عملکرد سازمان اوقاف و امور خیریه در حوزه ارتقا و ترویج فرهنگ وقف

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما و به نقل از مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، دفتر مطالعات فرهنگی و آموزش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، در گزارش «ارزیابی عملکرد سازمان اوقاف و امور خیریه در حوزه ارتقا و ترویج فرهنگ وقف» آورده است: سنت وقف که از مصادیق نوع‌دوستی و همکاری اجتماعی است، در شرایط کنونی که تأمین مالی دولتی بسیاری از حوزه‌های اجتماعی با چالش‌های گوناگون روبه‌روست، می‌تواند با فراهم‌کردن پشتوانه‌ای اقتصادی برای بسیاری از این حوزه‌ها، نقش مهمی در حل مشکل‌ها و پیشرفت کشور ایفا کند؛ اما این سنت حسنه، جایگاه شایسته‌ای در جامعه امروز ایران ندارد.

در این گزارش تصریح شده است؛ وقف، به‌عنوان نهادی دینی و ریشه‌دار در فرهنگ اسلامی، ظرفیتی عظیم برای ایجاد مشارکت اجتماعی در پیشرفت کشور و تأمین مالی غیر دولتی بخش‌های مختلف اجتماعی دارد. اگر وقف در جامعه حضور داشته باشد، موقوفات حفظ شود، نیت‌های واقفان امینانه اجرا شود و بهره‌وری موقوفات افزایش یابد، گره بسیاری از مشکل‌ها نیز باز می‌شود. براساس شواهد متعدد، مانند «موج دوم پیمایش ملی گرایش مردم ایران به نیکوکاری» که مؤسسه خیر ماندگار در سال ۱۴۰۱ انجام داده است، این نهاد جایگاه شایسته خود را در جامعه امروز ایران نیافته و به‌درستی، به‌عنوان راهی پیش روی مردم برای مشارکت در حکمرانی کشور، مطرح نیست.

در ادامه این گزارش آمده که سازمان اوقاف و امور خیریه، بازوی اصلی حکمرانی جمهوری اسلامی ایران در حوزه وقف است، اعتماد مردم به سازمان اوقاف و امور خیریه و اقدام‌های آن، نقش مهمی در تمایل مردم به وقف دارد. اما پیمایش‌های انجام‌شده نشان می‌دهد که از یک‌سو استقبال مردم از شیوه‌های سنتی تأمین مالی، مانند وقف کمتر شده و از طرف دیگر نیز اعتماد عمومی به سازمان اوقاف و امور خیریه در وضعیت مطلوبی قرار ندارد. ازهمین‌رو گزارش حاضر به «ارزیابی عملکرد سازمان اوقاف و امور خیریه» در زمینه ترویج فرهنگ وقف می‌پردازد؛ چراکه سازمان یادشده متولی بسیاری از موقوفات و بازوی اصلی حکمرانی در حوزه وقف به‌شمار می‌رود؛ بنابراین عملکرد آن را باید یکی از مهم‌ترین عوامل گرایش مردم به وقف دانست. بر همین اساس با آسیب‌شناسی، احصای چالش‌ها و ارزیابی عملکرد سازمان اوقاف و امور خیریه در موضوع ترویج فرهنگ وقف، می‌توان بستر مناسبی را برای احیا و ترویج سنت حسنه وقف، فراهم کرد.

در یافته‌های این گزارش آمده است؛ سه مؤلفه «بهبود اعتماد عمومی»، «تسهیل‌گری وقف» و «بازاریابی وقف»؛ عوامل پایه و بستر‌ساز ترویج فرهنگ وقف در جامعه هستند، اما توجه سازمان اوقاف در موضوع ترویج فرهنگ وقف بیشتر معطوف به اقدام‌هایی بوده که «به‌طور مستقیم» به ترویج فرهنگ وقف می‌پردازد و به اندازه کافی بر این مؤلفه‌های حیاتی تمرکز نکرده است و ظرفیت‌های قابل توجهی در وزارت آموزش و پرورش برای آموزش، تربیت و فرهنگ‌سازی دربارۀ عمل وقف در کتا‌ب‌های درسی و معرفی کارکرد‌ها و ثمره‌های آن به دانش‌آموزان وجود دارد. بر این اساس تاکنون تفاهم‌نامه کارآمد و مؤثری با وزارت آموزش و پرورش و دیگر نهاد‌های فرهنگی-آموزشی منعقد نشده و یا اگر در برخی از مقاطع این نوع از همکاری وجود داشته، به‌صورت فصلی و غیرپایدار بوده است. همچنین به ظرفیت گروه‌های مرجعی مانند ورزشکاران و هنرمندان در ترویج فرهنگ وقف نیز توجه شایسته‌ای نشده است.

در ادامه گزارش یافته‌های این نهاد پژوهشی آمده است؛ سازمان اوقاف در حوزه مدیریت فرهنگی، فاقد شاخص‌های کلیدی عملکرد به‌منظور ارزیابی میزان اثربخشی اقدام‌های فرهنگی-ترویجی است. گزارش‌های ارائه‌شده سازمان اوقاف در حوزه‌های فرهنگی نیز فاقد داده‌های کمّی، میزان بودجه تخصیص‌یافته و جزئیات اقدام‌های انجام‌شده است. فقدان شاخص‌های ارزیابی عملکرد و داده‌های کمّی دقیق، سازمان اوقاف را با چالش‌های جدی مواجه می‌کند. با وجود گذشت پنج سال از تصویب و ابلاغ «برنامه ارتقای فرهنگ وقف کشور» به‌عنوان تنها سندی که به‌طور مشخص به ترویج فرهنگ وقف اختصاص دارد، تاکنون اقدام قابل توجهی برای ترویج برخی از بخش‌های سند یادشده (مثل جلب مشارکت مراجع تقلید) انجام نگرفته است.

استقرار کامل «سامانه شفافیت اطلاعات موقوفات» و الزام به قید شدن حداقل مال‌الاجاره رقبات موقوفات با درنظرگرفتن شاخص‌های تورم و ارزش زمین/محله در آگهی‌های مزایده، در بند «و» ماده (۱۱) آیین‌نامه اجرایی قانون تشکیلات و اختیارات سازمان اوقاف وتعیین سازوکار نظارت قضایی ویژه بر پرونده‌های قضایی موقوفات؛ از پیشنهادات این گزارش است.

متن کامل این گزارش در پیوست قابل مشاهده است.

عملکرد سازمان اوقاف و امور خیریه در حوزه ارتقا و ترویج فرهنگ وقف