تاریخچه حجاب در ایران از زمان باستان

به گزارش خبرگزاری صداوسیما،  در ایران، این موضوع سابقه‌ای دیرینه دارد و می‌توان ردپای آن را از دوره‌های پیش از اسلام تا دوران معاصر پی گرفت. بررسی تاریخی حجاب در ایران نه‌تنها نگاهی به پوشش زنان، بلکه دریچه‌ای برای فهم تحولات فرهنگی، مذهبی و سیاسی این سرزمین است.

حجاب در ایران باستان

شواهد باستان‌شناختی، متون تاریخی و نگاره‌های برجای‌مانده نشان می‌دهد که حجاب یا پوشش سر و بدن در ایران باستان، به‌ویژه در میان زنان اشراف و طبقات بالا، امری رایج بوده است. در دوره ایلام و ماد، برخی نقوش برجسته زنان را با پوشش کامل سر و بدن نشان می‌دهند.

در دوره هخامنشی (۵۵۰ تا ۳۳۰ ق.م)، هرچند زنان کمتر در نقش‌های رسمی و عمومی ظاهر می‌شدند، اما متون تاریخی و الواح به دست آمده از تخت‌جمشید حاکی از مشارکت فعال زنان در فعالیت‌های اقتصادی است. نقش‌برجسته‌های هخامنشی بیشتر مردان را نشان می‌دهند، اما منابع یونانی مانند نوشته‌های هرودوت، اشاره می‌کنند که زنان پارسی دارای پوشش محافظه‌کارانه‌ای بوده‌اند و خارج از خانه بدون روبند ظاهر نمی‌شدند.

در دوره اشکانی و ساسانی، شواهد بیشتری از پوشش محافظه‌کارانه زنان در دست است. پوشش زنان ساسانی شامل پوشیدن روپوش، شلوار و نقاب یا روسری بود. در بسیاری از تصاویر دوره ساسانی، زنان با پوشش سر و اندام دیده می‌شوند. دین زرتشت به‌طور مستقیم به موضوع حجاب اشاره نمی‌کند، اما بر «پاکی» و «عفت» تاکید دارد که ممکن است بر نوع پوشش تأثیر گذاشته باشد.

کتاب «تاریخ تمدن» نوشته‌ی ویل دورانت یکی از معتبرترین منابع در زمینه‌ی بررسی تاریخ فرهنگ‌ها و جوامع انسانی است. او در جلدهای مختلف این مجموعه، به شکل مشروح درباره‌ی تمدن‌های کهن، از جمله ایران باستان، سخن گفته است. در رابطه با حجاب و پوشش زنان در ایران پیش از اسلام، مطالبی وجود دارد که می‌توان آن را به‌عنوان مستند تاریخی در گزارش شما به‌کار برد. در ادامه، بخش‌هایی مستند از این کتاب و ارجاعات مرتبط را آورده‌ام:

۱. حجاب در ایران باستان به روایت ویل دورانت

در جلد نخست مجموعه‌ی "تاریخ تمدن" (با عنوان «مشرق‌زمین گاهواره تمدن» – The Story of Civilization: Our Oriental Heritage)، ویل دورانت هنگام بررسی ایران و تمدن‌های شرقی می‌نویسد:

«در ایران، زنان طبقات بالای اجتماع به ندرت در انظار عمومی ظاهر می‌شدند، و در صورت لزوم با نوعی پوشش مخصوص (روبند) از دید مردان دور نگه داشته می‌شدند.»

(ویل دورانت، تاریخ تمدن، جلد اول: مشرق‌زمین گاهواره تمدن، ترجمه‌ی ابوالقاسم پاینده، ص ۴۳۹)

۲. پوشش زن در ایران ساسانی

ویل دورانت در بخش مربوط به ساسانیان به این نکته اشاره می‌کند:

«در دوره ساسانی، خانواده و نقش زن در جامعه، تابع آموزه‌های دینی زرتشتی بود. هرچند زرتشت درباره حجاب صراحتی ندارد، اما عرف جامعه حاکم بود و زنان شریف و اصیل، پوشش خاص داشتند و در میان جمع بدون روبند ظاهر نمی‌شدند.»

(تاریخ تمدن، جلد سوم: قیصر و مسیح، ص ۴۷۶)

۳. حجاب در اسلام و تأثیر آن بر ایران

در جلد پنجم "تاریخ تمدن" (فرزندان اسلام)، دورانت درباره ظهور اسلام و گسترش آن در ایران چنین می‌نویسد:

«اسلام با خود مجموعه‌ای از قواعد دینی و اجتماعی آورد که تأثیر عمیقی بر فرهنگ سرزمین‌های فتح‌شده از جمله ایران گذاشت. یکی از این تحولات در حوزه پوشش زنان بود. زنان مسلمان موظف به رعایت حجاب بودند و این دستور به تدریج بر جوامع بومی نیز تأثیر گذاشت.»

(تاریخ تمدن، جلد پنجم: فرزندان اسلام، ترجمه‌ی ابوالقاسم پاینده، ص ۲۵۷)

پس از اسلام: تداوم و تغییر

ورود اسلام به ایران در قرن هفتم میلادی، پوشش زنان را به یکی از آموزه‌های دینی و شرعی تبدیل کرد. بر اساس تعالیم اسلامی، پوشش زن باید تمام بدن به‌جز صورت و دست‌ها را بپوشاند. این آموزه‌ها به‌ویژه در دوره عباسیان و پس از آن در ایران اسلامی رواج یافت.

در دوران صفوی (۱۵۰۱–۱۷۳۶ م) که تشیع به‌عنوان مذهب رسمی ایران تثبیت شد، حجاب به یکی از جلوه‌های دینداری عمومی تبدیل گردید. اسناد تاریخی نشان می‌دهند که زنان در این دوران معمولاً از چادر، روبند یا نقاب استفاده می‌کردند.

در دوره قاجار (۱۷۸۹–۱۹۲۵)، حجاب بخشی از هویت زنانه بود و حضور زنان در اجتماع محدود به مکان‌های خاص بود. تصاویر و سفرنامه‌های آن دوره نشان می‌دهد که چادر سیاه یا رنگی و نقاب در بین زنان رایج بوده است.

دوران پهلوی: کشف حجاب تا بازگشت دوباره

در دوران رضاشاه پهلوی، به دنبال سیاست‌های مدرنیزاسیون و غرب‌گرایی، حجاب به‌عنوان نمادی از «عقب‌ماندگی» معرفی شد. در سال ۱۳۱۴، با تصویب قانون کشف حجاب، پوشش سنتی زنان به‌صورت رسمی ممنوع شد و زنان موظف به ظاهر شدن بدون حجاب در اماکن عمومی شدند. این اقدام، با مقاومت شدید بسیاری از اقشار مذهبی روبه‌رو شد.

مردم در صحن مسجد و اطراف ان تجمع و تحصن کردند در نهایت در شنبه ۲۱ تیر ۱۳۱۴ش (۱۱ ربیع‌الثانی ۱۳۵۴ق) عمال پهلوی معترضین رادر مسجد گوهرشاد هدف گلوله قراردادند دراین واقعه خونین  ۱۶۷۰ و یا به نقلی ۱۷۵۰ نفر به شهادت رسیدند.

حجاب در ایران تاریخی هزاران‌ساله دارد که با فرهنگ، مذهب و سیاست در هم آمیخته است. از پوشش زنان اشراف در دوران هخامنشی تا قانون حجاب اجباری پس از انقلاب اسلامی، هر دوره بازتابی از تحولات اجتماعی و سیاسی کشور بوده است. امروز نیز، حجاب نه‌فقط یک پوشش، بلکه بخشی از گفتمان عمومی، هویت‌سازی و تعامل میان سنت و مدرنیته در جامعه ایران است.