بیش از یک میلیون معلول، تحت پوشش کانون‌های توانبخشی بهزیستی

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، سید جواد حسینی در مراسم روز ملی مددکار  و ششمین همایش بین المللی مددکاری اجتماعی، با اشاره به تحولات جمعیتی و اجتماعی ایران گفت: بیش از ۱۰ میلیون و ۳۰۰ هزار نفر از جمعیت کشور را افراد دارای معلولیت تشکیل می‌دهند که معادل ۱۲ درصد جمعیت ایران است و از این تعداد حدود یک میلیون و ۶۰۰ هزار نفر در قالب نزدیک به ۱۳ کانون آموزشی و توانبخشی تحت پوشش فعالیت‌های سازمان بهزیستی قرار دارند که مددکاران اجتماعی و روانشناسان نقش محوری در این خدمات ایفا می‌کنند.

وی با اشاره به روند پرشتاب سالمندی در کشور افزود: جامعه ایران به‌صورت فشرده و شتابان به سمت سالمندی در حرکت است. بر اساس آمار‌های ثبتی ۱۴ درصد جمعیت کشور سالمند شده‌اند و هر جامعه‌ای که سهم سالمندان آن به ۱۴ درصد برسد وارد مرحله سالمندی می‌شود. اگر این نسبت به بیش از ۲۱ درصد برسد جامعه سالخورده و اگر از ۲۷ درصد عبور کند جامعه به‌شدت سالخورده خواهد شد. ایران اکنون وارد مرحله سالمندی شده و با سرعت به سمت سالخوردگی شدید در حرکت است.

حسینی ادامه داد: در حال حاضر حدود ۱۰ میلیون و ۴۰۰ هزار سالمند در کشور زندگی می‌کنند که آنها نیز حدود ۱۲ درصد جمعیت ایران را تشکیل می‌دهند. برنامه‌ریزی برای ساماندهی، توانبخشی، اتصال نسلی و تقویت سرمایه اجتماعی در این حوزه به‌طور اساسی بر عهده مددکاران اجتماعی و روانشناسان خواهد بود.

رئیس سازمان بهزیستی با تأکید بر مأموریت‌های این سازمان گفت: هرگاه وارد رسیدگی به افراد و گروه‌هایی می‌شویم که آسیب‌دیده‌اند یا در معرض آسیب قرار دارند، سازمان بهزیستی این مسئولیت را در مأموریت‌های خود تعریف کرده است، اما رسیدگی به این گروه‌ها بدون توجه به رکن مددکاری اجتماعی اساساً اثربخش نخواهد بود. حجم گسترده‌ای از موضوعات و فعالیت‌ها در سپهر کاری سازمان بهزیستی وجود دارد که تنها از مسیر مددکاری اجتماعی و روانشناسی قابل حل‌وفصل است.

وی با اشاره به رویکرد‌های اجتماع‌محور سازمان بهزیستی گفت: این سازمان از مدت‌ها پیش فعالیت‌های اجتماع‌محور را دنبال کرده است. در حال حاضر ۱۱ هزار گروه اجتماع‌محور داوطلب و تسهیل‌گر با مشارکت حدود ۱۲۰ هزار داوطلب در قالب گروه‌های مانا، خاتم، گروه‌های مالی خرد، گروه محب، همیاران سلامت و سایر ساختار‌ها فعال هستند. همچنین اخیراً طرح «سلام» یا سلامت اجتماعی محله‌محور مطرح شده است که با استفاده از ظرفیت کانون‌های بعدازظهر مدارس، فعالیت‌های داوطلبانه، تسهیل‌گرایانه، تلفیقی و اجتماع‌ساز با محوریت مددکاران اجتماعی و روانشناسان اجرا می‌شود.

حسینی افزود: این مجموعه اقدامات نشان می‌دهد که سازمان بهزیستی مددکارمحورترین سازمان در دولت است.

رئیس سازمان بهزیستی در ادامه با تشریح مؤلفه‌های سرمایه اجتماعی گفت: سرمایه اجتماعی دارای پنج شاخص اصلی است. نخست، اطلاعات و میزان شفافیت جامعه در تبادل اطلاعات. دوم، ارتباطات و گستره شکل‌گیری روابط اجتماعی. سوم، اعتماد و میزان اعتماد موجود در این ارتباطات. چهارم، تشکیلات، یعنی اینکه این ارتباطات شفاف و مبتنی بر اعتماد تا چه اندازه در قالب نظام‌های تشکیلاتی و حیات انجمنی سازمان یافته‌اند و پنجم، تسهیلات یعنی اینکه این روابط تا چه حد روابط گرم انسانی را تسهیل می‌کنند. در هر پنج مؤلفه، مددکار اجتماعی می‌تواند نقش کانونی و تعیین‌کننده داشته باشد.

وی با اشاره به طرح موضوع «وفاق اجتماعی» به‌عنوان یک راهبرد گفت: سازه اصلی وفاق اجتماعی، سرمایه اجتماعی است، اما وفاق اجتماعی گاهی به‌درستی فهم نمی‌شود. معمولاً وفاق را به‌صورت عمودی تفسیر می‌کنیم و به محصولات ظاهری آن توجه داریم در حالی که وفاق واقعی زمانی شکل می‌گیرد که سازه‌های زیرین جامعه وفاق‌آفرین، انسجام‌بخش و وحدت‌گرا باشند. اگر این لایه‌های زیرین تقویت شوند، نتیجه آن این خواهد بود که جامعه بتواند با همه گروه‌ها ارتباط برقرار کند.

حسینی تأکید کرد: برای افزایش سرمایه اجتماعی، ارتباطات، اعتماد و تشکیلات در لایه‌های زیرین جامعه، باید گروه‌ها و اقشاری که طرد شده‌اند یا در معرض طردشدگی هستند توسط جامعه دیده شوند. گاهی برخی فعالیت‌ها ناخواسته باعث می‌شود این افراد همچنان بی‌صدا در حاشیه و در وضعیت طرد باقی بمانند. برای مثال، در رخداد‌هایی مانند زلزله، ممکن است با ساخت مسکن برای بی‌خانمان‌ها صدای بحران کاهش یابد، اما درد مزمن محرومیت مسکن همچنان در لایه‌های پنهان جامعه باقی بماند.

وی افزود: برخی جامعه‌شناسان معتقدند صدا‌های عمیق و مزمن پنهان در جامعه که می‌توانند وفاق و سرمایه اجتماعی ایجاد کنند، گاهی با اقدامات مقطعی شنیده نمی‌شوند و این درد‌ها در لایه‌های پنهان باقی می‌مانند. در چنین شرایطی بخشی از جامعه همچنان بی‌صدا می‌ماند و وفاق در لایه‌های زیرین شکل نمی‌گیرد.

رئیس سازمان بهزیستی گفت: یکی از کارکرد‌های اصلی مددکاری اجتماعی و سازمان بهزیستی این است که صدای بی‌صدایان را به‌صورت مستمر و نهادمند در جامعه پژواک دهد، نه مقطعی. اگر این صدا‌ها به‌درستی و به‌طور پایدار شنیده شوند، وفاق و انسجام اجتماعی که رکن اصلی سرمایه اجتماعی است شکل می‌گیرد و اعتماد اجتماعی که کانون سرمایه اجتماعی است به وجود می‌آید. تحقق این هدف نیازمند توسعه جدی مددکاری اجتماعی است؛ موضوعی که متأسفانه هنوز جایگاه شایسته خود را در جامعه پیدا نکرده است.

حسینی با اشاره به یافته‌های پژوهشی گفت: طبق تحقیقات، ۸۰ درصد عوامل مؤثر بر سلامت، عوامل روانی–اجتماعی هستند. پرسش این است که چه میزان از ساختار‌های مدیریتی، شبکه‌ها، منابع و اعتبارات به این ۸۰ درصد اختصاص یافته است. در حالی که توسعه بیمارستان‌ها، فناوری پزشکی، اتاق عمل، پرستار و پزشک ضروری است، اما برای عوامل روانی–اجتماعی سلامت چه میزان شبکه، نیروی انسانی و اعتبار اختصاص داده‌ایم؟

وی افزود: نظام روانشناسی و روانشناس داریم، اما میزان سازماندهی آنها برای کنشگری مؤثر در حوزه عوامل روانی–اجتماعی سلامت کافی نیست. به‌عنوان مثال، در اجرای طرح «فالوآپ خودکشی»، با کمبود روانشناس متخصص خودکشی مواجه هستیم.

رئیس سازمان بهزیستی ادامه داد: به‌عنوان دبیر شورای سالمندان، برای ساماندهی حرفه‌ای و ارتقای کیفیت خدمات سالمندی با کمبود روانشناس متخصص سالمند مواجه‌ایم. در حال حاضر، در ۳۵۰۰ مرکز مشاوره، برنامه آموزش یک روانشناس متخصص سالمندی در حال اجراست. همچنین در حوزه اوتیسم نیز با کمبود روانشناس متخصص و مراکز مشاوره تخصصی مواجه هستیم.

حسینی افزود: علاوه بر این، تأخر شناختی و جامعه‌پذیری نیز وجود دارد؛ به این معنا که جامعه هنوز به میزان نقش‌آفرینی این رشته‌ها در سلامت اجتماعی توجه کافی ندارد. ما هنوز نظام مددکاری اجتماعی منسجم نداریم. در نظام تعلیم و تربیت، روانشناس و مشاور جذب می‌شود، اما مددکار اجتماعی وجود ندارد، در حالی که مدارس امروز بیش از روانشناس و مشاور به نظام مددکاری نیاز دارند.

وی تأکید کرد: نظام مددکاری اجتماعی قادر است سرمایه اجتماعی تولید کند، زیرا از طریق مدیریت مورد می‌توان بسیاری از آسیب‌های اجتماعی را کاهش داد و این مدیریت مورد از عهده مددکار اجتماعی برمی‌آید. اگر نتوانیم مدرسه را به جامعه پیرامونی آن متصل کنیم، سرمایه اجتماعی افزایش نخواهد یافت.

رئیس سازمان بهزیستی با توصیف شرایط کنونی جامعه گفت: جامعه امروز جامعه‌ای طوفانی و در معرض تحولات سریع، عمیق، گسترده، غیرقابل پیش‌بینی و غافلگیرکننده است و بیش از هر زمان دیگری به مددکار اجتماعی نیاز دارد. نبود نظام مددکاری در کشور و به‌ویژه در نظام تعلیم و تربیت یک خلأ جدی است که باید برای آن چاره‌اندیشی شود.

وی در پایان گفت: اگر مددکاری اجتماعی در جامعه توسعه یابد، سرمایه اجتماعی افزایش پیدا می‌کند، صدای بی‌صدایان پژواک می‌یابد و صدای محرومان، دیده‌نشدگان و طردشدگان به بی‌صدایی مزمن تبدیل نخواهد شد. در این صورت، سرمایه اجتماعی تقویت می‌شود و جامعه به سمت کنترل و کاهش آسیب‌های اجتماعی حرکت خواهد کرد.