پژوهش خبری صدا و سیما: بیش از سه سال از طرح گفتمان و کلیدواژه « اقتصاد مقاومتی» به صورت رسمی در کشور می ­گذرد. ( بیست ونهم بهمن، سال1392 تاریخ ابلاغ رسمی سیاست‌های ۲۴ بندی اقتصاد مقاومتی از سوی مقام معظم رهبری است). انتظار این بود که تعریف مفهوم « اقتصاد مقاومتی » برای همگان به صورت دقیق و شفاف به فهم مشترک رسیده باشد، و جای سوال و پرسش کمتری در اذهان باقی مانده باشد. و لااقل برای اهل نظر دیگر هیچ ابهام وجود نداشته باشد. اما آنچه که در این ایام مشاهده می ­شود، با این تصور فاصله دارد. در این روزها و هفته ­ها و پس از گذشت بیش از سه سال که از مفهوم سازی در باره  این مقوله و تشریح اهمیت، ضرورت، زوایا، ابعاد، کارکردها، آثار و نتایج تحقق این شعار برای کشور و نسل ­های آینده ایران اسلامی می­ گذرد، هنوز در برخی از محافل، جلسات و حتی دست نوشته ­ها، این سوال دیده می ­شود که اقتصاد مقاومتی چیست؟ ابعاد آن کدام است؟ ازچه شاخصه­ هایی برخوردار است؟ و حتی در کنار این پرسش ­ها نیز برخی مواقع، گفته می­شود که اقتصاد مقاومتی، (اقتصاد تحرک آفرین، پویا، تولیدگرا، دانش بنیان، مردمی و...) همان اقتصاد ریاضتی (اقتصاد محدودیت گرا، بسته و کاهش دهنده مصرف و تولید) است. این در حالی است که اقتصاد مقاومتی تفاوت­های اساسی با اقتصاد ریاضتی دارد.

برهمین اساس این سوال مطرح است  که اقتصاد مقاومتی چیست؟ تفاوت­ های اساسی آن با اقتصاد ریاضتی در کدام است؟ در پاسخ به این پرسش­ ها و نیز در راستای ترویج گفتمان اقتصاد مقاومتی، مفهوم سازی، تقویت فهم مشترک در جامعه، ابعاد و زوایای مختلف اقتصاد مقاومتی و نیز تفاوت ­های اساسی آن با اقتصاد ریاضتی مورد بررسی قرارمی گیرد.

 تعریف مفهوم اقتصاد مقاومتی

«اقتصاد مقاومتی» اصطلاحی است که چند سال نقل محافل رسانه ­ای و اقتصادی کشور شده و نخستین بار توسط مقام معظم رهبری در 16 شهریور سال 1389 در دیدار با جمعی از کارآفرینان سراسر کشور وارد ادبیات سیاسی و اقتصادی کشور نمودند. بسیاری آن را راهکار مناسبی برای این روزهای اقتصاد کشور و شرایط تحریم­ های بی­ سابقه ­ای که به کشورمان تحمیل شده می­ دانند.

اقتصاد مقاومتی یعنی تشخیص حوزه­ های فشار یا درشرایط کنونی تحریم و متعاقبا تلاش برای کنترل و بی­ اثر کردن و در شرایط آرمانی تبدیل چنین فشارهایی به فرصت که قطعا باور و مشارکت همگانی و اعمال مدیریت ­های عقلایی و مدبرانه پیش شرط و الزام چنین موضوعی است. اقتصاد مقاومتی کاهش وابستگی­ ها و تاکید روی مزیت­ های تولید داخل و تلاش برای خوداتکایی است.

منظور از اقتصاد مقاومتی واقعی، یک اقتصاد مقاومتی فعال و پویاست نه یک اقتصاد منفعل و بسته چنانکه مقاومت برای دفع موانع پیشرفت و کوشش در مسیر حرکت و پیشرفت تعریف می ­شود. بنابراین مسئولان و اندیشمندان باید مراقب باشند در راه رسیدن به اقتصاد پویا در دام اقتصاد بسته و خود محور نیفتند.

در تعریف دیگر اقتصاد مقاومتی مجموعه تدابیر و راهکارهایی‌ است که برای پیشبرد امور اقتصادی در شرایط مقاومت در همه زمینه‌های اقتصادی به کار گرفته می‌شود.

تعریف دیگر اقتصاد مقاومتی عبارتست از: سیاستگذاری و اجرای برنامه ­های اقتصادی معطوف به پایداری در همه سطوح با فرض فشار همه جانبه نظام سلطه.

در مجموع منظور از اقتصاد مقاومتی واقعی، یک اقتصاد مقاومتی فعال و پویاست نه یک اقتصاد منفعل و بسته چنانکه مقاومت برای دفع موانع پیشرفت و کوشش در مسیر حرکت و پیشرفت تعریف می ­شود. در واقع هدف در اقتصاد مقاومتی آن است که بر فشارها و ضربه ­های اقتصادی از سوی نیروهای متخاصم که سد راه پیشرفت جامعه است، غلبه کرد.

اقتصاد مقاومتی برای برداشتن گام‌های بلند در راستای پیشرفت کشور در حین مقاومت، توجه به کیفیت و قیمت و تنوع تولیدات داخل، اصلاح مدیریت‌های اجرائی و عملیاتی با نگرش رسیدن به خودکفایی و اتخاذ تدابیر لازم برای خوداتکایی در برخی زمینه‌ها لازم است.

اقتصاد مقاومتی از نگاه مقام معظم رهبری:

ایشان در شهریور 89 برای اولین بار واژه اقتصاد مقاومتی را وارد ادبیات سیاسی و اقتصادی کشور کردند، و روز به روز نکات جدید و تازه­ای را برای ما آشکار می­ سازند. رهبر انقلاب در دیدار با کارگزاران نظام در 3/ 5/ 91 در ماه مبارک رمضان می ­فرماید: ما چند سال پیش «اقتصاد مقاومتى» را مطرح کردیم... اقتصاد کشور ما براى آنها نقطه‌ مهمى است. هدف دشمن این بود که بر روى اقتصاد متمرکز شود، به رشد ملى لطمه بزند، به اشتغال لطمه بزند، طبعاً رفاه ملى دچار اختلال و خطر شود، مردم دچار مشکل شوند، دلزده بشوند، از نظام اسلامى جدا شوند؛ هدف فشار اقتصادى دشمن این است، و این محسوس بود.... من سال ۸۶ در صحن مطهر على‌بن‌موسى‌الرضا (علیه الصّلاة و السّلام) در سخنرانىِ اول سال گفتم که اینها دارند مسئله‌ اقتصاد را پیگیرى می کنند؛ بعد هم آدم می­ تواند فرض کند که این شعارهاى سال حلقه‌هائى بود براى ایجاد یک منظومه‌ى کامل در زمینه‌ى مسائل اقتصاد؛ یعنى اصلاح الگوى مصرف، مسئله‌ جلوگیرى از اسراف، مسئله همت مضاعف و کار مضاعف، مسئله‌ جهاد اقتصادى، و امسال تولید ملى و حمایت از کار و سرمایه‌ ایرانى. ما اینها را به عنوان شعارهاى زودگذر مطرح نکردیم؛ اینها چیزهائى است که می­ تواند حرکت عمومى کشور را در زمینه اقتصاد ساماندهى کند؛ می ­تواند ما را پیش ببرد. ما باید دنبال این راه باشیم.

چند نمونه ازرهنمودهای رهبر انقلاب در مورد اقتصاد مقاومتی

- «ما باید یک اقتصاد مقاومتىِ واقعى در کشور به وجود بیاوریم. امروز کارآفرینى معناش این است. » بیانات در دیدار جمعی از کارآفرینان سراسر کشور 16/ 6/ 89

-«حرکت بر اساس برنامه، یکى از کارهاى اساسى است. تصمیم هاى خلق‌الساعه و تغییر مقررات، جزو ضربه‌هایى است که به «اقتصاد مقاومتى» وارد می­ شود و به مقاومت ملت ضربه می ­زند. این را، هم دولت محترم، هم مجلس محترم باید توجه داشته باشند؛ نگذارند سیاست­ هاى اقتصادى کشور در هر زمانى دچار تذبذب و تغییرهاى بى‌مورد شود.» بیانات در دیدار کارگزاران نظام3/ 5/ 1390

- «به نظر ما طرح ­هاى «اقتصاد مقاومتى» جواب می ­دهد. همین مسئله‌ سهمیه‌بندى بنزین، اگر چنانچه بنزین سهمیه‌بندى نمی­ شد، امروز مصرف بنزین ما از صد میلیون لیتر در روز بالاتر می­رفت اقتصاد مقاومتى تحریم بنزین را خنثى کرد» بیانات در دیدار کارگزاران نظام3/ 5/ 1390

-«مسئله‌ مدیریت مصرف، یکى از ارکان اقتصاد مقاومتى است؛ یعنى مصرف متعادل و پرهیز از اسراف و تبذیر.. امروز پرهیز از اسراف و ملاحظه‌ تعادل در مصرف، بلاشک در مقابل دشمن یک حرکت جهادى است؛ انسان می ­تواند ادعا کند که این اجر جهاد فى‌سبیل‌اللّه‌ را دارد. » بیانات در دیدار کارگزاران نظام3/ 5/ 1390

- «کاهش وابستگى به نفت یکى دیگر از الزامات اقتصاد مقاومتى است. این وابستگى، میراث شوم صد ساله‌ ماست. ما اگر بتوانیم از همین فرصت که امروز وجود دارد، استفاده کنیم و تلاش کنیم نفت را با فعالیت­ هاى اقتصادىِ درآمدزاى دیگرى جایگزین کنیم، بزرگترین حرکت مهم را در زمینه‌ى اقتصاد انجام داده‌ایم. امروز صنایع دانش‌بنیان از جمله‌ کارهایى است که می­ تواند این خلأ را تا میزان زیادى پر کند. ظرفیت­ هاى گوناگونى در کشور وجود دارد که می ­تواند این خلأ را پر کند. همت را بر این بگماریم؛ برویم به سمت این که هرچه ممکن است، وابستگى خودمان را کم کنیم.» بیانات در دیدار کارگزاران نظام3/ 5/ 1390

- «مسئله‌ اقتصاد مهم است؛ اقتصاد مقاومتى مهم است. البته اقتصاد مقاومتى الزاماتى دارد. مردمى کردن اقتصاد، جزو الزامات اقتصاد مقاومتى است. این سیاست ­هاى اصل ۴۴ که اعلام شد، می ­تواند یک تحول به وجود بیاورد؛ بخش خصوصى را باید توانمند کرد؛ هم به فعالیت اقتصادى تشویق بشوند، هم سیستم بانکى کشور، دستگاه‌هاى دولتى کشور و دستگاه‌هایى که می ­توانند کمک کنند - مثل قوه‌ى مقننه و قوه‌ى قضائیه - کمک کنند که مردم وارد میدان اقتصاد شوند. » بیانات در دیدار کارگزاران نظام3/ 5 /1391

- «به نظر من یکى از بخش­ هاى مهمى که می ­تواند این اقتصاد مقاومتى را پایدار کند، همین کار شماست؛ همین شرکت هاى دانش‌‌‌بنیان است؛ این یکى از بهترین مظاهر و یکى از مؤثرترین مؤلفه‌‌‌هاى اقتصاد مقاومتى است؛ این را باید دنبال کرد.» بیانات در دیدار جمعی از پژوهشگران و مسئولان شرکت‌های دانش‌بنیان8/ 5/ 1391

- «اقتصاد مقاومتى معنایش حصار کشیدن دور خود و فقط انجام یک کارهاى تدافعى باشد؛ نه، اقتصاد مقاومتى یعنى آن اقتصادى که به یک ملت امکان می ­دهد و اجازه می ­دهد که حتّى در شرائط فشار هم رشد و شکوفائى خودشان را داشته باشند. » بیانات در دیدار دانشجویان 16/ 5/ 91

- «بخش خصوصى را باید کمک کرد. اینکه ما «اقتصاد مقاومتى» را مطرح کردیم، خب، خود اقتصاد مقاومتى شرائطى دارد، ارکانى دارد؛ یکى از بخش هایش همین تکیه‌‌ به مردم است؛ همین سیاست هاى اصل 44 با تأکید و اهتمام و دقت و وسواسِ هرچه بیشتر باید دنبال شود؛ این جزو کارهاى اساسى شماست... بالاخره اقتصاد مقاومتى معنایش این است که ما یک اقتصادى داشته باشیم که هم روند رو به رشد اقتصادى در کشور محفوظ بماند، هم آسیب‌‌پذیرى‌‌اش کاهش پیدا کند... یک رکن دیگر اقتصاد مقاومتى، حمایت از تولید ملى است... یک مسئله هم در اقتصاد مقاومتى، مدیریت مصرف است. مصرف هم باید مدیریت شود. .. فرهنگ‌‌سازى هم لازم است، اقدام عملى هم لازم است. فرهنگ‌‌سازى‌‌اش بیشتر به عهده‌‌ رسانه‌‌هاست...به مصرف تولیدات داخلى هم اهمیت بدهید. در دستگاه شما، در وزارتخانه‌‌ شما، اگر همین اقلام روزمره‌‌اى که مورد نیاز وزارتخانه است، تهیه می­ شود، سعى کنید همه‌‌اش از داخل باشد؛ اصلاً ممنوع کنید و بگوئید هیچ کس حق ندارد در این وزارتخانه جنس خارجى مصرف کند...یک مسئله‌‌ دیگر در سرفصل اقتصاد مقاومتى، اقتصاد دانش‌‌بنیان است همین شرکت­ های دانش بنیان ... یکی از بهترین مظاهر و یکی از موثرترین مولفه ­های اقتصاد مقاومتی است. بیانات در دیدار رئیس‌جمهوری و اعضاى هیئت دولت‌2/ 6/ 1391

- اقتصاد مقاومتی یعنی آن اقتصادی که به یک ملت امکان می دهد و اجازه می دهد که حتّی در شرائط فشار هم رشد و شکوفائی خودشان را داشته باشند. این یک فکر است، یک مطالبه‌ عمومی است. شما دانشجو هستید، استاد هستید، اقتصاددان هستید؛ بسیار خوب، با زبان دانشگاهی، همین ایده‌ اقتصاد مقاومتی را تبیین کنید؛ حدودش را مشخص کنید. بیانات در دیدار دانشجویان، 16/ 5/ 1391

 تعریف اقتصاد مقاومتی با تاکید بر رهنمودهای رهبری:

امروزه جمهوری اسلامی در حوزه‌های اقتصادی خود با مسائل یا مفاهیمی مواجه است که به هیچ عنوان تاکنون چه در عرصه‌ی نظر و در کتاب‌های درسی و چه در عرصه‌ی عمل و تجارب بشری مشابه و مابه‌ازای واقعی نداشته است. بنابراین خود انقلاب اسلامی مکلّف به نوآوری و ابتکار و نظریه‌پردازی و الگوسازی در این عرصه‌های جدید اقتصادی است. هر کشوری که عَلم استکبارستیزی را برپا کند نیازمند چنین الگوهایی است. یکی از این مفاهیم، ((اقتصاد مقاومتی)) است.

اگر تمام دانش انباشته و کتاب‌های مرسوم اقتصادی دنیا را مطالعه کنید، نظریه یا تجربه‌ای مدون و مکتوب درباره اقتصاد مقاومتی نخواهید یافت. در تمام متون و کتاب‌های اقتصاد، هیچ پیشینه‌ای نظری یا عملی از تحریم بانک مرکزی نخواهید دید و از آن‌جا که این امر تاکنون سابقه نداشته، چگونگی واکنش به آن هم امری بدیع است. حتی اگر مطالعاتی هم در این باره صورت گرفته باشد، در طبقه‌بندی‌های محرمانه و امنیتی قرار گرفته و امکان دسترسی به آن برای کارشناسان معمولی وجود ندارد. نتیجه اینکه اقتصاددان انقلاب اسلامی نمی‌تواند از نظریه‌های متداول برای حل مشکل و مسئله‌ خود بهره بگیرد. لذاست که جنبش نرم‌افزاری و الگوی اسلامی- ایرانی اداره‌ جامعه، شکل بدیعی به خود می‌گیرد که الهام‌بخش جمیع ملت‌های آزاده خواهد بود.

 چهار تعریف از اقتصاد مقاومتی

ابتدا لازم است که یک تبیین و تعریف علمی از اقتصاد مقاومتی ارائه دهیم. اقتصاد مقاومتی را می‌توان چهارگونه تعریف نمود و چهار الگو از آن یا ترکیبی از همه آنها را در کشور به عنوان پروژه‌هایی ملی پیگیری کرد.

 اقتصاد موازی

تعریف اول از اقتصاد مقاومتی به مثابه‌ی «اقتصاد موازی» است؛ یعنی همان‌طور که انقلاب اسلامی با توجه به نیاز خود به نهادهایی با روحیه و عملکرد انقلابی، اقدام به تأسیس نهادهایی مانند کمیته‌ی امداد، جهاد سازندگی، سپاه پاسداران و بنیاد مسکن نمود، امروز نیز بایستی برای تأمین اهداف انقلاب، این پروژه را ادامه داده و تکمیل کند؛ چرا که انقلاب اسلامی به اقتصاد مقاومتی و به نهادسازی‌های مقاومتی در اقتصاد نیاز دارد که چه بسا ماهیتاً از عهده‌ی نهادهای رسمی اقتصادی برنمی‌آید. پس باید نهادهایی موازی برای این کارویژه ایجاد کند؛ یعنی ما در کشورمان به «اقتصاد پریم» نیاز داریم.

این امر البته به معنای نفی نهادهای مرسوم نیست. کما اینکه اکنون ما همزمان از هر دو نهاد سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و نهاد ارتش جمهوری اسلامی برای دفاع از انقلاب بهره‌مندیم. البته این الگو در مدل‌های حکمرانی مرسوم در دنیا و اتفاقاً در کشورهایی که از تجربه و توان حکمرانی بیشتری برخوردار باشند وجود دارد و این کشورها از نظام‌های چندلایه‌ی سیاستگزاری و اداره‌ی امور عمومی برخوردارند. به عنوان مثال می‌توانیم از حضور همزمان نهادهای دولتی، سازمان‌های مردم‌نهاد، خیریه و بنگاه‌های خصوصی در عرصه‌ی بهداشت و سلامت یا حتی در عرصه‌ی دفاعی و امنیتی کشورهای توسعه‌یافته‌ی غربی نام ببریم. البته مهم‌ترین مشکل این الگو این است که حسب نیازهای خاص انقلاب اسلامی و در عرصه اجرا با سؤالات نوینی روبه‌‌رو خواهد بود، زیرا مثلاً هیچ تصوری از «بانک مرکزی موازی» در یک کشور و سامان‌بخشی به عرصه‌ پولی- مالی کشور در دو لایه دولتی و عمومی وجود ندارد. ‌اما باز هم منطقاً نمی‌توان این الگو را در زمره مدل‌های اداره‌نشدنی و غیرمعقول به حساب آورد.

 اقتصاد ترمیمی

تعریف دوم از اقتصاد مقاومتی عبارت از اقتصادی است که در پی «مقاوم‌سازی»، «آسیب‌زدایی»، «خلل‌گیری» و «ترمیم» ساختارها و نهادهای فرسوده و ناکارآمد موجود اقتصادی است. یعنی اگر در رویکرد قبلی می‌گفتیم که فلان نهاد نمی‌تواند انتظارات ما را برآورده کند، در رویکرد جدید به دنبال آن هستیم که با بازتعریف سیاست‌های نهادهای موجود، کاری کنیم که انتظارات ما را برآورند. مثلاً در این تعریف، ما از بانک مرکزی یا وزارت بازرگانی می‌خواهیم که کانون ­های ضعف و بحران را در نظام اقتصادی کشور شناسایی کنند و خود را بر اساس شرایط جدید اقتصادی، تحریم‌ها یا نیازهای انقلاب اسلامی بازتعریف نمایند و در نتیجه عملکردی جهادی ارائه دهند. در مقام تمثیل می‌توان گفت این کار شبیه همان کاری است که «پتروس فداکار» با فروبردن انگشت خود در تَرَک دیواره‌ سد انجام داد؛ یعنی باید ترک‌های ساختاری دیوار نهادهای اقتصادی را ترمیم کنیم. این مسئله یعنی ترمیم و مقاوم‌سازی ساختارهای اجرایی و اداری کشور حسب نیازهای مختلف و مقتضیات زمان و مکان هم امری دور از ذهن نیست. کشورهای توسعه‌یافته نیز در برهه‌هایی از تاریخ اقتصادی خود، مجبور به مقاوم‌سازی ساختارهای اقتصادی شدند. مثلاً غرب پس از دو شوک نفتی ۱۹۷۹ و ۱۹۸۳ میلادی، اقدام به جایگزینی سوخت‌های فسیلی با سایر سوخت‌های نوین کرد؛ به‌طوری که امروزه با قیمت‌های بالای یک‌صد دلار نیز دچار شوک نفتی نمی‌شود. با این توضیحات ما امروز فقط نیازمند عزمی ملی برای اجرای این پروژه‌ ملی و ارزشی هستیم.

 اقتصاد دفاعی

تعریف سوم از اقتصاد مقاومتی، متوجه «هجمه‌شناسی»،‌ «آفندشناسی» و «پدافندشناسی» ما در برابر آن هجمه است. یعنی ما باید ابتدا بررسی کنیم که مخالفان ما حمله به اقتصاد ایران و اخلال در آن را چگونه و با چه ابزارهایی صورت می‌دهند. بنابراین وقتی به اقتصاد مقاومتی دست یافته‌ایم که ابزارها و شیوه‌های هجمه‌ی دشمن را پیشاپیش شناخته باشیم و بر اساس آنها استراتژی مقاومت خود را علیه آنان تدوین و اجرا کنیم. بدیهی است تا آفند دشمن شناخته نشود، مقاومت متناسب با آن نیز طراحی و اجرا نخواهد شد.

 اقتصاد الگو

چهارمین تعریف نیز این است که اساساً اقتصاد مقاومتی یک رویکرد کوتاه‌مدت سلبی و اقدامی صرفاً پدافندی نیست؛ بر خلاف سه تعریف قبلی که اقتصاد مقاومتی را یا پدافندی یا کوتاه‌مدت می‌دانستند، این رویکرد چشم‌اندازی کلان به اقتصاد جمهوری اسلامی ایران دارد و یک اقدام بلندمدت را شامل می‌شود. این تعریف هم که به نظر می‌رسد دور از دیدگاه‌های رهبر معظم انقلاب نیست، رویکردی ایجابی و دوراندیشانه دارد. در این رویکرد، ما در پی «اقتصاد ایده‌آلی» هستیم که هم اسلامی باشد و هم ما را به جایگاه اقتصاد اول منطقه برساند؛ اقتصادی که برای جهان اسلام الهام‌بخش و کارآمد بوده و زمینه‌ساز تشکیل «تمدن بزرگ اسلامی» باشد. بدین معنا اساساً در الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت،‌ یکی از مؤلفه‌های مهم الگو می‌باید متضمن مقاومت و تحقق آن باشد. در این مقوله است که اقتصاد مقاومتی مشتمل بر اقتصاد کارآفرینی و ریسک‌پذیری و نوآوری می‌شود.

جمع بندی:

برخی از مردم اقتصاد مقاومتی و ریاضت اقتصادی را یکی می دانند و یا تصور می کنند اقتصاد ریاضتی یکی از شاخه های اقتصاد مقاومتی است در حالی که این دو اصطلاح کاملا متفاوت بوده و هیچ ارتباطی به یکدیگر ندارند برای روشن شدن موضوع در شماره بعدی به تشریح مفهوم ریاضت اقتصادی و تفاوت آن با اقتصاد مقاومتی می پردازیم.

پژوهش خبری // اسماعیل کوشکباغی

*منابع در آرشیو موجود است.