پژوهش خبری صدا وسیما: درحالی که در سال‌های اخیر با غیرفعال شدن طرح سهمیه‌بندی بنزین، استفاده از کارت‌های سوخت عملاً منتفی شده بود، اما بررسی خبرها در روزهای اخیر حاکی از الزامی شدن مجدد این کارت‌ها برای متقاضیان سوخت‌گیری خودرو گردیده؛ به گونه ­ای که این مسئله بار دیگر موجب جریان سازشدن آن در میان موج عظیم خبرهای رسانه­ گردیده است.

شاید بتوان یکی از دلایل بازگشت دوباره کارت سوخت را پیشنهاد افزایش قیمت بنزین در بودجه 97 دانست که علی لاریجانی، رئیس مجلس نیز در موضع‌گیری اخیر خود در این خصوص اعلام کرد که، به‌جای گران کردن بنزین، می­توان از سیستم دونرخی استفاده کرد تا به اقشار ضعیف فشار کمتری وارد شود. حالا بعد از نظر مثبت رئیس مجلس برای بازگشت بنزین چند نرخی، شرکت پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی برای رانندگان فراخوان داد[1] که رانندگان باید برای دریافت کارت سوخت از طریق پلیس۱۰+ اقدام کنند. این موضوع گمانه‌زنی برای بازگشت بنزین سهمیه‌ای را به دنبال داشت. اگرچه زیبا اسماعیلی، سخنگوی شرکت پخش و پالایش و فرآورده‌های نفتی این موضوع را تکذیب کرده و به روزنامه «شهروند»[2] گفته که هنوز هیچ تصمیمی در این رابطه گرفته نشده است و شرکت پخش و پالایش فرآورده‌های نفتی بر اساس قانون قبلی مجلس این اطلاعیه را منتشر کرده است، اما در میان اخبار رسانه ­ها و در مصاحبه تلفنی پژوهش معاونت سیاسی[3] با مرکز پالایش و پخش فراورده ­های نفتی خبر این موضوع تایید شد و باعث مطرح شدن این موضوع برای چندمین بار در میان مسئولان کشور و بالا گرفتن تب و تاب استفاده مجدد کارت سوخت شد.

چرایی بازگشت دوباره کارت سوخت

باید گفت که فلسفه وجودی حفظ کارت سوخت و اجرای نظام سهمیه‌بندی سوخت، توقف قاچاق و کنترل مصرف بنزین، امکان برآورد انواع خودروهای فعال و غیرفعال کشور، شناسایی خودروهای فرسوده، شناسایی خودروهای پرمصرف و کم‌مصرف، کسب اطمینان از عدم قاچاق در جایگاه‌های سوخت از مزایای اجرای آن است که منفعت اقتصادی مستقیم و غیرمستقیم ناشی از اجرای این طرح در مدت 8 سال حدود ۱۰۰ میلیارد دلار برآورد شده که ۷۵ میلیارد دلار آن به‌طور مستقیم ناشی از کاهش مصرف و واردات بنزین است[4].

با این حال دولت بر این باور است که این موارد دستاوردهای غیرمستقیم استفاده از کارت سوخت است؛ به این معنا که دلیل کاهش قاچاق و مصرف بنزین افزایش قیمت‌ این سوخت بوده، نه استفاده از کارت سوخت. دولت معتقد است که کارت سوخت تنها ابزاری برای افزایش قیمت بنزین و کاهش یارانه سوخت بود که در این زمینه بسیار کارآ و مفید عمل کرد. اما حال با نزدیک شدن قیمت‌ بنزین در داخل کشور به قیمت جهانی و تک نرخی شدن آن، دیگر ضرورتی برای حفظ سامانه هوشمند کارت سوخت باقی نمانده است. آنها بر این باورند که در حال حاضر به‌دلیل افزایش قیمت‌ها، قاچاق سوخت به‌طور خودکار کاهش یافت و کاهش ۵ درصدی تقاضا برای این سوخت در بسیاری از استان‌های مرزی در ۵ ماه ابتدای سال جاری را دلیل این سخن خود می‌داند.

اما باید گفت که در حال حاضر با وجود نزدیک شدن قیمت بنزین در ایران به قیمت‌های جهانی این سوخت و با وجود تک‌نرخی شدن، هنوز قیمت بنزین شناور و آزاد نشده است. بنابراین بیم آن می‌رود در سال‌های آینده با رشد شدید قیمت نفت و به دنبال آن قیمت بنزین در بازارهای جهانی، مجددا فاصله قیمت سوخت در کشور با قیمت‌های جهانی افزایش یابد. در آن صورت کشور مجددا در تنگنای راه حلی خواهد بود که قیمت‌ بنزین در داخل کشور را به قیمت‌های جهانی نزدیک کند.

 موافقان و مخالفان کارت سوخت

با همه این تفاسیر، هنوز هم میان کارشناسان در مورد حفظ یا حذف کارت سوخت اختلاف نظر وجود دارد و در عین اینکه برخی از افراد معتقد هستند حذف کارت سوخت موجب افزایش احتمال قاچاق می­ شود و حذف امکانات و تجهیزاتی که برای کارت سوخت در نظر گرفته شده بود هزینه ­هایی را بر کشور تحمیل می­کند. به گفته مخالفان حذف کارت سوخت میزان مصرف سوخت با استفاده از کارت هوشمند به راحتی قابل کنترل است، لذا بهتر است دولت نسبت به حذف کارت سوخت اقدام نکند.

این در حالی­ست که موافقان حذف کارت سوخت با اینکه گفته می‌شود می‌توان با استفاده از کارت سوخت اطلاعات کاملی از خودروها، میزان مصرف و یا اطلاع از خودرویی که سرقت شده و در جایی سوخت­گیری کرده داشته باشند به دست آورد نمی­ پذیرند و اعتقاد دارند دفاع از حفظ کارت سوخت توجیه اقتصادی ندارد؛ مگر اینکه بگویند توجیه امنیتی دارد که در این صورت باید بسنجیم از نظر اقتصادی این کار به صرفه است یا خیر.

در واقع آنچه منتقدان درباره حفظ کارت هوشمند سوخت مطرح می­ کنند، صرفاً درباره کارت بنزین است و کارت گازوییل به قوت خود باقی است. کارشناسان می­گویند، تلاش برای بازگرداندن کارت سوخت، از لحاظ قانونی کاری عجیب است که برای نخستین بار اتفاق می ­افتد؛ چرا که به اعتقاد آنان وقتی قانونی به طور کامل رای آورده و جزییات آن نیز به طور کامل بررسی شده، بررسی مجدد بخشی از همان قانون هیچ وجه قانونی ندارد.

کلام آخر

با این حال به نظر می‌رسد که بنزین، سوخت، قاچاق سوخت و کارت سوخت داستان‌های به هم گره‌خورده‌ای هستند که هر روز مسئله‌ای درباره آن‌ها مطرح می‌شود و هم‌اکنون حذف یا ابقای کارت سوخت در آستانه تصمیم­گیری نمایندگان مجلس است، اما سخنگوی ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز معتقد است که بهترین راهکار برای جلوگیری از قاچاق سوخت استفاده از ابزارهای قیمتی و واقعی‌تر شدن بهای سوخت بوده و ابقای کارت سوخت بهتر از حذف آن است حال باید نشست و دید که بالاخره این سناریوی ناتمام کارت سوخت به کجا می­انجامد. آیا حفظ می­شود یا حذف؟

پژوهش خبری // زهره دانشمندی

------------------------

1-زیبا اسماعیلی، سخنگوی شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران در 13 دی 96 گفت: خودروهای فاقد کارت سوخت اقدام به گرفتن کارت سوخت کنند. چراکه با توجه به اینکه قانون مجلس شورای اسلامی تکلیف کرده که تحویل سوخت با ارائه کارت سوخت الزامی است و استفاده از کارت سوخت جایگاه‌داران برای موارد اضطراری است و رانندگانی که از کارت سوخت استفاده نکنند، احتمال دارد دچار مشکل شوند. سایت الف، 14/ 10/ 96

2- ایسنا، بازگشت کارت سوخت، 14دی 96

[3]- آقای لیاقت، مسئول دفتر رسانه پالایش و پخش فراورده ­های نفتی، خانم کسمائی، دفتر مدیر عامل شرکت ملی نفت و فراورده­های نفتی، البته ناگفته نماند که خانم زیبا اسماعیلی، سخنگوی شرکت ملی پالایش و پخش فراورده­های نفتی و خانم کاهی، رئیس روابط عمومی شرکت فراورده­های نفتی که به دلیل حضور در جلسه نتوانستند به این موضوع پاسخ دهند.

4- مهر، دلایل چرایی بازگشت کارت سوخت، مرداد 95