ابهامات سد چمشیر

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما به نقل از پاون، از جمله انتقاداتی که این روز‌ها به صورت پیوسته در فضای مجازی و برخی رسانه­‌ها در مورد سد چمشیر به عنوان بزرگترین سد RCC  خاورمیانه منتشر می‌شود، نگرانی درباره کاهش کیفیت آب رودخانه زهره در استان کهگیلویه و بویراحمد پس از آبگیری سد و ادعای تکرار ماجرای سد گتوند در این منطقه از کشورمان است.

منتقدان برای اثبات ادعا و نگرانی خود به تشابه سد چمشیر و سد گتوند در قرارگیری بر روی سازند گچساران استناد کرده و کیفیت کنونی آب این رودخانه را از جمله نشانه‌های آشکار برای تأیید ادعای خود عنوان می‌کنند.

همچنین برخی منتقدان از سازمان محیط زیست خواسته‌اند که ضمن درخواست توقف آبگیری سد، پرونده آن را برای بررسی و برخورد قانونی به دادستانی به عنوان مدعی العموم ارجاع دهند.

این انتقادات و مطالب در حالی مطرح و بیان می‌شود که از آن سو  کارشناسان وزارت نیرو و مدیران اجرایی پروژه سد چمشیر تأکید دارند از سال ۱۳۷۳ و در چندین نوبت مطالعات اولیه و بازنگری پیرامون مکان یابی پروژه و نیز ملاحظات زیست محیطی آن به‌ویژه در حوزه منبع شوری آب توسط شرکت‌ها و مراجع علمی مهم داخلی و بین‌المللی انجام شده و به تأیید رسیده است.

 

توضیح بیشتر در این باره اینکه مشاور تخصصی محیط زیست از سال ۱۳۸۳ به مطالعه این سایت پرداخته و سازمان محیط زیست در تاریخ ۵ خرداد ۱۳۸۸ به استناد گزارشات مطالعات زیست محیطی، مجوز اجرای این سد را صادر کرد و جدا از بخش علوم زمین شناسی دانشگاه شیراز و موسسه تحقیقات آب دانشگاه تهران که در حوزه مطالعاتی و کیفیت آب این سد همکاری داشته‌اند، شرکت‌­های متخصص و صاحبنظری از کشور‌های انگلیس، آمریکا و سوئیس نیز پس از مطالعات گسترده در مورد بدنه و ساختگاه این سد، تأییدیه صادر کرده‌اند.

همانطور که اشاره شد یکی از مهم‌ترین ابهامات زیست محیطی مطرح شده، مسئله احتمال کاهش شدید کیفیت آب و شورتر شدن آن پس از آبگیری سد است.

در این باره  حسن بهبودی یکی از مهندسان اجرایی پروژه به «پاون» گفت: از جمله انتقاداتی که به سد چمشیر وارد می‌شود، این است که در حال حاضر نیز آب این رودخانه در فصول خشک سال، از کیفیت مناسب برخوردار نبوده و شور است. به واسطه همین موضوع عملاً با جمع آوری این آب نمی‌­توان از آن استفاده بهینه‌­ای انجام داد. در حالی که بحث چشمه‌های شور زهره و بهبود کیفیت آن موضوع جدیدی نیست و از ابتدای پیدایش طرح مدنظر متولیان طرح بوده است.

وی در ادامه گفت: برای اینکه بتوانیم پاسخ صحیحی برای این ابهام ارائه کنیم، باید ابتدا به چند سئوال مانند اینکه منشأ شوری آب در حال حاضر کجاست؟ عامل این شوری چیست؟ اصلاً این منابع شور کننده چقدر قدرت اثرگذاری دارند و... پاسخ دهیم.

وی در پاسخ به همین سئوالات افزود: اولین چیزی که در پاسخ به چنین سئوالاتی به ذهن خطور می­‌کند این است که در بالادست و یا اطراف سد چمشیر نمک وجود دارد و در اثر انحلال این نمک­‌ها در آب شاهد شور شدن آب رودخانه هستیم. ولی واقعیت این نیست و ما برای اینکه به پاسخ درست این سئوال دست پیدا کنیم سال­‌ها در این منطقه مطالعه انجام داده­‌ایم.

 

 بهبودی در توضیح بیشتر این مسئله گفت: اولین آزمایش و مطالعه‌ای که در این باره انجام شد و البته کار چندان دشواری هم نبود، ولی در نتیجه‌گیری بسیار مهم است، این بود که ببینیم این آب­های شور، آب‌های جوی (Fresh water)  هستند یا خیر؟ در واقع فرض اول این بوده است که لایه­‌های نمکی در بالادست قرار داشته که با آب‌های شیرین (آب باران و رودخانه) مخلوط شده و در نتیجه آب شور شده است، لیکن آزمایش­های انجام شده نشان داد این آب­های شور که وارد رودخانه زهره می‌شوند، آب­های جوی (Fresh water) نیستند.

وی در ادامه تصریح کرد: مطالعات به ما نشان داد منشأ شوری آب رودخانه زهره پدیده­‌ای در سازند گچساران به اسم آب سازندی پرفشار است که اصطلاحاً به آن آب abnormal یا غیرهنجار می­‌گویند و آب ‌هایی هستند که صد‌ها متر زیر زمین در زیر فشار سنگ­‌ها محبوس شده‌اند؛ آب‌­های شور و اشباعی که چون بین لایه‌­ها محبوس شده­‌اند، نمی‌­توانند بالا بیایند و نشت جزیی و موضعی این آب‌ها در بستر، منشا شوری رودخانه است.

 بهبودی با اشاره به اینکه برخی کارشناسان منشأ این شوری آب را شورابه‌­های نفتی اعلام کرده‌اند، اضافه کرد: مطالعات تخصصی نشان داده که منشا اصلی همان آب سازندی پرفشار است. این آب abnormal  در اعماق زیاد زیر زمین قرار دارد و از دو منطقه یکی بالادست سد و یکی پایین دست آن به صورت زه آب‌­هایی از زمین خارج می­‌شود.

وی در ادامه گفت: برخی با اشاره به اینکه ۷۰ درصد مخزن سد چم‌شیر بر روی سازند گچساران قرار دارد، اینگونه نتیجه‌گیری می­‌کنند که آب شور خواهد شد و این در حالی است که اولاً فقط ۳۶ درصد مخزن سد چم‌شیر در تماس مستقیم با سازند گچساران است، ثانیاً در صورتی که در محدوده مخزن سد، برونزد لایه و یا گنبد نمکی وجود نداشته باشد، سازند گچساران تهدیدی برای مخزن سد نخواهد بود، برای نمونه، سد کوثر با اهداف شرب و کشاورزی در نزدیکی سد چمشیراحداث شده و نزدیک به ۲۰ سال است که در دست بهره‌برداری است. با اینکه بیش از ۸۰ درصد از سطح تماس مخزن سد کوثر بر روی سازند گچساران قرار دارد، مطلقاً مسئله‌ کیفیت آب ندارد.

 

وی ضمن رد وجود هرگونه لایه نمکی در بستر و اطراف سد چمشیر که باعث شوری آب این رودخانه شود، تأکید کرد: هیچ‌گونه گنبد نمکی یا به عبارت درست‌تر لایه نمکی مثل آنچه که در بالا دست سد گتوند وجود داشت، در بستر مخزن سد چمشیر و پیرامون آن وجود ندارد.

 

ضخامت سازند میشان در زیر بدنه سد چمشیر بیش از ۵۰۰ متر است

این کارشناس در پاسخ به پیشنهاد حفر گمانه‌­های شناسایی بسیار عمیق در چمشیر، با اشاره به اینکه در دانش مهندسی سد، عموماً بررسی پی سد به عمقی معادل با ارتفاع سازه محدود می‌شود، گفت: وقتی سدی با ارتفاع ۱۵۰متر می‌سازید، نهایتاً تا عمق ۱۵۰ متری عمق بستر سد اگر ایمن باشد، ایمنی سد قابل دستیابی است این در حالی است که ضخامت سازند میشان در زیر بدنه سد چمشیر بیش از ۵۰۰ متر بوده و بارگذاری بر روی سازند گچساران انجام نمی­‌شود. در مورد ارتباط هیدرولیکی آب مخزن با لایه­‌های زیرین نیز جنس سازند‌ها و میزان آبگذری آن‌ها تعیین کننده است، مطالعات نشان می‌دهد منشأ آب‌­های شوری که وارد رودخانه زهره می‌شوند، در عمق بوده و بیش از ۳۰۰ متر با سطح زمین فاصله دارند و این در حالی است که ارتفاع آب مخزن در این محدوده‌ها کمتر از ۱۰۰ متر است.

 

وی در بخش دیگری از سخنان خود و در پاسخ به این سئوال که ساز و کار مطالعاتی شما برای کشف منشأ شوری آب چه بود، بیان کرد: در مناطقی از مخزن که ابهامی در مورد آن مطرح بوده، گمانه­‌های اکتشافی با اعماق بیش از ۱۰۰ متری (تا ۳۰۰ متر) اجرا و از اعماق زمین نمونه گیری کردیم. سنگ­‌های استخراج شده را به روش ایکس آردی (XRD) و به کمک اشعه ایکس بررسی کرده‌ایم تا ترکیب کانی و قدرت اثرگذاری آن‌ها بر روی شوری آب را مشخص کنیم.

 

وی همچنین در توضیح نقش سد چمشیر برای بهبود کیفیت آب رودخانه زهره گفت: متوسط بارش در حوضه زهره ۸۰۰ میلیمتر است که متوسط بالایی نسبت به میانگین کشوری است، ولی به واسطه اینکه حدود ۷۰ درصد این بارش‌­ها در فصول سیلابی و به صورت رگبار‌های بسیار شدید و کوتاه مدت است و در فصل نامطلوب (از نظر مصرف کشاورزی) می‌بارد، عملاً قابلیت استفاده به ویژه در بخش کشاورزی را ندارد و از دسترس خارج و راهی خلیج فارس می‌شود. این یکی از دلایلی است که باعث می­‌شود در اطراف سد برخلاف میانگین بارش‌­ها، شاهد یک منطقه کم آب باشیم.

وی در همین باره اضافه کرد: آب‌دهی این رود در تابستان‌ها تا ۲ مترمکعب بر ثانیه نیز کاهش پیدا می‌کند، ولی در فصل زمستان و همزمان با وقوع بارش­‌های سیل آسا، تا بیش از ۳۰۰۰ مترمکعب برثانیه نیز افزایش می‌یابد که مهار این سیلاب­‌ها و ذخیره سازی این آب‌­های شیرین می­‌تواند در تعدیل و بهبود کیفیت آب شور رود زهره و بهبود آب تنظیم شده نسبت به رژیم طبیعی رودخانه به ما کمک کند و امکان مصرف در بخش­‌های مختلف به ویژه کشاورزی را داشته باشد. این در حالی است که بدون وجود سد و مهار آب‌های سیلابی، هدایت الکتریکی آب رودخانه زهره به ویژه در فصل تابستان تا ۹ هزار میکروزیمنس هم می­‌رسد که آب عملاً شور و غیرقابل استفاده­ است.