نخلستان های تشنه جنوب

به گزارش خبرگزاری صدا و سیمای مرکز آبادان، آبادان را همه به نفت و پالایشگاهش می شناسند اما واقعیت آبادان چیزی فراتر از نفت و پالایشگاه است زیرا قبل از وجود پالایشگاه و حتی بعد پایان منابع نفتی آنچه که در آبادان از دیر باز بوده ، می ماند و خواهد ماند ، نخل و رودخانه است.
واقعیتی که از دیرباز با مردم این خطه از کشورمان گره خورده است و هر گاه این نخل ها آسیب می بینند و هر گاه این آبها آلوده می شوند بشدت در زندگی و معیشت و حتی مهاجرت مردم این خطه اثر دارد.
جزیره نخلها
جزیره آبادان تنها جزیره بزرگ کشور است که با آبهای شیرین احاطه شده است، همچنین جزیره آبادان حاصلخیزترین جزیره کشور محسوب می شود.

در جزیره آبادان شهرستان آبادان و نیز بخشی از شهر خرمشهر قرار گرفته اند.
این جزیره بزرگ دارای نخلستانهای بسیار وسیعی است، نخلهای شهرستان آبادان را باید به دو قسمت عمده تقسیم کرد، یکی نخلهای حاشیه رودخانه بهمنشیر و دیگری نخلهای حاشیه رودخانه اروند رود؛ در واقع همه نخلستانهای آبادان در حاشیه این دو رودخانه هستند.
تا پیش از جنگ تحمیلی نخلهای شهرستان آبادان که در حاشیه این دو رودخانه قرار داشتند با استفاده از نهرها و نیز سیستم جزر و مدی رودخانه ها سیراب می شدند اما جنگ تحمیلی و ایجاد خاکریز در حاشیه اروند رود موجب بسته شدن نهرها و نرسیدن آب اروند رود به نخلهای حاشیه این رود شد؛ از طرفی خشکسالی های متوالی و نیز پیشروی آب دریا به داخل روخانه موجب شور شدن آب رودخانه های منطقه شد و به نخیلات شهرستان آبادان بویژه نخیلات حاشیه اروند نیز صدمات جبران ناپذیری زد.
حال شرایط به گونه ای است که وقتی به سمت جنوب جزیره آبادان می روید صحنه های دردناکی  را می بینید از نخلهایی که ایستاده مرده اند، نخلهایی که در سکوت غم انگیزشان آبادانی منطقه نیز بر باد می رود، بیابانی وسیع از نخلهای بی جان که زخم بی توجهی مسئولان نیز بر پیکرشان نمایان است.

صدها هزار نخل بی سر و نابود شده ای که حکایت از یک چیز دارد و آن اینکه مسئولان، هم نخلها و هم معیشت کشاورزان آبادانی را فراموش کرده اند.

نخلهای شور بخت
شهرستان آبادان از دیر باز یکی از قطبهای مهم تولید خرمای کشور بوده است .
رییس اداره جهاد کشاورزی شهرستان آبادان در مورد میزان نخیلات شهرستان آبادان می گوید: شهرستان آبادان قبل از جنگ تحمیلی بیش از پنج میلیون اصله نخل داشت اما در حال حاضر به یک میلیون و هفتصد هزار اصله نخل رسیده است. 
حسن دشتی نژاد با اشاره به اینکه بخش عظیمی از نخیلات آبادان نه به خاطر جنگ تحمیلی بلکه به خاطر آب شور نابود شده اند می افزاید : به دلیل شوری آب دو رودخانه اروند رود و بهمنشیر، بسیاری از نخیلات از بین رفتند زیرا پیشروی آب دریا ، آب این دو رودخانه را شور کرد و بسیاری از نخیلات را از بین برد.
حسن دشتی زاده علت شوری اب رودخانه اروند را چنین شرح می دهد: علت شور شدن آب اروند رود این است که علاوه بر خشکسالی های متوالی ، آبهای دجله و فرات و کارون به دلیل وجود سدهای بالادستی به سمت اروند رود و بهمنشیر نمی آید و لذا آب دریا در این دو رودخانه پیشروی می کند و آب رودخانه ها شور می شود.
همین امر موجب شده که مشکلات فراوانی برای نخیلات منطقه بویژه نخیلات حاشیه رودخانه اروند ایجاد شود و بسیاری از نخیلات از بین بروند.
از آنجایی که نخیلات حاشیه اروند رود در وضعیت بحرانی تری بودند، کارشناسان طرح پمپاژ آب از رودخانه بهمنشیر به نخیلات حاشیه اروندرود را ارائه و اجرایی کردند، در این طرح می بایست در بالا دست و پایین دست رودخانه بهمنشیر سدهایی احداث شود که هم از ورود آب شور به این رودخانه جلوگیری شود و هم مانند استخری وسیع، آب مورد نیاز نخیلات اروندرود هم به حاشیه آن پمپاژ شود اما متاسفانه به رغم گذشت سالیان بسیار طولانی سد بالا دست رودخانه بهمنشیر (سد مارد) فقط هشت درصد و سد پایین دست دوازده درصد پیشرفت فیزیکی داشته است.
البته گفتنی است که هم اکنون آب رودخانه بهمنشیر به نخیلات حاشیه اروند رود پمپاژ می شود اما عملا آبی که به نخیلات می رسد باز هم آبی با املاح ( ای سی ) بسیار بالاست و به نخلها آسیب می رساند.
وی همچنین جمله ای را گفت که در این جمله مختصر همه چیز درباره علت احیا نشدن نخیلات آبادان نهفته است "کشاورزان ما آب برای احیای نخیلات ندارند".
بزرگترین و حاصلخیزترین جزیره کشور که میان دو رودخانه احاطه شده است ، آب برای احیای نخیلات ندارد، این خود نشان می دهد که طرحهایی که سه دهه در این منطقه اجرا شد چقدر غیر کارشناسی و غیر علمی بوده اند.

طرحهای غیر علمی بلای جان نخیلات
همانگونه که اشاره شد برای جان دادن به نخیلات منطقه طرح عظیم پمپاژ آب رودخانه بهمنشیر اجرا شد اما کارشناسان می گویند: غیر علمی بودن و غیر کارشناسی بودن بسیاری از طرحهای انجام شده و نیز تاخیر در اجرای ساماندهی نخیلات از عوامل نابودی نخلستانهای آبادان است و همین طرحهای غیر کارشناسی زندگی نخل ها و نیز نخلداران را به نابودی کشانده است.
احسان غفوری رییس جهاد کشاورزی منیوحی از توابع شهرستان آبادان در این زمینه گفت: هر اقدامی که تا کنون برای بازسازی نخیلات انجام شده موفق نبوده است، زیرا زیر ساختها در احیای نخیلات مشکل دارند و مهیا نیستند به همین دلیل بخش زیادی از نخیلات احیا نشده اند.
وی همچنین افزود: مهمترین مشکل در زمینه احیای نخیلات ، شبکه آبیاری و زهکشی فعلی است که کار کارشناسی موفقی نبود و مطابق با وضعیت موجود منطقه نبوده است، این طرح احتمالا الگو برداری از مناطق دیگر بوده که با منطقه ما سازگاری ندارد.

به عنوان نمونه کارگذاری زهکش های زیر زمینی یکی از این مشکلات است که اصلا مناسب منطقه نبوده است و با توجه به بافت بسیار سنگین و رسی خاک منطقه آبادان این زهکش ها اصلا جوابگو نیستند. زیرا همانقدر که آبیاری برای نخل واجب است زهکش هم واجب است و آب آبیاری باید از طریق زهکش خارج شود.
رییس جهاد کشاورزی منیوحی درباره مشکل دیگر این طرح می گوید: طرح آبیاری نخیلات حاشیه اروندرود که آب را از رودخانه بهمنشیر به نخیلات حاشیه اروند پمپاژ می کند متاسفانه طرحی پر اشکال و غیر کارشناسی است، به گونه ای که نمی تواند همه نیازهای نخلداران به آب کشاورزی را تامین کند، زیرا این پروژه آبیاری به گونه ای طراحی شده که نخلدار فقط می تواند هفته ای یکبار نخیلات خود را آبیاری کند در حالی که اگر نخلداری بخواهد نخلهای جوان را جایگزین نخلهای پیر و کم ثمر کند نیازمند آبیاری هر روزه است و لذا همین امر خود مشکلی سد راه احیای نخیلات منطقه است.
احسان غفوری مشکل دیگر طرح آبیاری نخیلات منطقه را نداشتن متولی ذکر می کند و می گوید: متاسفانه این پروژه عظیم آبیاری متولی ندارد زیرا آبیاری نخیلات نیاز به زمانبندی دارد و یک متولی باید باشد که امورات این شبکه را به عهده بگیرد اما این شبکه الان متولی ندارد و الان کسی نیست که آب را بین کشاورزان تقسیم و زمانبندی کند.
حمیداوی یکی از نخلداران دهستان منیوحی هم با گلایه مندی فراوان ازشبکه آبیاری فعلی می‌گوید: میراب و متولی وجود ندارد و شبکه آبیاری هم ، ناقص و پر از اشکال است، به طور نمونه ارتفاع آبگیرها ۲ متراست و مرتفع‌تر از آن است که آب به درستی به سمت نخلستان‌ها جریان پیدا کند، به همین دلیل کشاورزان برای استفاده از آب ناچار هستند آبگیرها را سوراخ کنند و همین باعث تخریب شبکه می‌شود.
کشاورز دیگری می گوید: با تاسیس شبکه آبیاری مشکل این نخلستان‌ها شروع شده و با وجودی که هر سال نخلداران اعتراض می‌کنند اهمیتی داده نمی‌شود، لذا به دلیل مشکل شبکه آبیاری ناچار هستیم نخلستان‌ها را از اروندرود آبیاری کنیم اما آب شور این رودخانه به ویژه در تابستان، نخلستان‌ها را از بین برده است، حالا خیلی از مردم روستا مجبور به مهاجرت شده و خانه‌ها مخروبه شده اند.

نخلدار دیگری هم که بخشی از نخلستان وی به دلیل آب شور نابود شده بود گفت: مسئولان سازمان آب و برق بارها وعده داده‌اند که پمپ‌های بیشتری نصب و یا شکستگی‌های خط انتقال آب را رفع کنند اما مشکل بی‌آبی این روستاها با ترمیم شکستگی‌ها برطرف نمی‌شود و باید پمپ‌های بیشتری نصب شود، از طرف دیگر جهاد کشاورزی می‌گوید که این شبکه ناقص اجرا شده و نمی‌تواند آن را از سازمان آب و برق تحویل بگیرد، این است که نخلداران بلاتکلیف مانده اند.
آنچه مشخص است این است که طرح های مختلف احیای نخیلات در سی و دو سال پس از پایان جنگ تحمیلی ناموفق بوده اند و نتوانسته اند نخیلات دیر پای جنوب را احیا کند.

تلاش های بی ثمر
علاوه بر احداث شبکه آبیاری جدید که مملو از اشکال فنی است ، در سالهای پس از جنگ نیز برای جایگزینی نخیلات از بین رفته و نیز احیای نخیلات این شهرستان هم تلاشهایی شد اما متاسفانه نتیجه بخش نبود.
مدیر اداره جهاد کشاورزی آبادان در این زمینه گفت: بعد از جنگ تلاش‌هایی برای احیای نخیلات انجام شد و تعداد نخیلات به دو میلیون و ۳۰۰ هزار اصله رسید، اما به دلیل شوری آب بخش زیای از آن از بین رفت و فعلا میزان نخیلات همان یک میلیون و ۷۰۰ هزار اصله است و این یعنی اینکه آبادان مانده است و حدود سه و نیم میلیون نخل که نابود شده اند.

نخلهای کم رمق و کم توان
بنا به گفته مدیر جهاد کشاورزی آبادان، قبل از جنگ تحمیلی ۲۵۰ هزار تن محصول نخیلات در شهرستان آبادان تولید می‌شد که این میزان امسال با تلاش بسیار زیاد ۷۵ هزار تن بود و این یعنی اینکه حتی تا رسیدن به آمار قبل از جنگ نیز راه بسیار طولانی در پیش داریم و اگر این مسیر طولانی با کم توجهی مسئولان همراه باشد طولانی‌تر و سخت‌تر هم خواهد شد.
حسن دشتی نژاد همچنین خبر از طرح‌هایی برای احیای بخش بسیار کوچکی از نخیلات شهرستان می‌دهد و می‌گوید: امسال ۱۰۰ هکتار زمین در طرح احیای نخیلات قرار گرفته و در هر هکتار ۱۵۶ اصله نخل با هشت متر فاصله میانی  کاشت می‌شود تا بتوان میانکاری هم بین آنان انجام شود.

البته باید توجه داشت این میانکاری هم نیاز به آب دارد که عملا کار را سخت تر می کند.
آنچه باید می شد و نشد
حال حدود هفت هزار نخل دار شهرستان آبادان مانده اند و نخلهای کم رمقی که آب به کامشان شیرین نیست و هنوز تشنه اند و نیازمند طرحهایی علمی و کارشناسی هستند شاید بتوان با کاشت نهال های جوانتر احیای دوباره نخیلات آبادان را شاهد باشیم.
بدون شک سه اقدام عملی باید از طرف مسئولان برای رفع این معضل بزرگ منطقه انجام شود؛

نخست تکمیل سد های بالادست و پایین دست رودخانه بهمنشیر است تا آب شیرین رودخانه ذخیره شود و بتواند جوابگوی نیاز نخیلات حاشیه این رودخانه و نیز رودخانه اروند باشد.

دوم نصب دستگاههای بیشتر پمپاژ آب برای رودخانه اروند است تا نخلداران بتوانند در صورت نیاز حتی روزانه نخلهای جوان خود را آبیاری کنند.

سوم مشخص شدن متولی شبکه آبیاری تا با نظم بخشیدن به این شبکه و تقسیم عادلانه آن بین نخلداران احیای مجدد قطب بزرگ نخیلات کشور را شاهد باشیم.
این روزها وقتی که از کنار نخلها عبور می کنم درد نخلستان را بیشتر حس می کنم، نخلهای سر به فلک کشیده ای که با محصولشان کام ما را شیرین می کنند کام خودشان اما شیرین نیست، نخلهایی که می توانستند آبادان را تبدیل به بزرگترین مرکز تولید خرمای کشور کنند .

یک سوال باقیست، نخل ها تا کی منتظر بمانند تا طرح عمرانی آبیاری به دادشان برسد، آیا مرگ سه و نیم میلیون نخل کافی نیست؟

  شاپور زبردست