اهواز گذرگاهی امن برای رسیدن امام رضا (ع) به خراسان

به گزارش خبرگزاری صدا وسیما مرکز خوزستان، کارشناس ارشد تاریخ تشیع با اشاره به نقش شهر اهواز در دوره‌های مختلف و حوادث تاریخی گفت: این شهر گذرگاهی امن و مطمئن برای سفر امام رضا (ع) و پس از آن، سفر برخی از فرزندان امام موسی کاظم (ع) به ایران و همچنین کسانیکه می‌خواستند از مدیه با بصره به شهر‌های غبری ایران بسند، محسوب می‌شود.

وی حضور و استقرار شخصیت‌های مهمی، چون امام رضا (ع) و برادر بزرگوارشان احمد بن موسی (ع) معروف به شاهچراغ در این شهر را نشان از راهبردی بودن اهواز دانست و افزود: سفر ایشان از مدینه به فارس با عبور از اهواز اتفاق افتاد، به همین دلیل به دروازه ورود تشیع به ایران شناخته می‌شود.

سلمانی عبیات با بیان اینکه خط سیر جغرافیایی هر دو بزرگوار تقریبا با یکدیگر تطابق پیدا می‌کند، ادامه داد: این موضوع بر اهمیت حضور شهر اهواز (سوق الاهواز) در شاهراه ورود به ایران تاکید می‌کند.

عبور امام رضا (ع) از اهواز به دستور مامون

کارشناس ارشد تاریخ تشیع می‌گوید: صدوق در عیون اخبار الرضا به سند خود از رجاء بن ابو ضحاک گفته؛ مأمون مرا مأمور آوردن على بن موسى الرضا از مدینه کرد و دستور داد که ایشان را از راه بصره و اهواز و فارس به جای مسیر قم به توس برسانم، به همین دلیل از مدینه تا مرو، همراه این امام همام بودم.

وی با بیان اینکه از عراق تا خوزستان ۲ راه وجود دارد، عنوان کرد: یکى از بغداد به واسط و از واسط به خوزستان و راه دیگر از بصره به خوزستان، که کوتاه ‏ترین راه و فاصله میان ایران و عراق آن روز محسوب می‌شد، راه بصره- اهواز در آن زمان ۹ منزل و ۳۶ فرسخ بود، ولى از نام‏هاى قدیم منازل این مسیر در نقشه ‏هاى امروزى اثرى نمانده است، از این‏‌رو به سختى می‌توان مسیر حرکت امام را مشخص کرد.

سلمانی عبیات تصریح کرد: ایشان از بصره به سوى اهواز حرکت کرد، ولى منابع تاریخى از جزئیات مسیر حرکت امام و منزلگاه‏هایى که حضرت در آن توقف فرمود هیچ گزارشى ارائه نکرده ‏اند، با ورود امام رضا (ع) به اهواز، آن حضرت بیمار مى‏شود که منابع، دلیل بیمارى امام را هواى بسیار گرم و مرطوب شهر عنوان می‌کنند، بنابراین می‌توان دریافت که سفر امام در تابستان رخ داده است. (نامه زرین، ۱۳۷۹: ۱۳)

وی می‌گوید: برخی دیگر روایت کرده اند که مأمون به امام رضا (ع) نوشت راه جبل (کرمانشاه) و قم را در پیش نگیر، بلکه از راه بصره و اهواز و فارس بیا و در روایت صدوق است که مأمون به امام دستور داد از راه کوفه و قم حرکت مکن پس امام از راه بصره و اهواز و فارس آمد.

به گفته این کارشناس ارشد تاریخ تشیع؛ امام رضا (ع) از بصره به سوى اهواز حرکت کرد، ولى از جزئیات مسیر حرکت امام و منزلگاههایى که حضرت در آن توقف نمود، منابع هیچ گزارشى ارائه نکرده‌‏اند.

سلمانی عبیات بیان داشت: آنچه مسلم است منازلى را که قدامة بن جعفر ۶۶ سال بعد از عزیمت امام مهربانی ها، در کتاب الخراج نام برده با توجه به مدت زمان کوتاهى که عمدتا نمی‌تواند تحول‌های عمده ‏اى در منزلگاههاى آبى و خاکى بصره به سوق الاهواز به وجود آمده باشد، نزدیک به یقین همان منازلى است که حضرت (ع) در سال ۲۰۰ از آنجا عبور کرده که شرح آن به تفصیل آمده است.

وی افزود: شیخ صدوق به سند خود از ابوالحسن صانع و او از عموى خود نقل می‌کند که: من با حضرت رضا علیه السّلام تا خراسان همراه بودم و، چون آن جناب به اهواز رسید فرمود: نیشکرى از براى من جستجو کنید. بعضى از اهل اهواز که آن‌ها را عقلى نبود گفتند: این مرد اعرابى است و نمی‌داند که در فصل تابستان نیشکر یافت نمی‌شود، پس به آن جناب عرض کردند: اى سیّد ما نیشکر در این وقت نیست بلکه در فصل زمستان پیدا می‌شود.

سلمانی عبیات ادامه داد: آن جناب فرمود: جستجو کنید که بزودى آن را بیابید. اسحاق بن ابراهیم گفت: به خدا قسم که طلب نمی‌کند سیّد من مگر موجود را پس از آن به جمیع نواحى و اطراف فرستادند تا این که زراعتکاران اسحاق آمدند و گفتند: نزد ما پیدا می‌شود و ما ذخیره کرده‏ایم آن را از براى بذر که بعد از این زراعت کنیم. پس این یکى از دلیل‌هاى آن بزرگوار شد و علامت امامت او شد. (صدوق، ۱۴۱۰، ۲: ۱۳۲)

دلایلی مبنی بر حضور امام رضا (ع) در اهواز

وی در تشریح دلایل حضور امام رضا (ع) در اهواز گفت: امام ملازمانی همراه داشته اند و این ملازمان هم شامل کسانی می‌شد که از دوستداران و شیعیان ایشان بود و هم کسانی که با دستور مامون و به منظور نگهبانی با ایشان همراه بودند، دوم آنکه ایشان قطعا مدتی در اهواز توقف کردند، اما این مدت دقیقا مشخص نیست.

محمدرضا سلمانی عبیات اظهار کرد: ایشان آگاهی کاملی از جزئیات اهواز از جمله محصولات کشاورزی آن داشتند، دیدار قطعی میان امام رضا (ع) و علی بن مهزیار اهوازی یکی از علمای سرشناس این شهر ثبت نشده است.

وی با بیان اینکه هیچ منبعی از وکالت علی بن مهزیار از سوی امام رضا (ع) اشاره‌ای نکرده است، گفت: جز آنکه نجاشی رجالی مشهور، ایشان از جمله اصحاب امام رضا (ع) دانسته، ولی در عین حال علی بن مهزیار را وکیل خاص امام جواد (ع) عنوان کرده است که نشان می‌دهد توقف امام رضا (ع) در اهواز ارتباط چندانی با شخص علی بن مهزیار ندارد.

سلمانی عبیات می‌گوید: امام رضا (ع) در محلی که اهواز حضور داشتند و به اقامه نماز پرداختند، بعد‌ها مسجدی با نام امام رضا (ع) بنا شد که البته از زمان احداث آن اطلاعی در دست نیست، اما یاقوت حموی این مسجد را ساخته خود امام رضا (ع) می‌دانست که امری بعید است. او مینویسد: در کنار آن مسجدى به على بن موسى الرضا (ع) منسوب است که به هنگام آمدن از مدینه و گذشتن از آنجا به سوى خراسان ساخته است‏. (یاقوت حموی، ۱: ۲۸۵) در عین حال علامه مجلسی می‌نویسد: حضرت در اهواز در مسجدى نماز خواند و این دعا را فرمود: لک الحمد ان اطعتک و لا حجّة لى ان عصیتک. (مجلسی، ۱۴۱۲، ۱۲: ۱۰۴)

وی بیان داشت: یاقوت حموی از یک پل مشرف و یا بند در کنار مسجد علی بن موسی الرضا (ع) سخن گفته است، این مکان، در حقیقت محل تقریبی یکی از پل‌های قدیمی اهواز که با نام " پل هندوان " شناخه می‌شود. این پل از روی شاخه‌ای از کارون که اکنون دیگر وجود ندارد می‌گذشت و ۲ ناحیه اهواز قدیم را به یکدیگر متصل می‌کرد. پل هنداون احتمالا در ناحیه‌ای نزدیک به مقبره فعلی علی بن مهزیار واقع بوده، چرا که آن قسمت محل عبور شاخه‌ای از کاروان با نام " نهر شاهجرد" بود و مقبره علی بن مهزیار در قسمت غربی آن نهر خشک شده واقع شده که قبلا به صورت یک جزیره میان شاخه اصلی و فرعی کارون بوده است.

به گفته سلمانی عبیات؛ سد معروف اهواز و نهر شاهجرد در دوره ساسانی ایجاد شد و پل هندوان روی این نهر بنا شده بود و در کنار این پل، مسجدی قرار داشت که مشرف به رودخانه بود که این مسجد احتمالا همان مسجدی است که پس از عبور امام رضا (ع) از اهواز در سفر به مرو، در این شهر و در محل توقف ساخته شد.

وی ادامه داد: این مسجد در همان دوره شهرتی داشته است، چنانکه بعد‌ها عضدالدوله بویهی آن را در سده چهارم به سبک با شکوهی بازسازی کرد. (مقدسی، ۱۴۲۰: ۲: ۶۱۴) (زرگر، ۱۳۹۵: ۵۸)

بیماری امام رضا (ع) در اهواز

سلمانی عبیات بیمارى امام علیه السّلام در اهواز را از دیگر حوادث در این شهر برشمرد و گفت: هواى اهواز قتال غربا است و در وقتى که در هیچ شهرى ناخوشى و تب وجود ندارد در این شهر موجود است و در هر شهرى که شخص مبتلا به تب شد، بعد از تنقیه و رفع مرض آن مرض دیگر عود نمی‌کند، مگر باز اخلاط فاسده ردیّه در بدن او جمع شود. ولى در اهواز این طور نیست، ناخوشى بدون حدوث اسباب مسطوره عود می‌کند، زیرا سبب کثرت اکل و امتلا و ... نیست، بلکه این ناخوشى از آب و هواى این بلد است.

وی افزود: درباره بیمارى امام رضا علیه السّلام ابوهاشم جعفرى گوید: من در «آبیدج» بودم، هنگامى که شنیدم حضرت وارد اهواز شده ‏اند، خود را به این شهر رسانده و به مجلس آن جناب رفتم و خود را به آن حضرت معرفى کردم و این نخستین ملاقاتى بود که با ایشان انجام دادم.

بیشتر بخوانید: معرفی قدمگاه‌های امام رضا (ع) در خوزستان

عبیات تصریح کرد: ابو هاشم جعفرى در ادامه روایت گفته؛ امام رضا علیه السّلام در این هنگام مریض بود و هوا نیز بسیار گرم و فصل تابستان، حضرت فرمود: براى من طبیبى بیاورید، من طبیبى را به بالین آن جناب بردم، حضرت نام گیاهى را براى طبیب برد و خواص آن را بیان داشت، طبیب گفت: من در روى زمین چنین گیاهى را نمی ‏شناسم و کسى غیر از شما نام این گیاه را نمی‌داند، شما از کجا این گیاه را می‌‏شناسید، و این گیاه در این زمان و در این مکان پیدا نمی‌شود. (عطاردی، ۱۴۱۴: ۱)