ایران چگونه در بازار جهانی۱۶ هزار میلیارد دلاری هوش مصنوعی سهم داشته باشد؟

علیرضا سلطانی، کارشناس اقتصاد هوش مصنوعی در گفت‌و‌گو با خبرنگار حوزه هوش مصنوعی خبرگزاری صدا و سیما گفت: اگر ما به‌دنبال قرارگیری در میان ۱۰ کشور برتر جهان در این حوزه هستیم، باید بدانیم که چگونه از فرصت‌های فعلی استفاده کنیم و برای موج‌های بعدی آماده شویم. موج‌های قبلی هوش مصنوعی را از دست داده‌ایم، اما می‌توانیم با ورود مناسب به موج‌های آتی، جایگاه خود را ارتقا دهیم.

سلطانی درباره نقش هوش مصنوعی در اقتصاد آینده گفت: یکی از موضوعات مهم امروز جامعه و صنعت ما، بهره‌وری اقتصادی است. در حوزه سیاست‌گذاری، باید موانعی که بر سر راه شرکت‌های فعال در هوش مصنوعی قرار دارد، از جمله مشکلات زیرساختی و تأمین پردازنده‌ها، برطرف شود. از سوی حاکمیت می‌توان با فراهم‌کردن این زیرساخت‌ها، فضای مناسب‌تری برای فعالیت این شرکت‌ها ایجاد کرد.

طبیعتا بخش خصوصی وظیفه خود را در یافتن فرصت‌های اقتصادی و توسعه محصول در حوزه هوش مصنوعی انجام می‌دهد. ساختار این بخش به‌گونه‌ای است که به‌دنبال منافع اقتصادی است و این خود یک مزیت برای کشور است. باید از توان بخش خصوصی در حوزه هوش مصنوعی بهره برد. اما نقش دولت چیست؟ دولت باید چالش‌های عمومی این شرکت‌ها را رفع کند، به‌ویژه در زمینه زیرساخت‌های پردازشی و دسترسی به داده‌های مناسب. داده‌هایی که در اختیار دولت است، منابع ارزشمندی برای آموزش مدل‌های هوش مصنوعی به شمار می‌آیند، اما بستر مناسبی برای دسترسی شرکت‌ها به این داده‌ها فراهم نشده است. این فرآیند باید اصلاح شود.

همچنین دولت باید خود را برای به‌کارگیری هوش مصنوعی در وزارتخانه‌ها و سازمان‌های مختلف آماده کند. هر سازمان باید نقشه‌راه مشخصی برای هوشمندسازی داشته باشد.  این موضوع هم در سند ملی هوش مصنوعی و هم در برنامه هفتم توسعه گنجانده شده است. اجرای این برنامه‌ها منجر به افزایش فرصت برای بخش خصوصی و گسترش بازار هوش مصنوعی خواهد شد.

 

 

سلطانی با اشاره به راهبرد‌های توسعه فناوری هوش مصنوعی در کشور گفت: علاوه‌بر استفاده از فناوری‌های موجود، باید کشور از یک مصرف‌کننده صرف به یک تولیدکننده مدل‌های هوش مصنوعی تبدیل شود. یک راهبرد در جهان برای این موضوع وجود دارد که در تمام شرکت‌های موفق از چنین روشی پیروی شده است. به شکلی که به صورت هم زمان تیم‌هایی برای پیشبرد بخش‌های مختلف فناوری هوش مصنوعی تشکیل شود. اگر ۱۰ تا ۱۵ تیم به‌طور هم‌زمان بر روی توسعه بخش‌های گوناگون هوش مصنوعی کار کنند، دستاورد‌های علمی و اقتصادی بزرگی حاصل خواهد شد.

او تاکید کرد: در کشور ما نیز طرح‌هایی نظیر «آزمایشگاه ملی هوش مصنوعی» در حال پیگیری است که با نام‌های گوناگونی مطرح شده است. کارکرد اصلی این آزمایشگاه باید کشف مسیر‌های نو در هوش مصنوعی باشد؛ به‌گونه‌ای که ایران بتواند به عنوان نخستین کشور در جهان به دستاورد‌هایی در این حوزه برسد. این دستاورد‌ها سرمایه، توجه و رشد اقتصادی را به‌دنبال خواهند داشت. این مسیر، فرصتی بلندمدت برای شکل‌گیری اقتصاد هوش مصنوعی در کشور است و توجه به آن از اهمیت فراوانی برخوردار است.

 

سلطانی گفت: در ایران نیز، هوش مصنوعی از سوی مصرف‌کنندگان به‌خوبی مورد استفاده قرار گرفته است و آشنایی عمومی با این فناوری در سطح مناسبی قرار دارد. این موضوع در سطح جامعه یک مزیت محسوب می‌شود؛ اما در حوزه صنایع، برای بهره‌مندی از مزایای هوش مصنوعی از جمله افزایش بهره‌وری و تولید، نیاز است که ابتدا فرآیند دیجیتالی‌سازی به‌درستی طی شود. در حال حاضر، بسیاری از صنایع هنوز این مرحله را به‌طور کامل پشت سر نگذاشته‌اند.

 

 

او ناکید کرد: برای بهره‌گیری صنایع از اقتصاد هوش مصنوعی، دو اقدام ضروری است: نخست، تسریع فرآیند دیجیتال‌سازی و هوشمندسازی از طریق قانون‌گذاری؛ دوم، توسعه به‌موقع محصولات و ورود زودهنگام به بازار‌های داخلی. اگر ما پیش از ورود شرکت‌های خارجی، محصولات بومی را توسعه دهیم و به بازار عرضه کنیم، میتوانیم سهم بازار را حفظ کنیم. یکی از الزامات این فرآیند، ارائه «راه‌حل کامل» (Total Solution) برای صنایع است. ارائه محصولات کوچک و پراکنده کافی نیست. اگر ما فقط حسگرهایی در یک خط تولید ارائه دهیم، شاید در بازه‌ای کوتاه مورد استفاده قرار گیرد، اما آینده متعلق به خطوط تولید کاملاً هوشمند خواهد بود. باید از هم‌اکنون به‌سمت ارائه راه‌حل‌های جامع برای هوشمندسازی کامل صنایع حرکت کنیم؛ در غیر این صورت، شرکت‌های خارجی با ارائه این راه‌حل‌های جامع، بازار را در اختیار خواهند گرفت.

 

 

سلطانی با اشاره به اهمیت تامین کلان داده‌ها برای آموزش هوش مصنوعی گفت: هوش مصنوعی به‌شدت داده‌محور است. عملکرد مدل‌ها به کیفیت و کمیت داده‌ها وابسته است. هرچه داده‌های بهتری در دسترس باشد، دقت الگوریتم‌ها افزایش می‌یابد. در حال حاضر، نبود بستر مناسب برای انتشار داده‌ها یکی از چالش‌های اصلی در کشور است. قوانین متعددی در این حوزه وضع شده‌اند، اما اجرای آنها با تأخیر مواجه است و دولت باید با سرعت بیشتری گام بردارد.

 

سلطانی یادآوری کرد: فناوری هوش مصنوعی به‌تدریج در صنایع مختلف نفوذ خواهد کرد. گرچه این حرکت ابتدا از شرکت‌های فناورانه آغاز می‌شود، اما محدود به آنها نخواهد ماند و به سایر صنایع نیز گسترش می‌یابد. بر اساس مطالعات انجام‌شده، در بیش از ۸۰ درصد موارد، هوش مصنوعی نقش مکمل دارد و قرار نیست جایگزین کامل نیروی انسانی شود. بلکه هدف آن، توانمندسازی کارکنان برای انجام بهتر و بیشتر کارهایشان است.

 

او گفت: در اغلب صنایع، مواردی که هوش مصنوعی بتواند به‌طور کامل جایگزین انسان شود، بسیار محدود است. در بسیاری از گزارش‌ها این میزان کمتر از پنج درصد ذکر شده است؛ بنابراین نباید از این فرآیند هراس داشت. اتفاقاً هوش مصنوعی موجب افزایش بهره‌وری می‌شود؛ آن هم بیشتر از طریق ارتقای عملکرد نیروی انسانی موجود. در ایران نیز، براساس تطبیق گزارش‌های جهانی با داده‌های داخلی، کمتر از دو درصد مشاغل در معرض جایگزینی کامل توسط هوش مصنوعی قرار دارند. در عوض، بین ۱۲ تا ۱۶ درصد مشاغل متأثر از هوش مصنوعی، در مسیر افزایش بهره‌وری قرار خواهند گرفت.

 

کارشناس حوزه اقتصاد هوش مصنوعی گفت: اگرچه ذات فناوری هوش مصنوعی اشتغال‌آفرین نیست و کار‌هایی را که انسان انجام می‌دهد، خودکار می‌سازد، اما مانند هر فناوری دیگر، مشاغل جدیدی نیز ایجاد می‌کند. گرچه برخی گزارش‌ها بیان می‌کنند که تعداد مشاغل ایجادشده ممکن است با مشاغل ازبین‌رفته برابری نکند، اما اقتصاد از منظر افقی گسترش می‌یابد؛ یعنی نیروی کار حذف‌شده در بخش‌هایی دیگر مشغول به‌کار می‌شود و از این نظر هم باعث بزرگ‌تر شدن اقتصاد خواهد شد. به‌هرحال هوش مصنوعی فرصت‌های جدیدی برای اشتغال‌زایی ایجاد خواهد کرد.

 

سلطانی درباره بازار اقتصاد جهانی هوش مصنوعی گفت: تخمین‌های مختلفی از بازار اقتصادی هوش مصنوعی ارائه شده است. در برخی گزارش‌ها، برآوردی خوش‌بینانه برای سال ۲۰۳۰ ذکر شده که رقمی در حدود ۱۶ هزار میلیارد دلار را بیان می‌کند. با توجه به سرمایه‌گذاری‌های چند صد میلیارد دلاری که هم‌اکنون در این حوزه انجام می‌شود، به نظر می‌رسد این تخمین‌ها واقع‌بینانه و قابل تحقق باشند.

 

او ادامه داد: این بازار به بخش‌های گوناگونی تقسیم می‌شود؛ بخشی مربوط به فعالیت‌های اقتصادی است که پیش از این وجود نداشتند و اکنون با توسعه هوش مصنوعی شکل می‌گیرند؛ بخشی دیگر نیز مرتبط با افزایش بهره‌وری ناشی از هوش مصنوعی و سود حاصل از کاهش هزینه‌هاست. افزون بر این، جابه‌جایی نیروی کار نیز تأثیرگذار است؛ یعنی برخی مشاغل توسط هوش مصنوعی حذف شده و نیروی انسانی به مشاغل جدید منتقل می‌شود. همانند سایر فناوری‌ها، هوش مصنوعی نیز برخی مشاغل را از بین می‌برد و برخی دیگر را ایجاد می‌کند. البته باید توجه داشت که هنوز بازار هوش مصنوعی به مرحله سوددهی کامل نرسیده و شرکت‌های بزرگ فعال در این حوزه همچنان در مرحله سرمایه‌گذاری هستند. اما پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۳۰ به بازدهی برسند.