هوای غیرپاک؛ کاتالیست اجاره کن ، قانون دور بزن!

به گزارش سرویس پژوهش خبرگزاری صدا وسیما: آلودگی هوا نه‌تن‌ها آسیب‌رسان محیط زیست است، بلکه منجر به بروز انواع بیماری در جوامع انسانی می‌شود.

استفاده از خودرو‌ها روز به روز بیشتر می‌شود و درنتیجه آلودگی هوای ناشی از آلاینده‌های تولیدی وسایل نقلیه نیز افزایش می‌یابد. کارخانه‌های خودروسازی برای رفع این مشکل تغییراتی در موتور خودرو‌ها ایجاد کردند تا میزان تولید آلاینده‌های کاهش یابد. این امر با به کارگیری کاتالیست میسر شد که درواقع نوعی مبدل آلاینده برای خودروهاست.

به دیگر عبارت، در حالی منابع متحرک در آلودگی هوای کلانشهر‌ها نقش پررنگی دارند که قانون هوای پاک برای این دست از آلایندگی‌ها نیز راهکار‌هایی را ارائه و وظایفی را به دستگاه‌ها از جمله ارتقای کیفیت سوخت بنزین، اسقاط خودرو‌های فرسوده، ارتقای استاندارد خودرو‌های تولیدی، الزام انجام معاینه فنی و ... را محول کرده است.

انجام معاینه فنی از جمله مواردی است که به مرحله اجرا رسیده، اما انتقاداتی به نحوه اجرا و نظارت بر آن وارد است، از جمله اینکه قانون مذکور با اجاره چند ساعته قطعه‌ای به‌نام «کاتالیست» دور زده می‌شود.

استفاده از کاتالیزور‌های تقلبی و اجاره کاتالیزور برای دریافت معاینه فنی که به وفور با تبلیغات آن در فضای سایبر مواجهیم مسئله یادداشت پیش روست؛ در واقع مالکان خودرو ترجیح می‌دهند به جای صرف هزینه خرید این قطعه مهم در پیشگیری از آلودگی هوا، به تعمیرگاه‌های مشخص رفته و با اندک اجرتی، کاتالیست اجاره کنند.

قوانین بالادستی سند
قانون هوای پاک
قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا
- قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا، ۰۳/ ۰۲/ ۱۳۷۴ مصوبه مجلس شورای اسلامی

ماده ۵ - هر وسیله نقلیه موتوری که به کار گرفته می‌شود باید دارای گواهینامه مخصوصی مبنی بر رعایت حد مجاز خروجی آلوده‌کننده‌های هوا باشد. دارندگان وسایل نقلیه موتوری مکلفند همه ساله وسایل نقلیه خود را در مراکز مورد تأیید سازمان حفاظت محیط زیست که توسط شهرداری ها ایجاد می‌گردد، تحت آزمایش و معاینه قرار داده و گواهینامه مبنی بر رعایت حد مجاز آلودگی را دریافت نمایند. در غیر این صورت از تردد وسایل نقلیه فاقد گواهینامه مذکور به ترتیبی که در آیین‌نامه اجرایی این قانون تعیین می‌شود جلوگیری خواهد شد.
‌تبصره ۱ - هزینه انجام آزمایش و معاینه وسایل نقلیه موتوری از دارندگان وسایل نقلیه مذکور طبق تعرفه‌ای که توسط وزارت کشور و سازمان‌حفاظت محیط زیست تهیه و به تصویب هیئت وزیران می‌رسد اخذ خواهد شد.

- قانون هوای پاک، ۱۸ /۵/ ۱۳۹۶، مصوبه مجلس شورای اسلامی
ماده۶ ـ به‌منظور اطمینان از صحت عملکرد خودرو در زمینه‌های فنی و ایمنی و کنترل آلاینده‌های هوا و صدا، انجام معاینه فنی کلیه وسایل نقلیه موتوری اعم از سبک، نیمه‌سنگین، سنگین، موتورسیکلت که توسط بخش های دولتی، عمومی و غیردولتی به‌کار گرفته می‌شوند، در دوره‌های زمانی منظم و توسط مراکز مورد تأیید سازمان الزامی است.

تبصره۱ـ دوره معافیت انجام معاینه فنی، از زمان تولید، برای وسایل نقلیه شخصی و دولتی چهارسال و برای وسایل نقلیه عمومی یکسال تعیین می‌شود. راهنمایی و رانندگی نیروی انتظامی موظف است درصورتی که دارنده وسایل‌نقلیه موضوع این ماده با اتمام دوره معافیت یا انقضای اعتبار گواهی معاینه فنی از مراجعه به مراکز مجاز معاینه فنی و دریافت گواهی معاینه فنی خودداری نماید، ضمن متوقف نمودن خودرو، در ازای هر روز تردد بدون گواهی مذکور، نسبت به صدور قبض جریمه مطابق با قانون رسیدگی به تخلفات رانندگی جهت دارنده خودرو اقدام نماید.

تبصره۵ ـ صدور گواهی معاینه فنی وسایل نقلیه ریلی، هوایی و دریایی براساس استاندارد‌ها و ضوابط سازمان‌های بین‌المللی مرتبط توسط دستگاه اجرائی ذی‌ربط انجام می‌گیرد و مسئولیت کنترل و نظارت بر گواهینامه مذکور بر‌عهده سازمان است.
تبصره۶ ـ فروشندگان خودرو مکلفند در هنگام انجام معامله، نسبت به ارائه گواهی معتبر معاینه فنی اقدام نمایند.

چرایی و اهمیت موضوع:
به کارگیری کاتالیزور ماشین به خاطر مقررات بین المللی است که برای نگهداری از هوای پاک و محیط زیست ایجاد شده است، بنابراین خودروسازان مجبور به اجرای این قوانین و مقررات هستند.

مبدل کاتالیزوری یا کاتالیزور ماشین یکی از قطعات مهم خودرو است که از انتشار گاز‌های آلاینده خروجی از موتور خودرو جلوگیری می کند. کاتالیست که قطعه ای مصرفی است و بعد از مدت زمان مشخصی عمر مفید آن به اتمام می رسد، به طور متوسط عمر مفید کارکرد هر کاتالیست خودرو بین ۸۰ تا ۱۰۰ هزار کیلومتر است و از این رقم تجاوز نمی کند. این قطعه موجب می‌شود که از شدت سمی بودن و آلایندگی گاز‌های خروجی موتور تا حد زیادی کاسته شود و دودی که از اگزوز خودرو خارج می شود، به محیط زیست آسیب کمتری وارد نماید. خودرو‌هایی که با بنزین یا گازوئیل کار می کنند و موتور آن‌ها احتراق داخلی است از این قطعه استفاده می کنند. چنانچه کاتالیزور ماشین حذف شود، میزان آلودگی خودرو به میزان ۳۰ برابر افزایش می‌یابد.

به دیگر عبارت با نصب کاتالیست تا ۹۰ درصد از گاز‌های سمی تولید شده توسط خودرو‌های مجهز به موتور احتراقی با استفاده از سوخت فسیلی کاهش می‌یابد و عمر این قطعه به گفته کارشناسان به صورت میانگین حدود ۴ سال است.

ارزش فراگیری و پرداخت سند
آلودگی هوا همه ساله در حالی گریبان ۴۵ میـلیـون جمـعیت شهرنشین کشور را می‌گیرد که میلیون‌ها وسیله نقلیه، نقش اصلی در آلوده‌تر کردن هوا ایفا می‌کنند.

سابقه موضوع:
«قانون هوای پاک» با هدف کاهش آلودگی هوا و عوارض ناشی از آن در ۲۵ تیرماه ۱۳۹۶ به تصویب مجلس رسید و برای اجرا ابلاغ شد. این قانون براساس ۳۴ ماده۲۱ دستگاه اجرایی مختلف از جمله وزارت کشور، وزارت نفت، وزارت نیرو، نیروی انتظامی، شهرداری، صداوسیما و ... را مکلف کرده است که هر یک به تناسب وظایف خود، اقداماتی را برای کنترل آلودگی هوا در کشور اجرایی کنند.

در حالی وارد پنجمین پاییزی می‌شویم که این قانون در کشور تصویب و ابلاغ شده که بسیاری از مواد آن توسط دستگاه‌های ذی‌ربط و مسئول نادیده گرفته یا به‌درستی اجرایی نشده است. بهبود کیفیت سوخت، ضرورت انجام معاینه فنی، ارتقای استاندارد خودروها، توسعه ناوگان حمل و نقل عمومی، از رده خارج کردن خودرو‌ها و موتورسیکلت‌های فرسوده و رعایت حدود مجاز انتشار آلاینده‌های هوا توسط واحد‌های صنعتی، تولیدی، خدماتی و ... از جمله مواردی است که در این قانون به‌عنوان راهکار‌های کاهش آلودگی هوا به آن‌ها اشاره شده است.

نتیجه
سازمان حفاظت محیط زیست هیچ تضمینی نمی‌دهد که وقتی یک خودرو تولید شد، حتما استاندارد‌های لازم را حفظ کرده باشد و هیچ ضوابطی برای این موضوع پیش‌بینی نکرده است.
نقش پلیس راهنمایی و رانندگی در کاهش آلودگی هوا با برخورد با خودرو‌های دودزا و فاقد معاینه فنی در سطح شهر ابعاد مهم این حوزه است.

پژوهشگر: یاسر بهشتی