نقش فردی و اجتماعی ما در حفظ لایه ازن

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، روز ۱۶ سپتامبر هر سال (مصادف با ۲۵ شهریور) روز جهانی حفاظت از لایه ازن نامگذاری شده است. نقش این بخش از جوّ در حفاظت از حیات بر روی کره زمین، و متقابلاً نقش بشر در تخریب لایه ازن، آنقدر گسترده و با اهمیت است که سازمان ملل متحد یک روز در سال را به نام حفاظت از لایه اوزون نامگذاری کرده است.
اگر حتی مختصری از تأثیرات تابش پرتو‌های فرابنفش بر انسان را بشناسیم، و بعد بفهمیم چه چیز تا کنون ما را از این آسیب‌ها مصون نگه داشته، آنگاه شاید به گوشه‌ای از نقش مؤثر لایه ازن در حفظ حیات انسان پی ببریم.
آثار پرتو‌های فرابنفش بر سلامت انسان
طبق اعلام سازمان بهداشت جهانی، سرطان‌های پوستی، سرطان چشم، سرطان پلک، آب مروارید، ناخنک، زخم قرنیه، ماکولای شبکیه و دیگر بیماری‌های چشمی، تضعیف سازوکار دفاعی و ایمنی بدن و گرمازدگی، از جمله عوارضی هستند که تابش مداوم اشعه فرابنفش بر انسان به جا می‌گذارد؛ حتی مطالعات برخی مراکز معتبر علمی حاکی از آن است که قرار گرفتن در سایه نیز، آدمی را از اثرات سوء این اشعه در امان نگه نمی‌دارد.
به باور کارشناسان حتی کسانی که از دارو‌های فشار خون، آنتی بیوتیک ها، برخی آرام بخش‌ها و مواد آرایشی استفاده می‌کنند، اگر در معرض اشعه ماوراء بنفش قرار بگیرند، دچار آسیب‌های چشمی می‌شوند.
آسیب‌های اشعه فرابنفش بر دیگر موجودات زنده
متأسفانه، تخریب لایه ازن تمامی موجودات زنده کره زمین را متأثر می‌کند.
اشعه فرابنفش می‌تواند به ساختار ژنتیکی موجودات زنده صدمه وارد کند. می‌تواند در مزارع برنج با از بین بردن باکتری‌های تثبیت کننده نیتروژن، باعث کاهش محصول شود یا کاهش فتوسنتز گیاهان را در پی داشته باشد. 
در دریا‌ها فیتوپلانکتون ها و سخت پوستانی که بنیان زیست دریایی و غذای اصلی ماهی های بزرگ هستند، بر اثر نفوذ اشعه فرابنفش نوع B در دریا نابود می‌شوند. آسیب به صخره‌های مرجانی از دیگر پیامدهای نفوذ پرتوهای فرابنفش به دریاهاست. بدیهی است که نابودی این گروه از زیستمندان دریایی، سبب گسستگی زنجیره غذایی دریا‌ها و تهدید منابع غذایی جهانی می شود.
اثرات اشعه ماورای بنفش در کاهش جهانی جمعیت دوزیستان و همچنین حیوانات اهلی و ایجاد سرطان با یاخته‌های پوسته پوسته شونده در گاو، اسب، گربه، گوسفند، بز و سگ نیز ثابت شده است.
کوتاه سخن اینکه عبور کنترل نشده پرتو‌های ماوراء بنفش، افزایش دمای زمین، آب شدن سطوح یخی قطب، افزایش سطح آب دریاها، بالا رفتن گرمای اقیانوس‌ها، ایجاد سیلاب های سهمگین و سرانجام نابودی حیات بر کره خاکی را در پی خواهد داشت.
نقش لایه ازن در جلوگیری از عبور اشعه فرابنفش
اتمسفر یا جوّ زمین مجموعه‌ای از لایه‌های مختلف گازی است که یکی از این لایه ها، استراتوسفر (پوشن سپهر) نام دارد. ازن (Ozone) یک قسمت از این لایه و به صورت گاز است.
لایه ازن قریب به ۹۵ تا ۹۹٫۹ درصد پرتو‌های فرابنفش حاصل از تابش نور خورشید را جذب می‌کند؛ در واقع کارکرد لایه اوزون این است که مانند یک فیلتر، پرتو‌های پرانرژی فرابنفش خورشید را (که نفوذپذیری بسیار بالایی دارند) جذب می‌کند، آن‌ها را به شکل اشعه مادون قرمز یا پرتو‌های فروسرخ (که نفوذپذیری کمتری دارند) در می‌آورد و سپس به سطح زمین می‌فرستد.
تخریب کنندگان لایه ازن
همانند سایر موارد تخریب طبیعت، انسان جدی‌ترین و شدیدترین صدمات را به لایه ازن وارد کرده است. به طور دقیق‌تر بگوییم، برخی عوامل طبیعی نیز در تخریب لایه اوزون تأثیر داشته اند، اما این در قیاس با آسیب‌های انسان ساخت آنقدر ناچیز و آهسته بوده که غالباً به حساب نمی‌آید. پدیده های طبیعی همچون فعالیت‌های آتشفشانی، گردباد‌های قطبی یا تغییر در تشعشعات خورشید گرچه به ضخامت یا ساختار لایه ازن آسیب می‌زنند، اما این آسیب حدود ۱۶ درصد برآورد شده؛ به گونه‌ای که لایه ازن توانسته خود را در برابر آن‌ها بازسازی کند؛ اما عوامل مخرب انسان ساخت با چنان سرعت و شدتی به لایه ازن ضربه زده اند، که توان و فرصت ترمیم در برابر آن‌ها را نیافته است.
عوامل انسان ساخت تخریب لایه ازن
انتشار جهانی مواد شیمیایی ساخته بشر عمده ترین سهم را در سوراخ شدن لایه ازن داشته اند. مواد به کار رفته در سموم کشاورزی و آفت کش ها، حشره کش ها، حلّال ها، مواد مورد استفاده در تجهیزات اطفای حریق (هالون ها)، مواده ضد عفونی کننده، محصولات جانبی فرآیند‌های احتراق و انفجار، گاز‌های مبرّد مورد استفاده در صنایع یخچال سازی، سامانه‌های تهویه مطبوع و فوم‌های عایق بندی (صوتی یا حرارتی)، کولر‌های گازی و اسپلیت ها، عوامل دمنده کف در اسپری‌ها و به طور خلاصه گاز‌های کلروفلوئوروکربن و هیدرو کلروفلوئورو کربن (CFC‌ها و HCFC ها) که کاربرد زیادی در صنایع سرماساز، صنایع اسفنج‌سازی و ... دارند.
ما چگونه می توانیم به حفظ لایه ازن کمک کنیم؟
۱- از سوزاندن زباله در محیط زیست جداً خودداری کنیم؛ سوزاندن زباله سبب آزاد شدن گاز‌های گلخانه‌ای می‌شود. اساساً با کاهش مصرف، تولید زباله را کاهش دهیم.
۲- مصرف اسپری‌های رنگ، اسپری های خوش بو کننده، حلال‌های پاک کننده کف دار، چربی‌زداها، ضدعفونی کننده‌های شیمیایی در صنایع خشکشویی و خانگی را به حداقل برسانیم. ضدعفونی کننده‌های طبیعی و بی ضرری همچون سرکه، نمک، آبلیمو و جوش شیرین جایگزین مناسبی برای ضدعفونی کننده‌های شیمیایی هستند.
۳- کمتر از اتومبیل شخصی استفاده کنیم. اکسید ازت یکی از مهم‌ترین منابع تخریب لایه ازون است که در شهرها، از احتراق داخلی موتور‌های بنزینی و گازوییلی وسایل نقلیه موتوری حاصل می‌شود. تا حد ممکن از وسایل نقلیه عمومی یا دوچرخه استفاده کنیم؛ در فواصل نزدیک و ممکن پیاده روی نماییم یا لااقل از اتومبیل به صورت تک سرنشین استفاده نکنیم.
۴- مصرف گوشت را کاهش دهیم. افزایش مصرف گوشت، بر میزان فعالیت دامداری‌ها می‌افزاید؛ تجزیه فضولات دام‌ها باعث تولید اکسید ازت می‌شود.
۵- از فروشگاه‌های محلی خرید کنیم تا تردد‌ها و استفاده از وسایل نقلیه موتوری در شهر کمتر شود.
۶- حتی الامکان فعالیت‌های بانکی را در منزل یا محل کار انجام دهیم تا به تردد در شهر نیاز نداشته باشیم. حساب‌ها و سامانه‌های الکترونیک نوین به همین منظور ایجاد شده اند.
۷- در خیابان‌ها و سربالایی‌ها پدال گاز خودرو را کمتر فشار دهیم؛ چراکه باعث احتراق بیشتر سوخت داخل موتور می‌شود و تأثیر خاصی هم بر سرعت اتومبیل ندارد.
۸- مصرف برق را کاهش دهیم؛ همچنین درجه بخاری و آبگرمکن را کم کنیم تا از مصرف سوخت‌های فسیلی بکاهیم.
۹- تا حد ممکن از محصولات آرایشی مانند موس‌های مو (محصولات حالت دهنده مو بر پایه فوم) یا مواد بهداشتی فومی کمتر استفاده کنیم.
۱۰- کپسول‌های اطفای حریق با مواد فعال را خریداری نکنیم. در صورتی که کپسول آتشنشانی موجود، از ترکیبات halon یا halogenated hydrocarbon ساخته شده از آن استفاده نکنیم و آن را در مراکز مشخص معدوم کنیم. تجهیزات اطفای حریقی بخریم که از HCFC یا CFC به عنوان پیشران (دمنده) استفاده نمی‌کنند.
۱۱- محصولاتی را که در آن‌ها از ترکیبات کلروفلوئروکربن (CFC ها) استفاده شده، نخریم. این ترکیبات در اسپری ها، عطر‌ها و سوسک کش ها، استفاده می‌شوند. چند سالی است که محصولات فوق بدون استفاده از CFC ها نیز تولید می‌شوند.
۱۲- هنگام خرید اسپری‌ها به علامت سازگاری با اوزون (Ozone Friendly) دقت کنیم. خوب است بدانیم استفاده نکردن از ترکیبات مخرب لایه ازن روی برچسب آن‌ها قید شده است.  
۱۳- هنگام دور ریختن وسایلی نظیر کپسول‌های آتش نشانی، اسپری‌ها و یا تجهیزات سرمایشی، به نحوه بازیافت آن‌ها دقت کنیم. این نوع محصولات روش خاصی برای بازیافت دارند تا حداقل صدمه به ازن را داشته باشند.
۱۴- تا حد ممکن از یخچال ها، فریزر‌ها و کولر‌های گازی ساخت سال‌های قبل از ۱۹۹۵ استفاده نکنیم و آن‌ها را معدوم سازیم. در این لوازم از CFC ها استفاده شده که این ترکیبات از آن‌ها نشت می‌کند و وارد جو می‌شود.
۱۵- گاز‌های فرئونی که در کولر ماشین ها، کولر‌های گازی خانگی و یخچال‌ها به کار می‌روند، حتی هنگام شکستن یا خرد شدن اسفنج‌ها نیز رها می‌شوند. پس استایروفوم یخدان‌های یکبار مصرف یا مواد قالبی را که برای محافظت از کالا‌های الکترونیکی و شکستنی استفاده می‌شود، نباید خرد کنیم و دور بریزیم. برای حمل این گونه لوازم از بسته بندی‌های جایگزین مانند بسته بندی‌های حباب دار، پارچه یا گونی استفاده کنیم و تا حد ممکن از ظروف غذای یک بار مصرف فومی حذر نماییم.
۱۶- مواظب کولر‌های خودرو باشیم. در صورت خرابی کولر، آن را مجدداً با گاز پر نکنیم بلکه باید آن را به طور صحیح تعمیر و درز‌های نشت را مسدود کنیم تا گازی که به کولر تزریق می‌شود به هوا راه نیابد.
۱۷- تجهیزات سرمایشی یا تهویه مطبوعی بخریم که از HCFC‌ها به عنوان مبرد استفاده نمی‌کنند.
۱۸- وسایل سرمایشی یا تهویه مطبوع را برای جلوگیری از نشت گاز مبرد یا به حداقل رساندن نشت، به طور منظم بازرسی و نگهداری کنیم.
۱۹- هنگامی که سیستم‌های تهویه وسایل نقلیه موتوری نیاز به سرویس دارند، مطمئن شویم که گاز‌های مبرّد، به جای تخلیه به جوّ، به درستی بازیافت شوند.
۲۰- الوار و چوب‌هایی را بخریم که چوب آن‌ها با «متیل بروماید» آفت کشی نشده باشد. در بسته بندی الوار اگر نوشته شده باشد HT بدان معنا است که با حرارت آفت کشی شده و اگر MT قید شده باشد نشانگر استفاده از متیل بروماید است.
۲۱- کشاورزان مصرف کود‌های شیمیایی به خصوص کود‌های ازته را کنترل و مدیریت نمایند. بدین منظور لازم است با توجه به میزان محصول، حجم متناسبی از کود استفاده شود؛ از کود‌ها و فرمول‌هایی استفاده شود که کمترین پراکنش گازی را دارند؛ همچنین با بهینه سازی زمان کوددهی و دقت در محل کوددهی می‌توان در به حداقل رساندن پراکنش ترکیبات ازته در جو نقش مؤثری داشت.

و کلام آخر اینکه مطالبه گری از دولت‌ها برای دور شدن از سوخت‌های فسیلی و کاهش گاز‌های گلخانه‌ای، گام بزرگی برای کمک به لایه ازن، این ضد آفتاب خدادادی کره زمین است.

نویسنده: مرجان شریف زاده