های جهان، عملکرد دولت را نسبت به آنچه در جا‌های دیگر اتفاق می‌افتد، مطلوب می‌بینند، اعتماد بیشتری به تلاش مسئولان برای کاهش دغدغه­ هایشان پیدا می­ کنند. به ویژه آنکه به رغم محدودیت ناشی از تحریم­ ها بر امکانات پزشکی، درمانی و آزمایشگاهی‌مان، نظام کارشناسی در حد توانایی به خوبی توانسته از پس کار بر بیاید. آن هم در شرایطی که دنیا حتی در شرایط کرونایی هم دست از عناد و دشمنی علیه کشورمان بر نداشته است.[3]

 بنابراین شاهد هستیم که کرونا نه تنها اعتماد عمومی را کاهش نداده بلکه اعتماد عمومی به حاکمیت را بیشتر کرده است و می‌توان گفت این بحران نشان داد که دولت می‌تواند نقش مؤثری در زندگی مردم داشته باشد و نقش دولت را پررنگ‌تر کرد. مجموعه نهاهای حاکمیتی در جامعه ما در مقایسه با خیلی از کشورها، بحران را خیلی خوب مدیریت کردند و عملکرد قابل قبولی در نهادهای حاکمیتی از وزارت بهداشت گرفته تا نیروهای نظامی و انتظامی را شاهد هستیم. مثلاً کاری که ارتش انجام داد که در ۴۸ ساعت بیمارستان ۳۰۰۰ تخت­خوابی را ایجاد کرد، شایان ذکر است. لذا به نظر می‌رسد کارهای خیلی شایسته­ ای صورت گرفته که ایجاد امنیت کرد و اعتماد مردم به حاکمیت را ارتقا داد.[4]

ظرفیت‌های اعتمادزایی در بحران کرونا 

 - به کارگیری تجربه همواره موفق بسیج ملت؛ این بار در عرصه جهاد سلامت که به سرعت برخی کمبودهای اولیه را مرتفع ساخت.

 -صداقت مسئولان مربوط در ارائه آمار مبتلایان و درگذشتگان که موجب تقویت اعتماد مردم شد.

- بهره ­گیری از جدیدترین دستاوردهای علمی و تولید و خلاقیت ­های تازه در عرصه پزشکی تا آنجا که موجب تحسین صاحب نظران و مسئولان سازمان­ های بهداشتی جهان شد.

 -حضور ایثارگرانه و فداکارانه پزشکان و پرستاران و کادر بهداشتی درمانی و خدماتی کشور تا مرز شهادت

- توانمندی و آمادگی نیروهای مسلح اعم از سپاه و ارتش و بسیج و نیروی انتظامی در واکنش به موقع از جمله تدارک هزاران تخت برای بیماران حتی بیش از ظرفیت مورد نیاز

 -همکاری عموم مردم برای حفظ آرامش در جامعه و رعایت حال یکدیگر و وفور نعمت در بازار و فروشگاه ­­ها

- مقایسه‌ کارآمدی و تمایز شیوه­ های مدیریت این بحران در کشور با جوامع و کشورهای دیگر از سوی مردم

 -نقش تاثیرگذار دین و اجتهاد دینی و فرهنگ عمومی مردم در مدیریت این بحران از تعطیلی آستان­ های مقدسه گرفته تا احکام شرعی متناسب با الزامات پزشکی

- از همه مهمتر، نقش تعیین کننده و هدایتی رهبر معظم انقلاب است که ناخدای کشتی ایران در هر شرایطی به ویژه در هنگامه بحران­ ها و توفان­ ها می­ باشند و در این ایام حساس نیز ضرورت حضور یکپارچه مردم در صحنه و دمیدن روحیه امید و استقامت و آرامش در جامعه از جمله مواهب وجود مسیحا نفس ایشان می ­باشد.[5]

جمع بندی:

مشارکت گسترده اغلب مردم در عمل به دستورالعمل ­های بهداشتی و رعایت قرنطینه به­رغم اینکه بسیاری از آنها به دلیل مشکلات مالی نیاز به ادامه کسب و کارشان داشتند، تعطیل کردن مناسبت­ ها و آیین ­های جمعی در مناسبت ­های مذهبی (اعیاد شعبانیه و ...) و ملی (نوروز و سیزده به در) و حضور فعال طیف­ های گسترده ­ای از مردم در کمک رسانی و تهیه ملزومات بهداشتی و تغذیه ­ای و ... در مناطق محروم و کمتر برخوردار، روحیه مواسات و همدلی که فراتر از پروتکل ­های دستوری مدیریت بحران، ایثارگرانه از سوی اقشار مختلف دنبال می ­شود، نشان از موج رو به تزاید اعتماد عمومی در جامعه دارد و نشان می­دهد که عملکرد مجموعه دولت و نهادهای مختلف در مدیریت بحران کرونا توانسته است اعتماد عمومی را افزایش دهد. بخشی از این اعتمادسازی به خاطر تلاش­ های ایثارگرانه کادر درمان و مدیریت ستاد بحران کرونا در کشور است و اینکه مسئولان هم ثابت کردند که برای تامین امنیت جانی و سلامت مردم می­توان به دور از برخی روندهای بروکراسی پیچیده و دست و پاگیر، البته با مدیریت صحیح، خدمت رسانی کرد. همچنین حماسه آفرینی ملت ایران در جهاد سلامت خصوصا در مقایسه با مشاهده رفتار غربیان و یورش به فروشگاه­ ها و نیز کمبودها و رها کردن سالمندان و موارد مشابه نشان داد که حقیقتا عملکرد مردم ایران و نظام اسلامی مایه افتخار است.          

پژوهشگر: فریفته هدایتی

منابع در آرشیو پژوهش خبری در دسترس است.