شناسایی توسعه یافته‌ترین فرهنگ عصرمفرغ قدیم در قم

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما به نقل از روابط عمومی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، آقای سیامک سرلک باستان شناس پژوهشکده باستان شناسی امروز سه شنبه با اعلام این خبر گفت: عملیات خاکبرداری زمستان سال ۱۳۹۸ که توسط اهالی روستای خاوه برای توسعه فعالیت‌های اقتصادی و زراعی صورت گرفت به کشف اتفاقی بقایای یک گورستان باستانی منجر شد.
او افزود: محدوده این گورستان در یک پشته طبیعی قرار داشت که به نام مالک خصوصی آن، تحت عنوان تپه یوسف خان موسوم بود.
وی گفت: تپه یوسف خان خاوه یک پشته طبیعی به وسعت حدود یک هکتار و بافت آن شنی ـ رسی است که تا پیش از عملیات خاکبرداری توسط ادوات سنگین، هیچ نشانه روی زمینی دال بر وجود آثار تاریخی و فرهنگی در این محدوده مشخص نبود.
او ادامه داد: پس از خاک برداری از این تپه، بقایای تخریب شده چندین گور و تعدادی ظروف سفالی نمایان و مراتب بلافاصله توسط مالک خصوصی، دهیاری و شورای روستا به اداره کل میراث فرهنگی استان قم اعلام شد.
با حضور کارشناسان میراث فرهنگی استان در محل تپه یوسف خان، ادامه خاک برداری متوقف و مراتب به پژوهشکده باستان شناسی منعکس شدو در عین حال اداره کل استان با استقرار یگان حفاظت ۲۴ ساعته در محل تپه یوسف خان حفاظت محوطه را تاًمین کرد.
وی افزود: در نهایت به همت پژوهشگاه میراث فرهنگی و اداره کل استان، هیأتی متشکل از کارشناسان ستادی و استانی به سرپرستی من و آقای عمار کاوسی، برای انجام کاوش‌های اضطراری به محل اعزام شد.
سرپرست هیأت باستان شناسی گفت: کاوش‌های باستان شناسی در گورستان یوسف خان خاوه به شناسایی یکی از توسعه یافته‌ترین فرهنگ‌های عصرمفرغ قدیم جنوب غرب آسیا که به فرهنگ کورا _ ارس یا ماورای قفقاز قدیم موسوم است منجر شد.
آقای سرلک تصریح کرد: تا پیش از کاوش‌های تپه یوسف خان خاوه شواهد اندک و پراکنده‌ای دال بر ارتباط دوره IIIA قلی درویش با فرهنگ کورا – ارس در منطقه قم شناسایی شده بود، اما به دلیل آن که هیچ مدرک متقن و مستدلی دال بر وجود بقایای معماری و استقرار‌های این فرهنگ از محوطه قلی درویش و دشت قم مورد شناسایی قرار نگرفته بود، تحلیل آثار این دوره را به سمت وجود ارتباط و تعامل با فرهنگ گودین IV سوق داد.
وی گفت: یک چنین تحلیلی بر پایه شواهد و مدارک باستان شناسی که به وجود ارتباطات گسترده بین دشت قم و زاگرس مرکزی در طول هزاره سوم و دوم پیش از میلاد (بویژه دوره‌های گودین V و گودین III) تأکید داشت، استوار بود.
او تأکید کرد: با این وصف به نظر می‌رسد تا پیش از شناسایی دیگر محوطه‌های این فرهنگ در بخش غربی حوزه فلات مرکزی ایران، گورستان یوسف خان خاوه را می‌توان یکی از جنوبی‌ترین محوطه‌های فرهنگ کورا- ارس در فلات ایران به شمار آورد.
سرپرست هیأت باستان شناسی گفت: بر اساس نتایج تاریخ گذاری مطلق به روش کربن ۱۴، قدمت بقایای فرهنگی این گورستان از حدود ۲۸۰۰ تا ۲۴۰۰ پیش از میلاد مشخص شد.
او اظهار داشت: نمونه‌هایی از بقایای تدفین‌ها نیز در قالب تفاهم نامه‌های فی مابین پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری و دانشگاه‌ها و مؤسسات خارجی، برای انجام مطالعات ژنتیک باستانی و سایر مطالعات مورد نظر به کشور‌های دانمارک و ایتالیا ارسال شده که روند مطالعات آن در حال انجام است.
این باستان شناس با بیان اینکه کشف گورستان خاوه و نتایج مقدماتی پژوهش‌های انجام شده در این محوطه چند نکته مبهم در باستان شناسی عصر مفرغ دشت قم را تا حدود زیادی تبیین کرد افزود: نخست اینکه توالی گاهشناختی دشت قم را تکمیل کرد؛ تا پیش از کاوش‌های گورستان یوسف خان خاوه، بجز در محوطه قلی درویش، در سایر محوطه‌های دشت قم مدارک مستدلی دال بر نبود گسست در توالی گاهشناختی پایان دوره آغاز عیلامی تا آغاز عصرمفرغ میانی در دست نبود.
وی ادامه داد: مورد دوم اینکه مدارک به دست آمده از گورستان یوسف خان خاوه نشان داد حضور مستقیم فرهنگ کورا – ارس در دشت قم اغلب محدود به مناطق کوهستانی جنوب دشت قم و در وضعیت فعلی و تا پیش از تکمیل بررسی‌های باستان شناسی دشت قم به نظر می‌رسد شواهد این فرهنگ در مناطق دشت بویژه در دوره IIIA قلی درویش، محصول ارتباط دوسویه و تعامل فرهنگی بین جوامع بومی و جوامع کورا ـ ارسی است.
به تعبیر دیگر تا کنون شواهد مستندی از حضور مستقیم این فرهنگ و استقرار‌های مرتبط با آن در محوطه‌های دشت قم که در ارتفاع کمتر از هزار و ۲۰۰ متری از سطح دریا قرار دارند یافت نشده است.
وی افزود: بدون تردید یک چنین نتیجه گیری‌هایی صرفا یک فرض موقت محسوب شده و بر اساس شواهد موجود ارائه شده است و تا تکمیل بررسی‌های مناطق دشت و کوهستان منطقه قم در حد یک فرض باقی می‌ماند. در همین رابطه گورستان خاوه که نشانگر حضور مستقیم این فرهنگ است در ارتفاع ۲ هزار متری از سطح دریا در کوهپایه‌های جنوب دشت قم قرار دارد.
این باستان شناس گفت: نکته سوم اینکه بر اساس شواهد باستان شناختی، حضور این فرهنگ در مناطق کوهستانی دشت قم همراه با شواهدی از همزیستی، تعامل و ارتباط با فرهنگ بومی منطقه است.
آقای سرلک گفت: در تأیید این فرض، وجود توأمان و همزمان سنت‌های سفالی شاخص فرهنگ کورا - ارس (سفال‌های سیاه و قرمز قهوه‌ای داغدار، ظروف با دسته‌های موسوم به نخجوانی، کاربرد تزئین نقش کنده و برجسته بر روی ظزوف سفالی دست ساز) و سنت‌های سفالی فرهنگ بومی (ظروف سفالی نخودی و آجری ساده چرخساز، ظزوف با آبریز ناودانی شکل) در قبور تپه یوسف خان خاوه ملاک قرار گرفته است.
وی ادامه داد: نکته دیگر اینکه شواهد موجود این احتمال را مطرح می‌کند که جوامع کورا – ارسی مستقر در دره‌های مناطق کوهستانی جنوب قم از نظر ساختار اقتصادی و معیشتی، به پرورش دام متکی بوده اند و الگوی استقراری آن‌ها ممکن است بر پایه کوچ نشینی یا نیمه کوچ نشینی استوار بوده است.
او تأکید کرد: بر اساس مدارک به دست آمده از کاوش به نظر می‌رسد گورستان یوسف خان خاوه معرف جامعه‌ای است که از نظر اقتصادی در سطح به نسبت بالایی قرار داشته و حجم کمابیش چشمگیر اشیا و ابزار فلزی بویژه از جنس مفرغ و نقره و وفور ظروف سفالی در قبور این فرهنگ این فرض را قوت می‌بخشد.
وی افزود: به دلیل محدودیت مدارک در وضعیت فعلی نمی‌توان وفور نسبی اشیای مفرغی و نقره‌ای در قبور تپه یوسف خان را به پیشرفت‌های فناورانه این فرهنگ یا میزان دسترسی آن‌ها به اشیای فلزی نسبت داد.
سرپرست هیأت باستان شناسی از دیگر ویژگی‌های فرهنگ تدفینی گورستان یوسف خان خاوه را تنوع معماری قبور دانست و گفت: قبور به شکل چاله تدفینی با پوشش قطعات لاشه سنگ و سنگ‌های تخت ورقه‌ای نیمه تراش، قبور دورچین سنگی بدون کاربرد پوشش سنگی و قبور چاله تدفینی ساده از انواع معماری قبور شناخته شده این فرهنگ در گورستان یوسف خان خاوه است.
آقای سرلک تصریح کرد: نتایج کاوش‌های تپه یوسف خان خاوه بویژه در روشن‌تر کردن وضعیت توالی گاهشناختی دشت قم و نحوه و میزان ارتباطات فرهنگ‌های مستقر در این منطقه با سایر مناطق و حوزه‌های فرهنگی فلات ایران از اهمیت زیادی برخوردار است و کشف اتفاقی این گورستان، به تکمیل آگاهی ما در روند انجام «طرح پژوهش‌های باستان-شناسی پیش از تاریخ دشت قم» انجامید.