احکامی که فانتزی نیستند!

کرونا بر صدور احکام قضات هم اثر گذاشت. ابتدای روز‌های شیوع کووید ۱۹ بود که حکم جالب شعبه ۱۰۱ دادگاه کیفری ۲ فراشبند درباره یک مرتکب جرم در فضای مجازی دست به دست شد. بر اساس این حکم، قاضی احمدی رئیس این شعبه حکم فردی که به دلیل جعل امضا و اسناد به حبس محکوم شده بود با توجه به اقرار صریح او و نداشتن سوء پیشینه به جای تحمل زندان، به خرید ماسک و مواد ضد عفونی برای نیازمندان زیر پوشش کمیته امداد و بهزیستی فراشبند تغییر داد.

در ارسنجان نیز قاضی ثابت سروستانی برای فردی که با برپایی مراسم ، بهداشت و سلامت جامعه را به خطر انداخت؛ رای داد هر جا که شبکه بهداشت و درمان ارسنجان برای مقابله با کرونا به کمک نیاز دارد مرتکب جرم باید در صحنه حضور داشته باشند و پرستاران و پزشکان را یاری دهند.
قاضی مهربان جهرمی قاضی شعبه ۱۱۴ دادگاه کیفری ۲ شیراز نیز به دلیل مجازی شدن کلاس‌های درس در این شرایط کرونا، یک مرتکب جرم را ملزم کرد برای چند دانش آموز نیازمند تبلت تهیه کند.
این احکام جزو صد‌ها احکام جایگزین حبس است که در استان فارس صادر شده است. قضات فارس در صدور این نوع احکام با هدف اصلاح و باز اجتماعی مرتکبان جرم، حبس زدایی و کاهش آمار زندانیان، در کشور پیشگام هستند.
اجرای عدالت ترمیمی با صدور احکام جایگزین 
از سه دهه گذشته توجه علمای حقوق کیفری و جرم شناسی در حوزه اصلاح و تربیت و باز اجتماعی شدن مجرمان به طور جدی‌تر متوجه روش‌های اصلاحی شده است.
کارشناسان معتقدند زندان به عنوان متدوال‌ترین روش مجازات در دنیا، نه تنها نتوانسته است اهداف اصلاحی، تربیتی، عبرت آموزی و پیشگیری از جرم را در بین زندانیان محقق کند، بلکه علاوه بر آثار سوء جسمی، روانی و روحی برای آن‌ها تبدیل به مکانی برای ارتکاب بزه بوده است.
نرگس شجاع مددکار اجتماعی می‌گوید روش زندان داری اگرچه با گذشته فرق کرده و امکانات رفاهی بهداشتی، آموزشی، تربیتی و ورزشی برای زندانیان فراهم شده، زندان‌ها در یک خصیصه مشترک هستند و آن سلب آزادی از زندانی است که این ویژگی موجب آسیب‌های فراوانی برای زندانیان و خانواده‌های آنان می‌شود و با ورود فرد به زندان پدیده برچسب زدن به زندانی نیز رخ می‌دهد در نتیجه احتمال طرد شدن او از اجتماع زیاد است و حتی ممکن است باعث پیوستن اجباری او به جامعه جرم و جمعیت کیفری شود.

به همین دلیل کارشناسان حقوقی تاکید می‌کنند در کنار عدالت کیفری سزادهنده، عدالت ترمیمی هم لازم است تا با مشارکت جامعه، افرادی که بزهکار هستند و مرتکب جرم می‌شوند به زندگی اجتماعی باز گردند و آسیب روانی و خسارت‌های مادی افراد بزه دیده را جبران کنند.
با توجه به تبعات منفی حبس، دستگاه قضایی کشور تلاش کرده نگاه و سوگیری قضات را برای تعیین مجازات حبس تغییر دهد و آن‌ها را تشویق کند با دقت نظر از رویه قدیمی و سنتی که در صدور احکام جا افتاده است به سمت بهره مندی از مجازات‌های جایگزین با هدف اجرای عدالت ترمیمی حرکت کنند.
استان فارس پیشگام در صدور احکام جایگزین
قانونگذار در سال ۹۲ به منظور کاهش جمعیت کیفری،  کیفر زدایی و اصلاح و باز اجتماعی مرتکبان جرم طرح جدیدی با عنوان مجازات جایگزین  حبس در قانون مجازات اسلامی پیش‌بینی و مقرّر کرد در صورت وجود شرایط خاص، مجازات‌هایی حبس می‌تواند یا باید به مجازات‌های دیگری تبدیل شود و به این ترتیب قانون مجازات اسلامی، دست قضات را برای صدور حکم‌هایی غیر از حبس باز گذاشت.
مجموعه دادگستری استان فارس از همان ابتدا پای کار آمد و با تعریف ۴ هزار و ۲۰۰ فرصت استفاده از مجازات‌های جایگزین و شناسایی بیش از ۱۰۰ اداره، سازمان و نهادی که خدمات عمومی ارایه می‌دهند و می‌توانند قضات را در صدور این نوع احکام یاری کنند؛ پیشگام در صدور مجازات‌ها جایگزین حبس در کشور شد.

اکبری معاون پیشگیری از وقوع جرم دادگستری استان فارس از استقبال خوب قضات استان از مجازات‌های جایگزین خبر می‌دهد و می‌گوید: در نیمه نخست امسال قضات با صدور بیش از ۶ هزار و ۲۰۰ حکم جایگزین در کاهش جمعیت کیفری و کیفرزدایی استان نقش به سزایی داشته اند که این احکام نسبت به مدت مشابه پارسال ۳۹ درصد رشد داشته است.
معاون پیشگیری از وقوع جرم دادگستری استان فارس می‌افزاید در یک سال گذشته نیز با همت و تلاش قضات استان حدود ۵ هزار و ۲۱۰ حکم جایگزین صادر شد که بیشتر آن‌ها از نوع جایگزین حبس بود و با صدور آن‌ها افراد زیادی از رفتن به پشت میله‌های زندان رهایی یافتند.
حجت الاسلام والمسلمین موسوی رییس کل داددگستری فارس نیز خطاب به قضات از آن‌ها می‌خواهد برای مسائل غیر ضرور حکم زندان صادر نکنند و به حبس به عنوان آخرین راهکار و حربه نگاه کنند، زیرا زندان محل نگهداری سارقان و مجرمین جرائم خشن و خطرناک است و نه مجرمین غیرعمد بنابراین لازم است با استفاده از مجازات‌های جایگزین حبس از ورود زندانیان جرائم غیر عمد و مالی به زندان جلوگیری شود
بر همین اساس حیدر آسیابی دادستان عمومی و انقلاب مرکز فارس می‌گوید با صدور احکام جایگزین حبس در ۵ ماهه نخست امسال آمار محکومین به زندان ۱۰ درصد کاهش داشته است.

مجازات جایگزین شامل چه کسانی می‌شود؟
براساس قانون در مورد جرایم عمدی که مجازات آن‌ها حداکثر ۳‌ ماه است، تعیین مجازات جایگزین الزامی است. همچنین در مورد جرایم عمد با مجازات ۹۱ روز تا ۶‌ ماه، حکم به مجازات‌های جایگزین الزامی است. در جرایم عمدی با مجازات بیش از ۶‌ ماه تا یک سال نیز دادگاه اختیار دارد مجازات جایگزین تعیین کند. در مورد مجازات‌های بیش از ۲ سال حبس در جرایم غیر عمدی نیز تعیین مجازات جایگزین، به اختیار قاضی گذاشته شده است.
احکامی که به نفع همه است
یکی از قضات با سابقه فارس که در خصوص صدور حکم جایگزین حبس گام‌های خوبی برداشته کورش مهربان جهرمی رییس شعبه ١١٤ دادگاه کیفری ٢ شیراز است.
وی که تا کنون بیش از ۴۰۰ حکم جایگزین حبس صادر کرده صدور چنین احکامی را به نفع همه می‌داند و می‌گوید به نفع مرتکب جرم است، چون زندان نمی‌رود و با رضایت خود او این احکام صادر می‌شود بنابراین مانع زندگی عادی او نمی‌شود و علاوه بر این که کانون خانواد‌ه حفظ می‌شود فرد احساس نمی‌کند از جامعه طرد شده است. از طرفی به نفع شاکی است، چون برای صدور این دست مجازات‌ها علاوه بر این که رضایت او گرفته می‌شود مرتکب باید ضرر و زیان وارد شده را جبران کند. به نفع جامعه است، چون هزینه زندان و جمعیت آن را کاهش می‌دهد و از طرف دیگر امکان بدآموزی در محیط زندان و یاد گرفتن مسایلی که مرتکب جرم از آن آگاه نیست؛ از بین می‌رود و در عین حال زمینه متنبه شدن و بازنگری درباره آنچه کرده فراهم می‌شود.

از قاضی مهربان جهرمی که ۲۰ سال سابقه کار دارد می‌خواهم درباره چند حکم جایگزین که صادر کرده برایم بگوید.
او ابتدا تاکید می‌کند قضاتی که به صدور احکام جایگزین اقدام می‌کنند به متناسب بود حکم با جرم و شخصیت مرتکب جرم دقت می‌کنند. برای مثال در مورد پزشکی که قصور پزشکی داشته، امور طبابت؛ درباره یک معلم، امور آموزشی؛ در مورد شخص فنی، امور مربوط به تعمیرات انتخاب می‌شود.
سپس در ادامه به برخی احکامی که صادر کرده اشاره می‌کند و می‌گوید در این شرایط که کلاس‌های درس مجازی شده و دانش آموزان به تبلت و تلفن همراه به شدت نیاز دارند یکی از مرتکبان جرم را به جای رفتن به زندان ملزم کردم برای چند دانش آموز نیازمند زیر پوشش کمیته امداد تبلت خریداری کند و کارفرمایی که کارگرش در محیط کار دچار حادثه شده بود به جای حبس، به تهیه ۵ دستگاه بخاری برای خانواده‌های نیازمند ملزم کردم و برای چند مرتکب جرم مقرر کردم به سرای همراه بیمار در شیراز کمک مالی کنند.
قضات وقت ندارند!
از رییس شعبه ١١٤ دادگاه کیفری ٢ شیراز سوال می‌کنم چرا با وجود مزایای متعدد احکام جایگزین حبس قضات زیاد از آن استفاده نمی‌کنند؟‌
می‌گوید، چون قضات وقت زیادی ندارند. با تعجب می‌پرسم وقت ندارند؟ می‌گوید حجم بالای پرونده‌ها دست قاضی را در صدور احکام جایگزین بسته است.

وقتی قاضی باید در ماه برای ۱۵۰ تا ۲۰۰ پرونده حکم صادر کند دیگر وقتی برای او نمی‌ماند تا روی احکام جایگزین تمرکز کند. زیرا صدور چنین احکامی به ظرافت و تفکر نیاز دارد. باید قاضی وقت زیادی بگذارد تا با متهم و شاکی صحبت کند و رضایت آن‌ها را جلب کند از طرفی حکمی باید صادر شود که در باز اجتماعی و اصلاح مرتکبان جرم بسیار موثر باشد و از نظر فرهنگی اثر پذیری آن بالا باشد و افکار عمومی آن را بپذیرد.
از طرف دیگر قانون مربوط به حکم جایگزین نیاز به باز نگری دارد، زیرا دیده شده اغلب مرتکبان جرم از لحاظ مالی شرایط مناسبی ندارند که با توجه به جرمشان آن‌ها را مثلا به جای حبس به جریمه نقدی محکوم کنیم و از سوی دیگر برخی دستگاه‌های پذیرنده که باید مرتکب جرم در این نهاد‌ها خدمات عمومی رایگان ارایه دهند با برخی مشکلات عمده از نظر فضا و تعریف کار رایگان مشکل دارند و در نتیجه بر همکاری آن‌ها با مجموعه دادگستری تاثیر می‌گذارد. با توجه به این مسایل اغلب قضات ترجیح می‌دهند از همان رویه سنتی برای صدور احکام استفاده کنند.
احکام جایگزین فانتزی نیستند
محمد امین ثابت سروستانی رییس شعبه ۱۰۱ دادگاه کیفری ۲ ارسنجان از دیگر قضات مطرح استان در صدور احکام جایگزین است. او امسال در دومین جشنواره کشوری آرای برتر نهاد‌های ارفاقی-اصلاحی به دلیل صدور احکام ویژه جایگزین حبس به عنوان قاضی برتر شناخته شد.
در این شرایط کرونایی که تردد بین شهری سخت شده تصمیم می‌گیرم از طریق تلفن با او گپ و گفتی داشته باشم و نظرش را درباره جایگاه احکام جایگزین در سیستم قضایی و کیفری، علت انتخابش به عنوان قاضی منتخب کشوری در صدور احکام جایگزین حبس و چرایی تمایلش به صدور این نوع احکام را جویا شوم.

او که ۱۷ سال سابقه کار دارد در صدور احکام جایگزین با حساسیت و ظرافت زیادی عمل می‌کند. به همین دلیل می‌گوید قضات باید احکامی صادر کنند که کاربردی و اثر بخش باشد و به صرف این که حکمی زیبا و به قول معروف فانتزی باشد نگاه نکنند و مجازات‌های جایگزین را به سمتی سوق بدهند که به ویژه در شهر و محله‌ای که فرد مرتکب جرم زندگی می‌کند اثر بخشی بالا داشته باشد.
یک قاضی با هزار حکم جایگزین
از رییس شعبه ۱۰۱ دادگاه کیفری ۲ ارسنجان می‌پرسم تا کنون چند حکم جایگزین صادر کرده است؟ - پاسخ می‌دهد بیش از هزار مورد.

می‌گویم برخی از همکارانش معتقدند صدور چنین احکامی به وقت و انرژی زیادی نیاز دارد  پس چرا به خودش سختی می‌دهد و از این روش استفاده می‌کند. می‌گوید بله واقعا وقت زیادی می‌گیرد، زیرا باید ساعت‌ها وقت بگذاری تا شاکی، متهم و نهاد پذیرنده در صدور رای همکاری کنند. با این وجود اعتقاد من این است که بدون زندان هم می‌توان مجازات کرد، زیرا مجازات زندان اگر در موارد غیر ضرور اجرا شود بیش از این که نفع داشته باشد؛ ضرر است.

در واقع تاکید قانونگذار در قانون جدید به اجرای مجازات جایگزین حبس نشانگر این است که حبس آن اثر و کارایی خود را در مواردی از دست داده و خاصیت بازدارندگی و اصلاح و درمان مجرم از طریق حبس کمرنگ شده است در نتیجه تاثیر احکام جایگزین حبس به ویژه در سن نوجوانی که فرد تازه شخصیت اجتماعی او شکل می‌گیرد بسیار اثر بخش است، زیرا اصلاح، درمان و باز اجتماعی کردن بزهکار با این روش بیشتر میسر می‌شود.

در ادامه درباره میزان بازگشت پذیری مجرمان پس از صدور احکام جایگزین  می‌پرسم. می‌گوید تجربه نشان می‌دهد افرادی که حکم جایگزین برایشان صادر شده خیلی کمتر دوباره به سمت ارتکاب جرم رفته اند، البته نمی‌خواهم بگویم آن‌ها اصلاً مرتکب جرم نمی‌شوند، ولی در این مدت قضاوت، بسیار کم دیدم  چنین موردی رخ دهد.
احکامی که با هدفنمدی صادر می شوند
از قاضی ثابت سروستانی می‌خواهم از علت انتخابش به عنوان قاضی نمونه کشوری در صدور احکام جایگزین برایم بگوید.
توضیح می‌دهد اگر چه زیرساخت‌های برای اجرای احکام جایگزین حبس آن گونه که باید و شاید فراهم نیست و به لحاظ قانونی دست قاضی برای صدور برخی احکام بسته است و مثلا من نمی‌توانم مجرمی را محکوم کنم سرپرستی یتیمی را بر عهده بگیرد یا اداره ای جا برای کارمندانش ندارد و من محدودیت دارم مجرمی را با توجه به جرمی که مرتکب شده به این اداره معرفی کنم؛ یا مجرم مشکل شدید مالی دارد و نمی توانم حکمش را به جزای نقدی تغییر دهم. با وجود همه این تنگنا‌ها سعی کرده ام آرا هدفمندی صادر کنم که علاوه بر اثرپذیری بر مرتکب جرم برای بازنگری در رفتارش و جبران خسارت شاکی، به نفع جامعه هم باشد.

او در ادامه به برخی آرا مهمی که بر همین اساس صادر کرده اشاره می‌کند.
این قاضی در حکمی فردی را که به اتهام آتش سوزی و تخریب جنگل در ارسنجان دستگیر شده بود به جای حبس به شرکت در دوره آموزشی بذر نهال ملزم کرد تا پس از پایان دوره به تهیه بذر و کاشتن آن در منطقه‌ای که تخریب کرده اقدام کند.

در حکمی دیگر قاضی ثابت سروستانی با ذوقی که به خرج داد حکم حبس چند جوان را که در چهارشنبه آخر سال با ترقه به چراغ راهنمایی و رانندگی آسیب رسانده بودند به تعمیر چراغ‌ها تغییر داد؛ و در حکم دیگر یک متخلف که به جرم برداشت غیر مجازِ گیاه داروییِ «موسیر» در منطقه ممنوعه کوه خُم ارسنجان دستگیر شده بود به خرید ۵۰ اصله نهالِ سازگار و بومی منطقه از گونه بنه و بادام کوهی و کاشت آن در سایت گوزن زرد آن شهرستان ملزم شد.

باید به زندان برود تا دلم خنک شود!
جامعه هنوز پذیرای احکام جایگزین حبس نیست. این را قاضی مهربان جهرمی بیان می‌کند و می‌گوید اگر قاضی به مجرمی که حتی برای اولین بار قرار است پشت میله‌های سرد زندان برود حکم جایگزین حبس بدهد متأسفانه این گونه برداشت می‌شود که قاضی در مجازات به مجرم تخفیف داده و در کارش اهمال کرده است و از طرفی فکر می‌کنند اگر مرتکب جرم کار خاص برای مثال یکی از خدمات اجتماعی را انجام دهد روحیه مجرمانه اش در آن کار اثر خواهد گذاشت در نتیجه به او اعتماد نمی‌کنند در واقع از نظر مردم زمانی می‌گوییم مجرم یا متهم مجازات می‌شود که به زندان برود که این مشکل نشان می‌دهد هنوز فرهنگ جایگزین حبس در جامعه جا نیفتاده و مردم هنوز پذیرای صدور چنین احکامی نیستند.

قاضی ثابت سروستانی هم می‌گوید در فرهنگ عمومی جامعه این‌گونه جا افتاده که اگر مجازات حبس اجرا نشود، بی‌عدالتی شده است و مشکل بعدی هم مربوط به نهادهاست خیلی از سازمان‌ها هم حاضر نیستند یک مجرم را برای گذران دوران محکومیت بپذیرند. در حالی ‌که برای دستیابی به خدمت رایگان عام‌المنفعه که محور اصلی مجازات‌های جایگزین حبس است ناگزیر باید مجرمان را به نهاد‌ها و سازمان‌ها بسپاریم تا در این محیط‌ها بتوانند خدمت کنند.
او بر نقش رسانه‌ها به ویژه صدا و سیما در فرهنگ سازی در این زمینه تاکید می‌کند و می‌گوید قضات هم باید در صدور احکام جایگزین حبس تلاش بیشتری کنند تا چنین آرایی به راحتی در بین مردم جا بیفتد.

معاون پیشگیری از وقوع جرم دادگستری فارس می‌گوید برای این که قضات به صدور احکام جایگزین ترغیب شوند هر سال آرایی که قضات استان صادر کرده اند احصا می‌شود و در بین آن‌ها چند رأی برتر انتخاب و از قضات صادر کننده احکام جایگزین تجلیل می‌شود؛ که این موضوع در افزایش صدور چنین آرایی در چند سال اخیر بسیار موثر بوده است.

احکامی که  مسیر زندگی را عوض می کنند

ص. ج از جمله کسانی است که قاضی حکمش را از حبس به همکاری با محیط زیست و تمیز کردن تفرجگاه محل زندگی اش تغییر داده است. از حکمی که برایش صادر شده؛ راضی است. می‌گوید رفتن به زندان برایم قابل تصور نبود از این که دیگر به عنوان پدر در کنار دختر نوجوانم نباشم و نگاه سرد و سنگین دوستان و آشنایان را تحمل کنم؛ بسیار نگران بودم. اما وقتی قاضی حکمم را تغییر داد؛ باورم نمی‌شد. اشک در چشم هایش حلقه می زند بغضش را می خورد و ادامه می دهد دیگر لازم نیست از خانواده ام جدا شوم و از این که با رأیی که برایم صادر شده است به حفظ محیط زیست کمک می‌کنم؛ خوشحالم.

با اختیاری که قانون به قضات داده است آن‌ها می توانند با در نظر گرفتن مصالح فردی و جمعی، مجازات‌های متنوعی برای مجرمان واجد شرایط صادر کنند که علاوه بر مراعات حق شاکی و جامعه، به باز اجتماعی خطاکاران کمک کنند و به آن ها فرصت دهند تا مسیر زندگی اشان را تغییر دهند.  

گزارش از سیده نصرت شجاعی