آفت های چشم و هم چشمی مجازی

به گزارش سرویس پژوهش خبرگزاری صدا وسیما: بدون شک رسانه های اجتماعی نحوه پیگیری اخبار، تعاملات، گذراندن وقت و درک رویداد‌های جهان پیرامون و در یک کلام شیوه زندگی کاربران را به تدریج تغییر داده است؛ بنابراین محیط اشباع شده از شبکه های اجتماعی که در آن زندگی می کنیم، شیوه خاصی از زندگی را به رضایت فوری و ارتباطات مجازی وابسته کرده است.

 

دسترسی روزافزون به تلفن همراه یکی از دلایل استفاده زیاد از رسانه های اجتماعی است که استفاده از این رسانه ها را ساده تر می کند. نگاهی اجمالی به آمار‌ها در ابعاد جهانی و کشورمان موید این موضوع است.

 

بر اساس گزارش ۲۱۰۸ مرکز تحقیقات پیو، ۹۵ درصد افراد ۱۳ تا ۱۷ ساله یا صاحب تلفن هوشمند یا به آن دسترسی دارند، ۷۲ درصد از اینستاگرام و ۴۱ درصد از اسنپ چت استفاده می کنند. این موضوع در کشورمان بر اساس آخرین نتایج طرح آمارگیری برخورداری خانوار‌ها و استفاده آن‌ها از تلفن همراه نشان می دهد، بیش از ۹۵ درصد از جمعیت کل کشور از تلفن همراه استفاده می‌کنندکه ۵۹ درصد مرد و ۴۱ درصد زن هستند.

در عین حال بر اساس آمار استارتاپ «نوین‌هاب» (پلتفرم مدیریت شبکه‌های اجتماعی)، تلگرام و واتس اپ پرجمعیت‌ترین پیام‌رسان‌های داخل ایران هستند. واتس‌اپ و تلگرام هرکدام با بیش از ۴۷ میلیون کاربر محبوب‌ترین شبکه‌های اجتماعی ایرانیان هستند. در این میان واتس‌اپ با داشتن ۴۷ میلیون و ۷۰۰ هزار نفر در صدر پیام‌رسان‌های مورد استفاده ایرانیان است و تلگرام با ۴۷ میلیون و ۲۵۰ هزار کاربر با اختلاف کمی در جایگاه دوم است. اینستاگرام سومین اپلیکیشن محبوب ایرانیان است و ۴۴ میلیون کاربر دارد.

در ادامه گزارش نوین‌هاب آمده است که «عکس» محبوب‌ترین قالب محتوایی در بین کاربران است و حدود ۵۵ درصد محتوا‌ها پیرامون عکس‌ها می‌چرخد. رتبه‌های بعدی محتوای مورد علاقه ایرانیان نیز تا حد زیادی پیرامون عکس و مسائل بصری می‌چرخد. به طوری که استوری با ۲۲، آلبوم با ۱۰ و ویدئو با ۹ درصد در جایگاه‌های بعدی محبوب‌ترین قالب‌های محتوایی کاربران ایرانی قرار دارند.

با توجه به آنچه که اشاره شد، بسیاری از مطالعات نشان داده  است که این قابلیت دسترسی می تواند تأثیرات جدی بر سلامت روان کاربران به ویژه کودکان، نوجوانان و جوانان داشته باشد. هنگام گشت وگذار در پلتفرم‌های مختلف رسانه‌های اجتماعی مانند اینستاگرام، نوجوانان و جوانان ناخودآگاه در حال مقایسه خود با زندگی به ظاهر کامل افراد تأثیرگذار و افراد مشهور می شوند. بنابراین  اتکای بیشتر کاربران به شبکه های اجتماعی، باعث شده است که آن‌ها بیشتر بر روی شکل ظاهری افراد متمرکز شوند.

 

در همین راستا تحقیقات Lewallen و Behm-Morawitz (۲۰۱۶) نشان دادکه پلتفرم های رسانه های اجتماعی تصویری "ایده آل ظریف" را تأیید می‌کنند که باعث می‌شود افراد به ویژه زنان ظاهر خود را زیر سؤال ببرند. نتایج یک مطالعه در سال ۲۰۱۸ نیز نشان داد که تعامل با حساب های تأثیرگذار جذاب در شبکه‌های اجتماعی منجر به بدتر شدن تصور زنان جوان از خود می شود.

 

از همین رو رسانه ها به طور کلی تصویری از نوع زندگی "ایده آل" ترسیم می کنند که این تصویر سازی برای اکثریت قریب به اتفاق غیرواقعی و به طور بالقوه نامناسب است. با این اوصاف گرچه تأثیر شبکه های اجتماعی در دختران جوان مشهود است، پسران و مردان جوان نیز از این آسیب شبکه‌های اجتماعی به دور نیستند‏، همچنانکه مطالعات نشان می‌دهد ۸۸ درصد از زنان خود را با تصاویری که در شبکه های اجتماعی مشاهده و مقایسه می کنند، بیش از نیمی از آن‌ها تأکید می کنند که این مقایسه نامطلوب است. در حالی که ۶۵ درصد از مردان نیز خود را با تصاویر موجود در شبکه‌های اجتماعی مقایسه می‌کنند.

تحقیقات (Holland & Tiggemann,۲۰۱۶) نیز نشان می دهد که بین گذراندن وقت بیشتر در پلتفرم‌های رسانه‌های اجتماعی یا درگیر شدن با محتوای بیشتر مرتبط با ظاهر (به عنوان مثال تصاویر) در شبکه‌های اجتماعی و نگرانی بیشتر در مورد بی نظمی رژیم غذایی در مردان و زنان رابطه وجود دارد.

بااین اوصاف رسانه های اجتماعی مبتنی برعکس همچون اینستاگرام به زنان مجرا و فضای بازنمایی می‌دهند تا بتوانند از طریق آن عینیت یابند و در عین حال مشارکت فزاینده در این فضا از طریق ارسال عکس‌هایی از خود، همان چیزی را که در تبلیغات می‌بینند، تقلید کنند.

 

در واقع این واقعیت را نمی‌توان انکار کرد که زنان از طریق شبکه های اجتماعی به طور مداوم در معرض این عینیت بخشیدن قرار می گیرند؛ از همین رو در بلند مدت این روند منجر به شی سازی از آن‌ها در نهایت به عینیت زدایی از خود می‌انجامد؛ بنابراین با افزایش حضور رسانه های اجتماعی در دو دهه اخیر، تاثیر فناوری به یکی از مهمترین دغدغه‌های جامعه تبدیل شده است، چراکه هیچ نسل دیگری هنوز چنین وضعیتی را تجربه نکرده است.

از همین رو این مسئله یعنی قرارگرفتن کاربران در معرض محتوای شبکه‌های اجتماعی همچون سبک زندگی و رژیم‌های غذایی خاص، با تقلیدکردن از آن‌ها به راحتی تاثیر می‌پذیرند. در نتیجه این تاثیرپذیری در نهایت می‌تواند به کاهش عزت نفس کاربران منجر شود؛ بنابراین مقایسه های ظاهری یک عامل  کلیدی در ارتباط بین استفاده از شبکه‌های اجتماعی و نگرانی‌های مربوط به سبک زندگی در کابران زن است.

 

این عدم رضایت می‌تواند بر سایر زمینه های سلامت روان مخاطبان این پلتفرم‌ها تأثیر بگذارد و منجر به کاهش عزت نفس و حتی افسردگی شود. درکنار تاثیر شبکه های اجتماعی بر سلامت روان به ویژه مطالعه ۲۰۱۶ وودز و اسکات نشان داد که با افزایش استفاده جوانان از رسانه‌های اجتماعی، کیفیت خواب پایین تر، عزت نفس پایین‌تر و اضطراب و افسردگی بالاتر را تجربه کردند. علاوه بر این تأثیرات رسانه‌های اجتماعی، می‌توان به آسیب‌هایی همچون تنهایی و احساس انزوا نیز اشاره داشت.

 

به عنوان مثال کاربران دیگر ارتباط واقعی برقرار نمی کنند و خود را با غریبه‌هایی مقایسه می کنند که فقط بهترین قسمت‌های زندگی خود را در این شبکه‌های اجتماعی ارسال و بازنمایی می کنند.

در مجموع آنچه که اشاره رفت با توجه به روند فزآینده ضریب نفوذ اینترنت در جامعه ایران و تسهیل شدن این روند در قالب همگرایی رسانه‌ای ضمن توجه به مقوله کمی دسترسی به فضای مجازی به ویژه شبکه‌های اجتماعی، کیفیت مصرف رسانه‌ای مخاطبان نیز باید مورد ملاحظه قرار گیرد؛ چرا که مصرف رسانه‌ای بدون مدیریت – پیشی گرفتن مصرف رسانه ای آنلاین مخاطبان بر تلویزیون - و دسترسی گروه‌های سنی مخاطبان به این محتوا‌ها در بلند مدت به خود پنداره منفی افراد درباره سلامت روان مخاطبان در سطح خرد منجر می‌شود، همچنین در سطح کلان، سبک زندگی کاربران را تحت الشعاع قرار می دهد.

 

در این زمینه تلاش برای کاستن این پیامد‌ها ضمن توجه به مدیریت فضای مجازی با تقویت تولید محتوای پاک و ارتقای سواد رسانه‌ای مخاطبان در ابعاد مختلف ضرورت دارد.

 

همچنین با توجه به تجربه پیش روی کشور‌های مختلف در این زمینه، زمان آن فرا رسیده است در کنار مدیریت هدفمند استفاده از شبکه‌های اجتماعی، تقویت روابط اجتماعی واقعی در عرصه اجتماعی برای هویت یابی و بازیابی احساس ارزشمندی، خوشبختی و دستیابی به کیفیت زندگی بهتر در قالب گفتمان سبک زندگی اسلامی- ایرانی به عنوان یکی از مولفه‌های تبلیغی در گفتمان رسانه‌ای مورد مداقه سیاستگذاران رسانه‌ای قرار گیرد.

 

محمد نیک ملکی؛پژوهشگر اداره پژوهش خبری