حکمی به وسعت یک جهان؛ امر به معروف و نهی از منکر

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما مرکز آبادان، راننده ای آشغالهای خود را از درون پنجره ماشین بیرون می اندازد ، زنی بی حجاب که ظاهری بسیار  نامناسب دارد در شهر آزادانه رفت و آمد می کند ، زن دیگری  ظاهری موجه دارد اما ماسک ندارد و در ارتباط با دیگران بی خیال بیماری و کروناست ، مدیری سهل انگاری می کند، کاسب کاری گران فروشی می کند ، کارمندی در انجام وظایف خود سستی می کند ، عابر پیاده ای شاخه درختی می شکند.  راننده ای از سمت راست سبقت می گیرد و راننده دیگری از چراغ قرمز عبور می کند و هزاران هزار منکر دیگر که هر روز در شهر و دیار ما رخ می دهد. براستی وقتی با چنین  صحنه هایی مواجه می شویم باید چکار کنیم.؟

آیا باید بی تفاوت از کنار آنها گذشت و با یک عبارت "به من ربطی ندارد" اجازه دهیم تا شهر و دیار ما را آلوده به رفتارهای ناشایست خود کنند؟  یا اینکه حداقل به عنوان یک شهروند مسئولیت پذیر باید با چنین افرادی برخوردی مناسب داشته باشیم تا بدانند که رفتار نامناسب آنان برایشان گران تمام می شود و از تکرار آن خودداری کنند.؟ آیا رفتار چنین افرادی زیر پا گذاشتن حقوق شهروندی هست یا خیر؟ و اگر هست وظیفه شهروندان در قبال آنان چیست؟ آیا فقط  پلیس وظیفه برخورد با متخلفان و هنجارشکنان را به عهده دارد؟

وظایف شهروندی

بدون شک آنچه که ذکر شد همه مواردی است که خلاف حقوق شهروندی و هنجارهای اجتماعی است  اما  وظیفه برخورد با این نوع تخلفات وناهنجاری ها فقط به عهده هیئت حاکمه و دستگاههای زیر مجموعه آن مانند پلیس  نیست ، بلکه به جز دستگاه های دولتی شهروندان هم در زمینه برخورد با چنین ناهنجاریهایی وظیفه و مسئولیت دارند. زیرا شهروند بودن خود مسئولیتهایی دارد که کسی که لفظ شهروند به وی اطلاق می شود باید به آن پایبند باشد.

محققان می گویند  :«شهروند، مفهومی حقوقی است که در مباحث حقوق عمومی و حقوق بشر مطرح می شود. وجه مشترک تعاریف حقوقی درباره شهروند، رابطه ای است که بین فرد و حکومت وجود دارد. این رابطه، رابطه ای دوسویه است که دربرگیرنده طیف وسیعی از حقوق و تکالیف است؛ یعنی شهروند در مقابل حقوقی که در برابر دولت دارد، هم زمان تکالیف و مسئولیت هایی نیز بر عهده دارد که موظف به انجام آن هاست. در یک حکومت مردم سالار، قانون اساسی، به عنوان یک میثاق ملی و سند حقوقی، زمامداری را سامان می بخشد و حکومت و مردم در روابط متقابل خود مکلف به رعایت آن هستند.»

)ttp://ensani.ir/ مقاله پژوهشی تکالیف شهروندی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران : محمدجواد جاوید و  محمود ابراهیمی ، پرتال جامع علوم  انسانی  ،

پس همه افراد جامعه به عنوان شهروند وظایفی به عهده دارند که هیچ کس قادر به کنار زدن وظایف خود نیست و این مبحث در همه کشورهای جهان امری قطعی و قانونی است . .

به عبارتی  «امروزه برای رعایت حقوق شهروندی نیاز به همکاری هر چه بیشتر خود شهروندان و مردم  است. هر فرد باید بکوشد تا از شهروند منفعل به شهروند فعال ارتقا یابد تا هم خود از حقوق شهروندی خود بیشتر مطلع شود و هم جامعه را از حالت منفعل به حالت پویا تغییر دهد. مطمئنا تمامی طرح هایی که به منظور رفاه مردم محله در حال اجرا است. با مشارکت خود مردم سرعت و پیشرفت چشمگیری داشته و موفق تر است. برخورداری از حقوق شهروندی منوط به رعایت وظایف شهروندی است. زندگی شهری زمانی با  کیفیت بالا تداوم می یابد که شهروندان از حالت منفعل به شهروند فعال ارتقا یابند و با مشارکت و همکاری این شهروندان فعال دست در دست مسئولان و نهاد ها داده و در ساختن شهری زیبا و امن و با کیفیت بکوشند.»

)http://pazhoheshkade.blogfa.com/(مقاله پژوهشی  حقوق و تکالیف شهروندی :  معصومه رضانژاد امیردهی

حال  بهترین راه برای تن دادن به وظایف شهروندی تبعیت از حکم امر به معروف و نهی از منکر است . درواقع این حکم الهی به  بهترین  وجه ممکن مسئولیتهای تک تک احاد جامعه را برای آنان ترسیم کرده و به آنان گوشزد می کند که نباید در مقابل مناهی و ناهنجاریهای اجتماعی بی تفاوت باشند و در عین حال برای پیشرفت و جامعه بشری باید مشوق همه اموری باشند که خیر و صلاح افراد و جامعه در آن قرار دارد.

ویژگی‌های یک شهروند خوب

حال باید دانست شهروند خوب شهروندیست که آمر و عامل به امر به معروف و نهی از منکر است . زیرا قوانین دینی و حتی قوانین شهروندی در عین حال که مجموعه حقوقی را برای شهروندان معین می‌کند و آنها را بدون استثنا از این حقوق بهره‌مند می‌داند، تکالیفی نیز برای آنها متصور می‌شود که باید به آنها بپردازند. زیرا  این حقوق و تکالیف، لازم و ملزوم یکدیگرند.

در واقع شهروند باید در امور عمومی جامعه مشارکت ‌کند. شهروندان باید در امور مختلف، اعم از نگهداری از امکانات عمومی و حفظ منابع طبیعی تا تعمیر مدرسه محل و آسیب نرساندن به اماکن عمومی و حتی آسفالت خیابان و غیره  خود احساس مسئولیت  ‌کنند. در واقع، هر فرد در جامعه شهروندی حقوق و تکالیفی دارد و کسانی که این حقوق و تکالیف را رعایت می‌کنند یک شهروند خوب محسوب می‌شوند.

امر به معروف و نهی از منکر در غرب

قطعا قوانین مدنی هیچ کشوری به شهروندان اجازه نمی دهد که در مقابل نابهنجاری های پیرامون خود بی تفاوت باشند.

خانم مینا ممبینی شهروند هلندی دراین زمینه میگوید: هيچكس هنگام رانندگى با هر وسيله نقليه حتى دوچرخه با گوشى تلفن حرف نميزند چون این کار هم از نظر مردم عمل پسندیده ای نیست و  با  وی برخورد می شود و هم اگر پليس ببيند جريمه نقدى  می کند. همچنین اگر کسی آشغال و حتى ته سيگار توى خيابان بندازد علاوه بر جريمه نقدى شهروندان هم با وی برخورد مي كنند.

این در واقع نمونه ای از امر به معروف و نهی از منکر  در جوامع غربی است که شهروندان با نابهنجاری های اجتماعی شدیدا برخورد می کنند.

احمد از  از لیورپل انگلستان دراین زمینه میگوید : در انگلستان دولت خودش  برای مردم در هر زمینه ای مراقب گذاشته است و در واقع همان امر به معروف و نهی از منکری که ما از شهروندان انتظار داریم دولت خودش تقبل کرده است . به عنوان نمونه شهرداری کارمندانی دارد که اینها کت و شلوارهایی بنفش دارند و کارشان این است  که در شهر قدم بزنند . به لباسهای این افراد دوربین متصل هست . چنانچه جلوی این افراد شما مثلا ته سیگار خودتان رو روی زمین پرت کنید دوربین متصل به این افراد این را به عنوان سند جرم به همراه  مشخصات  وکارت شناسایی  شما به  دادگاه ارسال می‌کند  . در صورتی که آشغالی  از درون خودرو پرتاب شود پلاک ماشین ثبت می شود. و به دادگاه معرفی می شود.

وی افزود : ‌طبق قانون پرت کردن ته سیگار پوست میوه و کاغذ شکلات و هر نوع آشغال دیگری جرم محسوب می شود  و  ۸۰  پوند جریمه نقدی دارد و در صورت تکرار نیز فرد خاطی دادگاهی و سابقه مجرمانه در پرونده وی  ثبت می شود.

در واقع در غرب دولت خودش متولی تشویق یا نهی اجتماعی شده است و با  وضع قوانین سخت مردم  را  کنترل می کند .که این خود نشان دهنده این امر است که  امر به معروف و نهی از منکر در جامعه بسیار ضروری  است  و در غرب بجای اینکه منتظر عملکرد  مردم باشند خودشان با وضع قوانین این امر مهم را به عهده گرفته اند.

 امر به معروف و نهی از منکر از منظر قرآن و روایات

در کتاب آسمانی قرآن ده ها آیه در مورد امر به معروف ونهی از منکر آمده است که اهیمت این امر را نشان  میدهد.

در سوره آل عمران  آیه 104 آمده است  : وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ .

«و باید از میان شما گروهی باشند دعوتگر به خیر که به نیکی فرمان دهند و از نا شایستی ( بدی) بازدارند و اینان رستگارانند .»

همچنین در سوره نحل آیه  90  نیز در مورد امر به معروف و نهی از منکر آمده است .

 إِنَّ اللَّـهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَىٰ وَيَنْهَىٰ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنكَرِ وَالْبَغْيِ ۚ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

«در حقيقت، خدا به دادگرى نيكوكارى و بخشش به خويشاوندان فرمان مى‌دهد و از كار زشت و ناپسند و ستم باز مى‌دارد. به شما اندرز مى‌دهد، باشد كه پند گيريد.»

حال با این احادیث کاملا مشخص می شود که این حکم الهی و اجرای آن و تسری آن چقدر برای  تعالی جامعه بشری مهم است .

همچنین احادیث بسیار زیادی در مورد این حکم الهی وجود دارد . برخی از این احادیث حتی لرزه بر اندام خواننده  می اندازد به عنوان نمونه  حضرت رسول اکرم ص می فرمایند: كسى كه امر به معروف و نهى از منكر كند جانشين خدا و پيامبر در روى زمين است.(تفسیر مجمع البیان ج ٢ ص٨٠٧)

 همچنین در حدیث دیگری امام علی عليه السلام  می فرمایند: همانا امر به معروف و نهى از منكر دو خصلت از خصلتهاى خداوند سبحان هستند .  (نهج البلاغه خطبه ١٥٦ صفحه  ٢٩٠ )

این دو حدیث اوج اهمیت امر به معروف و نهی از منکر را نشان می دهند  به عبارتی برای تشرح اهمیت بسیار والای این حکم همین دو حدیث کفایت میکند.

جالب اینکه امام باقر علیه السلام در حدیث دیگری تن دادن به امر به معروف ونهی از منکر  را موجب عمرانی و آبادانی  معرفی می کند.. ایشان می فرمایند: «همانا امر به معروف و نهی از منکر، راه انبیای إلهی و شیوه صالحان است. وظیفه ی بزرگی است که به برکت آن سایر واجباتْ برپا، راه ها أمن، کسب و تجارتْ حلال، ظلم و تجاوزْ دفع، زمینْ آباد، إعاده ی حقّ بر گردنِ متجاوز گذارده و همه ی کارها سامان می پذیرد .» ( وسائل الشیعه، ج١٦، ص  ١١٩ )

این حدیث بخوبی به مردم میفهماند که حتی اگر می خواهند دنیای آبادی داشته باشند باید امر به معروف و نهی از منکر را سرلوحه خویش قرار داهند.

البته یادمان نرود  این حکم الهی آنچنان مهم است که سیدالشهدا  امام حسین ع برای استقرار این حکم الهی خود و یارانش را در این راه فدا می کند. ایشان نیز می فرمایند: همانا من از روى سبكسرى و گردنكشى، و نيز براى ايجاد فساد و ستمگرى دست به اين قيام نزدم، بلكه براى اصلاح اوضاع امّت جدّم قيام كردم، و مى‏خواهم «امر به‏ معروف‏» و «نهى از منكر» كنم، و به روش جدّم و پدرم على بن ابى طالب علیه السلام عمل كنم. (بحارالانوار جلد٤٤ صفحه ٣٢٩)

امر به معروف و نهی از منکر واجب کفایی

اینکه فرد چه شرایطی باید داشته باشد تا بتواند امر به معروف و امر به معرف را انجام دهد سوالی است که بسیاری از افراد مطرح  می کنند و حضرت آیه الله خامنه ای رهبرمعظم انقلاب اسلامی ایران در رساله عملیه خود چنین پاسخ می دهد.

« آمر به معروف و نهى کننده از منکر بايد عالم به معروف و منکر باشد، و همچنين بداند که فاعل منکر عمداً و بدون عذر شرعى مرتکب آن مى‏شود، و زمانى اقدام به امر ونهى واجب مى‏شود که احتمال تأثير امر به معروف و نهى از منکر در مورد آن شخص داده شود، و ضررى براى خود او نداشته باشد، و در اين مورد بايد تناسب بين ضرر احتمالى و اهميت معروفى را که به آن امر مى‏نمايد يا منکرى که از آن نهى مى‏کند، ملاحظه نمايد. در غير اين صورت، امر به معروف و نهى از منکر بر او واجب نيست

(مسئله 1057-farsi.khamenei.ir)

حکمی الهی به وسعت همه ابعاد زندگی انسان

بنا به گفته امام جمعه آبادان امر به معروف و نهی از منکر به همه امور زندگی انسان مربوط می شود وی می گوید: وقتی اسم امر به معروف ونهی ازمنکر می آید همه به یاد بی حجابی می افتند ولی  بی حجابی کوچکترین مصداق منکر است و مصادیق بزرگتری همچون معطل کردن کار مردم ،  پارتی بازی ، پرداخت نکردن حق بیمه کارگران ، بی احترامی به ارباب رجوع ، سهل انگاری در رفع مشکل مردم  ، اختلاس و بسیاری دیگر  امور اینچنینی از جمله منکرات بزرگی هستند که در حیطه امر به معروف و نهی از منکر جای میگیرند. 

حجت الاسلام ابراهیمی پور همچنین گفت: هرجا  معروفی هست امر به معروف هم هست و هر جا منکری هست نهی از منکر هم باید وجود داشته باشد و نباد این حکم الهی را به مواردی خاص محدود کرد. به عنوان نمونه حتی در شرایط کنونی رعایت نکردن موازین بهداشتی نوعی منکر تلقی می شود  و بر همه ماست که افرادی که این موازین را مراعات نمی کنند تذکر دهیم. لذا این حکم الهی در همه امور زندگی فردی و اجتماعی ما تسری دارد و جاریست.

آمر به معروف و ناهی از منکر باشیم

حال باید به عملکرد خود نظری بیندازیم و بیاندیشیم که ما به عنوان مسلمان تا حد  عامل به  این حکم الهی بوده ایم. زیرا بر اساس آنچه که در آیات قران و احادیث آورده شد خداوند متعال  بسیار بر اجرای این حکم تاکید دارد و سستی و بی تفاوتی در برابر آن در مبانی دین اسلام جایگاهی ندارد.

آری بنا به فرموده پیامبر اگر آمر به معروف  و ناهی از منکر باشیم جانشین خدا و پیامبر بر روی زمین خواهیم بود پس تلاش کنیم تا به این مقام رفیع بندگی دست یابیم...

شاپور زبردست