سالروز اقامه نخستین نماز جمعه در کشور

به گزارش خبرگزاری صداوسیما مرکز مازندران، امروز مصادف است با برگزاری نخستین نماز جمعه در کشور در روز پنجم مرداد ماه ۱۳۵۸ هجری شمسی که نخستین نماز جمعه در ایران بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به امامت مرحوم آیت‌الله سیدمحمود طالقانی در دانشگاه تهران اقامه شد.

آیت‌الله طالقانی این نماز جمعه را در بحبوحه درگیری‌های گروهک‌ها به فرمان امام‌خمینی (ره) برای ایجاد انسجام در بین مردم مسلمان ایران اقامه کرد.

اکنون بعد از گذشت ۴۲ سال از اقامه نخستین نماز جمعه در تهران، بیش از ۹۰۰ نماز جمعه در شهر‌ها و مناطق مختلف کشور برگزار می‌شود.

در استان مازندران هم، این فریضه سیاسی- الهی در حال حاضر در ۴۷ شهر و منطقه استان اقامه می‌شود.

نماز جمعه، نمازی دو رکعتی با دو خطبه پیش از آن، که به جای نماز ظهر در روز جمعه به جماعت اقامه می‌شود و در صورت وجود شرایطی، شرکت کردن در آن برای مسلمانان واجب است. این نماز، پس از نماز‌های پنج‌گانه، مهم‌ترین نماز به شمار می‌رود.

برگزاریِ باشکوه نماز جمعه در طول تاریخ اسلام، همواره از مهم‌ترین نماد‌های هم‌بستگی مسلمانان شناخته می‌شده است.

اقامه نخستین نماز جمعه در اسلام
بر پایه برخی احادیث، نماز جمعه قبل از هجرت و در سال دوازدهم بعثت در مکه تشریع شد. در این سال، پیامبر اکرم صلی اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم، که امکان برگزار کردن نماز جمعه را در مکه نداشت، در نامه‌ای از مُصعَب بن عُمَیر خواست که نماز جمعه را در مدینه اقامه کند.

بر اساسِ گزارشی دیگر، نخستین نماز جمعه را اسعد بن زُرارَه در مدینه اقامه کرد. بنا بر این گزارش، انصار پیشنهاد کردند که روز جمعه روز اجتماع مسلمانان تعیین شود، مانند یهود که روز‌های شنبه و نصارا که روز‌های یک‌شنبه گرد هم می‌آیند.  برخی، در جمع میان این دو گروه از احادیث، گفته‌اند که اولین نماز جمعه به دعوت اسعد بن زراره و به امامت مصعب بن عمیر اقامه شد.

امامت پیامبر (ص)
شماری از مؤلفان، نخستین اقامه کننده نماز جمعه را شخص پیامبر اسلام دانسته و گفته‌اند که این نماز در نخستین جمعه پس از هجرت به مدینه، در قبیله سالم بن عَوْف و در وادی زانوناء برپا شد.

برخی دیگر، با توجه به احادیث یاد شده، این نماز را نخستین نماز جمعه پیامبر اکرم دانسته‌اند نه اولین نماز جمعه در صدر اسلام.

دومین مکان اقامه نماز جمعه
پس از شهر مدینه، اولین مکانی که در آن نماز جمعه برگزار شد، روستای عبدالقیس در بحرین بود.

اقامه نماز جمعه پس از عصر نبوی
پس از عصر نبوی، بر اساس گزارش‌های تاریخی، اقامه نماز جمعه در دوره خلفای نخستین و نیز در دوره حکومت حضرت علی (۳۵ـ۴۰) و امام حسن (سال ۴۰) علیهماالسلام متداول بود.

در دوران امویان (۴۱ـ۱۳۲)، عباسیان (۱۳۲ـ ۶۵۶) و حکومت عثمانیان نیز نماز جمعه را خلفا یا کارگزاران آن‌ها اقامه می‌کردند که با خطبه خواندن به نام خلیفه وقت یا دعا کردن برای او همراه بود.

نصب امامان جمعه در زمان خلفا
خلفا، امامان جمعه مرکز خلافت را منصوب می‌کردند و انتخاب خطبای جمعه ولایات بر عهده امیران و والیان بود.
بر پایه برخی احادیث، امامان شیعه علیهم‌السلام و پیروان ایشان، از باب تقیه یا به دلایلی دیگر، گاه در مراسم نماز جمعه شرکت می‌کردند.
هم‌چنین گاهی مخالفان حکومت‌ها، برای ابراز مخالفت خود، از شرکت کردن در نماز جمعه خودداری می‌نمودند.
حاضر نشدن در نماز جمعه سابقه‌ای ناخوشایند برای اشخاص به‌شمار می‌رفت.

مکان‌های اقامه نماز جمعه 
نماز‌های جمعه معمولاً در مسجد جامع هر شهر ــ که گاه به نام‌هایی، چون مسجد اعظم، مسجد جماعت، مسجد جمعه و مسجد آدینه نیز خوانده می‌شد برگزار می‌گردید.

جامع خوانده شدن این مساجد به سبب برگزار شدن اجتماعاتی مانند نماز جمعه در آن بوده است.

گاه عواملی، مانند رشد و توسعه شهرها، وجود فِرَق و مذاهب گوناگون در یک شهر و ملاحظات سیاسی و امنیتی حکم‌رانان، موجب می‌شد که در یک شهر چندین نماز جمعه برگزار شود.

به گزارش ابن بطوطه، در قرن هفتم در یازده مسجد بغداد نماز جمعه برپا می‌شد. در دوره ممالیک، به‌سبب فزونی جمعیت، نماز جمعه در مساجد محلی و مدارس نیز برگزار می‌شد.

اقامه نماز جمعه در ادوار مختلف
از جمله قدیم‌ترین گزارش‌های موجود در باره نماز جمعه در جوامع شیعی، اقامه نماز جمعه در مسجد بَراثا (مسجدی وابسته به شیعیان در بغداد) در ۳۲۹ به امامت احمد بن فضل هاشمی بوده که تداوم یافته است و حتی در فتنه ۳۴۹، که نماز جمعه بغداد تعطیل شد، وقفه‌ای در اقامه نماز جمعه در براثا پیش نیامد.
ولی در ۴۲۰، با انتصاب خطیبی سنّی مذهب از جانب خلیفه، مدتی اقامه نماز متوقف شد. همچنین نماز جمعه در جامع ابن طولون در ۳۵۹ و جامع ازهر در ۳۶۱ برگزار می‌شد.

شهر‌های شیعه‌نشین
قرائنی (مانند وجود مساجد جامع در شهر‌های شیعه‌نشین، از جمله شهر قم) نیز بر اقامه نماز جمعه در قرون نخستین هجری در این شهر‌ها دلالت دارد.

دوران گسترش نماز جمعه در ایران
از دوره حکومت شاه اسماعیل اول صفوی (۹۰۵ـ۹۳۰)، اقامه نماز جمعه به‌تدریج در جامعه شیعی ایران گسترش یافت.
علت این امر از یک سو انتقاد حکومت عثمانی از شیعیان به سبب برگزار نکردن نماز جمعه و از سوی دیگر تلاش علمای شیعه، به‌ویژه محقق کرکی (متوفی ۹۴۰)، برای اشاعه نماز جمعه در ایران بود.

رسمیت یافتن نماز جمعه
با وجود همراهی بسیاری از فقها، از جمله شماری از علمای جبل عامل، با محقق کرکی و پشتیبانی حکومت صفوی از آنان، چون سنّت اقامه نماز جمعه در میان شیعیان چندان رایج نبود و در میان علما مخالفان جدّی داشت. رسمیت بخشیدن به آن در جامعه شیعی ایران به‌تدریج صورت گرفت.

بحث نماز جمعه در دوره غیبت
بحث و مناقشه درباره حکم نماز جمعه در زمان غیبت امام معصوم و وجوب و حرمت آن، در عهد شاه سلیمان اول صفوی (حک: ۱۰۷۷ یا ۱۰۷۸ـ ۱۱۰۵) به جایی رسید که وی مجلسی از فقها را با حضور وزیر اعظم خود ترتیب داد تا درباره حکم نماز جمعه به نتیجه‌ای واحد برسند.

انتخاب امام جمعه برای شهر‌ها
شاه طهماسب اول (حک:۹۳۰ـ۹۸۴)، به توصیه محقق کرکی، برای هر شهری امام جمعه انتخاب کرد.

دوره صفوی
در زمان شاه عباس اول (حک: ۹۹۶ـ ۱۰۳۸) رسماً منصب امامتِ جمعه ایجاد شد. معمولاً شیخ الاسلام هر شهر این منصب را داشت، اما گاه عالمانی که شیخ الاسلام نبودند، مانند ملامحسن فیض کاشانی (متوفی ۱۰۹۱)، به درخواست شاه، امامت جمعه را برعهده می‌گرفتند.

نخستین نماز جمعه را در عصر صفوی، محقق کرکی در مسجد جامع عتیق اصفهان اقامه کرد.

مهم‌ترین امامان جمعه
از دیگر امامان جمعه مهم دوره صفوی، شیخ بهائی (متوفی ۱۰۳۰ یا ۱۰۳۱)، میرداماد (متوفی ۱۰۴۱)، محمدتقی مجلسی (متوفی ۱۰۷۰)، محمدباقر مجلسی (متوفی ۱۱۱۰ یا ۱۱۱۱)، سبزواری (متوفی ۱۰۹۰) و شیخ لطف‌اللّه اصفهانی (متوفی ۱۰۳۲) بودند.

دوره قاجار
منصب حکومتی بودن
امامت جمعه در دوره قاجار (۱۲۱۰ـ۱۳۴۴)، هم‌چون دوره صفوی، منصبی حکومتی به‌شمار می‌رفت.

این منصب در این دوره، به موازات کاهش اعتبار مناصب مذهبی، به‌تدریج اهمیت دینی و سیاسی خود را از دست داد.
در اواخر دوره قاجار، برخی امامان جمعه در برابر علمای مشروطه‌خواه، که مخالف حکومت استبدادی بودند، قرار گرفتند.

موروثی شدن
توجه به نام بسیاری از ائمه جمعه شهر‌های بزرگ در دوره افشاریه (۱۱۴۸ـ۱۲۱۰) و قاجاریه، نشان می‌دهد که منصب امامت جمعه در این دوران جنبه موروثی یافته بوده است و برخی خاندان‌ها آن را بر عهده داشته‌اند، از جمله خاندان خاتون آبادی در تهران و اصفهان، خاندان مجلسی و محمد مقیم یزدی .

دوره پهلوی
در دوران پهلوی (۱۳۰۴ـ۱۳۵۷ ش) امامان جمعه، به‌ویژه در شهر‌هایی مانند تهران، چون ارتباط رسمی با حکومت داشتند، غالباً از مقبولیت مردمی برخوردار نبودند و اقامه نماز جمعه نیز چندان رونق نداشت.

گفتنی است که برخی عالمان بر پایه فتوا به وجوب تخییری یا تعیین نماز جمعه، این نماز را اقامه می‌کردند که، چون به حکومت وابسته نبود، با اقبال عمومی مواجه می‌شد.

نماز جمعه ایران پس از انقلاب
پس از پیروزی انقلاب اسلامی (۱۳۵۷ ش)، برگزاری نماز جمعه در ایران دوباره رونق یافت.

اولین نماز جمعه در این دوره به امامت آیت‌اللّه سیدمحمود طالقانی (متوفی ۱۳۵۸ ش) ــ که امام خمینی وی را به این سمت انتخاب کرده بود در ۵ مرداد ۱۳۵۸ در دانشگاه تهران برگزار شد.

همچنین اقامه نماز جمعه در دیگر شهر‌های ایران مطرح شد و مردم در این شهر‌ها تقاضای تعیین امام جمعه کردند.

تشکیل شورای سیاست‌گذاری
با گسترش اقامه نماز جمعه در ایران، امام خمینی، به پیشنهاد آیت‌اللّه خامنه‌ای که در آن زمان رئیس جمهور بود، مسئولیت ساماندهی و پی‌گیری مسائل مربوط به نماز جمعه را به مرکزی در قم سپرد و در ۱۳۷۱ ش، با حکم آیت‌اللّه خامنه‌ای در مقام رهبر جمهوری اسلامی، شورایی با عضویت نه تن از روحانیان، به نام «شورای سیاست‌گذاری ائمه جمعه»، مسئولیت این کار را برعهده گرفت.

شهدای محراب
در فاصله سال‌های ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۱ ش، چند تن از امامان مشهور جمعه، بر اثر اقدامات تروریستی، به شهادت رسیدند، از جمله سید محمدعلی قاضی طباطبایی (شهادت در ۱۳۵۸ ش) و سید اسداللّه مدنی (شهادت در ۱۳۶۰ ش) در تبریز، سید عبدالحسین دستغیب شیرازی (شهادت در ۱۳۶۰ ش) در شیراز، محمد صدوقی (شهادت در ۱۳۶۱ ش) در یزد و عطاءاللّه اشرفی اصفهانی (شهادت در ۱۳۶۱ ش) در کرمانشاه.

تاریخچه نماز جمعه در مازندران

نخستین نماز جمعه مازندران پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در بابل به امامت آیت الله هادی روحانی در ۱۸ آبان ۱۳۵۸ اقامه شد.

همچنین دومین نماز جمعه مازندران را آیت الله نورالله طبرسی در ۲۴ تیرماه ۱۳۵۹ در ساری اقامه کرد که به مدت ۴۰ سال این فریضه عبادی - سیاسی را در مرکز استان بجای آورد.

رئیس دفتر نمایندگی شورای سیاستگذاری ائمه جمعه مازندران گفت: هم اکنون در ۴۷ نقطه استان، تریبون نماز جمعه فعال است و این مراسم عبادی و سیاسی برپا می‌شود.

حجت الاسلام انتظاری از نماز جمعه به عنوان قلب فرهنگی شهر‌های کشور یاد کرد و افزود: آیین عبادی سیاسی نماز جمعه از دستاورد‌های مهم انقلاب اسلامی است که ۴۲ ساله شده است.

وی تصریح کرد: با اقامه نخستین نماز جمعه در کشور، فصلی جدید در تاریخ انقلاب اسلامی گشوده شد.

رئیس شورای سیاستگذاری ائمه جمعه مازندران افزود: از ۴۷ نماز جمعه در استان مازندران، ۱۴ نماز جمعه درمصلا‌ها و مابقی نماز جمعه در مساجد، تکایا و برخی امامزاده‌ها اقامه می‌شود.

حجت الاسلام انتظاری گفت: آیت الله نورالله طبرسی که نخستین نماز جمعه را در ۲۴ تیرماه ۱۳۵۹ در ساری اقامه کرد به مدت ۴۰ سال این فریضه عبادی - سیاسی را بجای آورد.

به گفته وی آیت الله طبرسی که سمت نماینده، ولی فقیه در مازندران و نمایندگی مردم مازندران در مجلس خبرگان رهبری را هم عهده دار بود یکی از قدیمی‌ترین ائمه جمعه کشور محسوب می‌شود.

وی با بیان اینکه اعضای ستاد‌های نماز جمعه بازوان توانمند برای امامان جمعه محسوب می‌شوند، افزود: ۲ هزار و ۷۰۰ خواهر و برادر به عنوان خادم در امر برگزاری نمازجمعه شهرستان‌ها و بخش‌های استان مازندران فعالیت دارند.

طرز خواندن نماز جمعه
نماز جمعه، نمازی است که مسلمانان هر جمعه، اول ظهر و به جای نماز ظهر اقامه می‌کنند. این نماز باید حتماً به صورت جماعت خوانده شود و به تنهایی نمی‌توان آن را خواند.

نماز جمعه دو رکعت است و دو قنوت مستحبی دارد، یکی در رکعت اول، قبل از رکوع و دیگری در رکعت دوم، پس از رکوع.

خواندن دو خطبه، توسط امام جمعه، قبل از نماز، واجب است و ترتیب اعمال در نماز جمعه بدین شرح است: تکبیرةالاحرام، حمد و سوره، قنوت، رکوع، دو سجده، حمد و سوره، رکوع، قنوت، دو سجده، تشهد و سلام.

بنیامین مرشدی گزارش می دهد