نگاهی به هنر گره چینی

به گزارش گروه وبگردی خبرگزاری صدا و سیما، در اصطلاح هنری گره چینی عبارت است از مجموعه‌ای از شکل‌های هندسی که با نظم و ترتیب و پیچ و شکل‌های هماهنگ و قرینه در کنار هم چیده شده اند. در تعریف دیگر، گره چینی عبارت است از یک ترکیب هماهنگ از شکل‌های هندسی به هم پیچیده، موزون و جذاب که با استفاده از خط‌های راست شکل گرفته است. در واقع هندسه نقوش و گره کشی جزء جدانشدنی این هنر به حساب می‌آید.

 

 

صنایع دستی، در معماری ایران تنها نقش مزین کننده فضا را ندارد، بلکه هرکدام در جایگاه خود کاربرد‌های گوناگونی دارد. هنرمندان با ذوق و خلاق ایرانی در جهت زیباتر شدن بنا‌ها و ساختمان‌ها توانسته اند آثاری خلق کنند که هر کدام به عنوان رشته هنری مجزا مورد توجه قرار گیرد و از جمله این رشته‌ها گره چینی است.

 

بر اساس شواهد در گذشته و عهد باستان از گره چینی به سبک مشبک در، در و پنجره‌های منازل، کاخ‌ها و نرده‌ها استفاده می‌شده است.

 

از ایران باستان پنجره‌ای باقی نمانده است تا بتوان چگونگی آن را دریافت. تنها می‌دانیم که به فرمان شاهان هخامنشی چوب‌های سخت را از راه‌های دور می‌آوردند که به احتمال قوی به مصرف در و پنجره می‌رسیده است. افزون بر آن، از زر و سیم و عاج و وسایل تزئینی دیگر نیز در آرایش پنجره استفاده می‌شده است. با توجه به برخی شواهد، چارچوب پنجره‌های بکار رفته در بنا‌های تخت جمشید از تخته سنگ‌های یکپارچه تراشیده شده است. در ایران پس از اسلام در تمامی دوره‌ها بنا‌هایی متأثر از معماری ایرانی ساخته شده که در آن‌ها پنجره‌های مشبک در دیوار، سقف و گنبد‌ها بکار رفته است.

 

از آن جمله می‌توان به نور گیر‌های مسجد تاری خانه و پنجره‌های مشبک آرامگاه شیخ صفی الدین اردبیلی، حسینیه امینی‌ها و چهل ستون اشاره کرد.

 

در دوره‌های بعدی انواع خاصی از پنجره به نام ارسی، که نوعی پنجره چوبی رایج در دوره زندیه و قاجاریه بود پدید آمد، که از نظر هنری بسیار حائز اهمیت است. ارسی نوعی پنجره چوبی دو لنگه است. درباره ریشه این واژه اختلاف نظر وجود دارد. اور به معنی بالاست و ارسی یعنی پنجره‌هایی با لنگه‌های بازشو بالا رونده. این کلمه از ارو یا اروس (arus) گرفته شده و به معنای سفید و روشنایی است؛ و گفته اند که ارسی برگرفته از کلمه روس است. لنگه‌های این پنجره به جای حرکت بر حول پاشنه، در درون یک چارچوب به سمت بالا و پایین حرکت می‌کند. ارسی غیر از چارچوب به سه قسمت آستانه، طبقه پایین یعنی لنگه‌های بازشونده، و قسمت بالا که منحنی کننده لنگه هاست تقسیم می‌شود.

 

قسمت بالا به صورت دو جداره ساخته می‌شود تا هنگامی که لنگه‌ها بالا کشیده می‌شوند در میان جداره‌ها پنهان شده منظره نامناسبی به اتاق ندهد. ارسی‌ها معمولاً یکی از اضلاع چهارگانه اتاق را تشکیل می‌داد و از کف اتاق تا سقف ادامه پیدا می‌کرد. سطح پنجره‌های ارسی غالباً از شبکه‌های چوبی با نقش‌های هندسی بسیار ظریف و زیبا به صورت گره چینی یا قواره بندی و با استفاده از قطعه‌های شیشه رنگی یا ساده ساخته می‌شده است.

 

بنجامین در وصف این نوع پنجره در سفرنامه‌ی خود می‌نویسد: ایرانیان به جای آنکه برای اتاق‌های خود به شیوه‌ی غربی چندین پنجره بسازند، همه را یک جا جمع کرده یک پنجره یا در بزرگ که از سقف تا کف اتاق می‌رسد برای اتاق در نظر می‌گیرند و این پنجره بزرگ را با قاب‌های مختلف به سه یا چهار قسمت تقسیم می‌کنند و در هر قسمت با بکار بردن شیشه‌های رنگی کوچک، نمای خارجی و داخلی زیبای برای اتاق فراهم می‌آورند.

 

از جمله بنا‌های دارای ارسی که به کمک هنر قواره بری تزئین شده، می‌توان به ارگ کریمخان، خانه محتشم، بنای دیوانخانه و باغ دولت آباد در قزوین، موزه چهل ستون، حسینیه‌ها و مسجد جامع اشاره کرد.

 

از سابقه گره چینی در ایران اطلاع دقیقی در دست نیست. برخی از پژوهشگران احتمال داده اند استفاده از این هنر چه در حالت آلت و لقط از دوران خلفای عباسی شروع شده و در قرن ۶ تا ۸ هجری در مصر و سوریه متداول شده است؛ و از همان زمان به ایران رسیده است. از این سبک کار معمولاً در ساخت در‌های اماکن مقدسه، مقابر و منابر استفاده می‌شده است.

 

به طور کلی از چوب و فرآورده‌های آن در بنا‌های صد سال اخیر به عنوان مصالحی موثر در ستون‌های چوبی، پوشش سقف‌های دوجداره خارجی و توفال سازی، در ساختن پنجره‌های ارسی و پنجره‌های ظریف با کار‌های هنری مختلف گره سازی، قواره بری و ... استفاده شده است.

 

از بهترین نمونه‌های گره چینی در ایران می‌توان عمارت چهلستون، هشت بهشت و خانه‌های تاریخی نظیر خانه اعلم، شیخ الاسلام، سوکیاس در اصفهان و تعدادی از خانه‌های تاریخی کاشان همچون خانه طباطبائی ها، خانه عباسیان، خانه بروجردی‌ها و تعدادی دیگر از این انواع خانه‌ها در یزد و شهر‌های قدیمی را نام برد.

 

گره چینی به هنر ایجاد شده با قطعات برش خورده چوب و شیشه‌های رنگی در اشکال مختلف و متعدد الاجزاء و وحدت گرای هندسی که به طور هماهنگ در یک کادر مشخص و تکرار شونده در کنار هم قرار گرفته باشند گفته می‌شود. در واقع هندسه نقوش و گره کشی جزء جدانشدنی این هنر به حساب می‌آید.

 

 

در این هنر، تکرار یک واگیره به صورت قرینه یا آینه‌ای موجب می‌شود که گره چینی در یک نمای بزرگ تر، کاری بسیار منظم، هماهنگ، موزون و جذاب به نظر برسد. نظم و قاعده‌ای که تنها با تکه‌های چوب، بر اساس طرح شبکه‌های مشخص ایجاد گردیده است.

 

 

آلت: واحد کار در گره، آلت نامیده می‌شود. آلت در لغت به معنی ابزار، افزار واسطه‌ای میان فاعل و مفعول برای رسیدن به اثر است؛ و در واقع همان خط مرزی اطراف لقاط می‌باشد خط‌های مرزی در گره‌های گوناگون متفاوت هستند.

 

لقط: در گره لقط به شکل‌های مختلف گره گفته می‌شود، که از خط‌های مستقیم و بر اساس قاعده‌ای منظم به شکل‌های هندسی در آمده و در یک قاب یا زمینه محدود شده است. لقاط می‌توانند ساخته شده از چوب و یا شیشه و یا هر جنس دیگری باشند.

 

گره بر هفت نوع است: گره تُند، گره کُند، گره شُل، گره تُند و شُل، گره کند و شُل، گره پیلی و گره درودگری که هر کدام از آن‌ها طرح و زمینه‌هایی بسیار دارند که از کنار هم قرار گرفتن چند نوع آلت به طور منظم و با قواعد گوناگون در زمینه‌های مختلف، گره‌ها شکل می‌گیرند.

 

ابزارآلاتی که برای ساختن گره استفاده می‌شود، همان ابزاری است که دریک کارگاه دوردگری وجود دارد؛ مانند:

 

انواع اره: اره فلکی، اره دوربری، اره رادیکالی، اره چکشی، اره برقی، اره فارسی بر، و انواع اره‌های دستی.

 

رنده: رنده کف بری، گنده گیری، رنده ابزاری، رنده خشتی، رنده دوراهی و رنده دستی.

 

گیره: انواع گیره دستی و گیره روی میز.

 

خط کش: خط کش تیزه دار کولیسی، گونیا ۹۰ درجه، گونیا فارسی، گونیا بازشو.

 

سمباده: ماشین سمباده زنی نواری، دیسکی، لرزشی و سنگ چرخی؛ و انواع دریل، سوهان، چکش، مته، فرز و میز کار و....

 

بهترین ماده اولیه ساخت گره چینی که مورد توافق استادکاران چوب است درخت چنار است که خوشبختانه این درخت، درخت بومی ایران است؛ زیرا بافتی منسجم داشته و از مقاومت بالایی برخوردار است. البته از چوب نارنج، گلابی، گردو، عناب و از چوب درخت‌های جنگلی ایران، از نوع آزاد و راش نیز برای ساخت گره چینی استفاده می‌شود.

 

در هنر گره چینی برای اتصال قطعات از هیچ میخ و چسبی استفاده نمی‌کنیم، فقط با زبانه و ضربه این قطعات که سوهان کشیده شده اند را درون هم قرار می‌دهند.

 

با فراگیر شدن استفاده از درب و پنجره‌های آهنی و آلومینیومی که در ساختمان‌های جدید استفاده می‌شود، کم کم صنایع چوب و درب و پنجره‌هایی که با هنر گره چینی ساخته می‌شوند، به فراموشی سپرده شده است.

 

برای جلوگیری از به فراموشی سپرده شدن هنر هزارساله گره چینی، لازم است کاربرد هنری و زیبای آن پررنگ‌تر گردد.

 

 

 

روش تولید گره چینی به این صورت است که ابتدا طراحی و ترسیم گره مورد نظر بر اساس اندازه کار انجام می‌شود. سپس از روی قسمت‌های مورد نیاز گره رسم شده، الگو یا قالب برداشته می‌شود و چهارچوب یا کارگاه در اندازه مورد نظر ساخته می‌شود.

 

گره‌ها اتصالات کوچکی از چوب هستند که به صورت زبانه‌ای به یکدیگر قفل می‌شوند و نقش‌های زیبایی را بوجود می‌آورند که هر چه ظریف‌تر باشند، از نظر هنری ارزش بیشتری دارند. برای ایجاد نقش گره، چوب‌ها به ضخامت بند رسم شده بریده و در عین حال چوب‌های واگیره (قطعاتی که در کار تکرار می‌شود) از قالب‌های آماده شده تهیه می‌شود. سپس به وسیله اره پشت بند دار، زاویه‌های اتصالات روی چوب را برش می‌زنند و با رنده ابزار، روی آلت‌ها ابزار می‌زنند. سپس دو سر هر یک از آلت‌ها فاق و زبانه (یا هر نوع اتصال دیگر که مورد نظر استاد کار باشد) می‌زنند و در آخر، کار چیدن گره و درگیر کردن اتصال‌های ساخته شده و شیشه‌های رنگی برش خورده کار به پایان می‌رسد.

 

در معماری امروزی نیز می‌توان در بخش‌های مختلف با خلاقیت از این هنر تزئینی استفاده کرد. به عنوان مثال با طراحی گره بر روی یک پارتیشن چوبی و خالی کردن داخل فرم‌ها (همچون پنجره‌های دارای گره سازی) می‌توان پارتیشن‌های زیبایی ایجاد کرد. اگر به این پارتیشن یا جداکننده کمی عمق بدهیم، می‌توانیم فضای زیبایی برای قرارگیری وسایل دکور خانه (همچون قاب عکس، ظروف کریستال یا نقره و) ایجاد کنیم. همچنین در طراحی داخلی (interior design) خانه‌ها یا فروشگاه‌ها می‌توانیم از یک قاب توخالی گره سازی شده به عنوان سقف کاذب استفاده نماییم. به گونه‌ای که نور چراغ‌ها از درون حفره‌های گره به پایین بتابد. به هر روی با کمی خلاقیت و اندیشیدن می‌توان استفاده‌های زیادی از این هنر زیبای تزئینی در معماری امروزی نمود.

 

معماری ایرانی در واقع بیانگر راز و رمز هستی است، که به زبان رمز هندسه بیان می‌گردد. بی سبب نیست که پیش از ورود اعراب به ایران، معماری را مهرازی، یعنی پرداختن به والاترین راز، می‌خوانده اند و به استاد معمار، مهراز می‌گفته اند. گره سازی در واقع ترکیب و ساخت نقوش هندسی است، که ویژگی مهمی دارند و آن هم تکرار دوباره این نقوش در صورت ترکیب شدن با هم است.

 

 

از بهترین نمونه‌های گره چینی در ایران می‌توان عمارت چهل ستون، هشت بهشت و خانه‌های تاریخی خانه اعلم، شیخ الاسلام، سوکیاس در اصفهان و تعدادی از خانه‌های تاریخی کاشان همچون خانه طباطبائی ها، خانه عباسیان، خانه بروجردی‌ها و تعدادی دیگر از این انواع خانه‌ها در یزد و شهر‌های قدیمی را نام برد.