چرایی نزدیکی آنکارا ، تل آویو ، برون رفت از وضع موجود !

روزنامه الحیات در یادداشتی تحلیلی به قلم کرم سعید نویسنده مصری درباره توافق برای ازسرگیری روابط دیپلماتیک آنکارا و تل آویو نوشت: مذاکرات ترکیه و اسرائیل که محرمانه آغاز شده بود، با رسیدن به توافق آشتی به فرجام رسید. بر اساس این توافق، اسرائیل ملزم است بیست و یک میلیون دلار غرامت به خانواده های قربانیان کشتی مرمره پرداخت کند و نیز از شدت محاصره غزه بکاهد نه اینکه به آن پایان دهد. در مقابل، به آنکارا اجازه می دهد طرح هایی در زمینه زیرساخت ها در نوار غزه اجرا کند.

همچنین، بر اساس این توافق، دعاوی حقوقی علیه نظامیان اسرائیلی لغو می شود و سطح نمایندگی دیپلماتیک دو طرف به سطح سفیر ارتقاء می یابد. این توافق دربرگیرنده نوع روابط [ترکیه] با حماس نیز شد زیرا بر اساس آن دفاتر حماس و برخی سران آن در آنکارا باقی خواهند ماند. در مقابل، حماس متعهد شده است که هیچ عملیاتی علیه اسرائیل در داخل ترکیه اجرا نکند.

تقریبا، می توان گفت که حمله به کشتی ترکیه ای فعالان صلح در ماه مه سال دو هزار و ده تنها علت به وجود آمدن تنش در روابط آنکارا و تل آویو نبود بلکه فضای تیرگی و تنش زمانی بر دو طرف سایه افکند که نفوذ ترکیه درباره مسئله فلسطین و مشخصا حمایت آن از گروه های فلسطینی قوت گرفت. در آن برهه بود که ترکیه با کمک های مالی و طرح های سازندگی وارد غزه شد. افزون بر این، اسرائیل مدعی شده بود که یهودی ستیزی و دشمنی با یهودیان در رسانه های ترکیه افزایش یافته است. در این باره، اسرائیل سال دو هزار و نه به صراحت از نمایش سریال تلویزیونی که پرده از چهره تروریسم اسرائیل برداشت، انتقاد کرد. با همه این وجود، تحولات عرصه منطقه ای سبب شد تا دو طرف در روابط راهبردی خود بازنگری و روزنه هایی برای برچیدن دیوار قطع روابط که حدود پنج سال پیش شکل گرفته بود، ایجاد کنند. عذرخواهی شفاهی بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل، از رجب طیب اردوغان، در سال دو هزار و سیزده در حضور باراک اوباما، رئیس جمهور آمریکا که به منطقه سفر کرده بود، راه را برای رسیدن به چنین آشتی مهیا کرد. بنابراین، گمان بر این است که تغییرات منطقه ای سبب تقویت چنین توافقی شد. تغییرات ژئوپلیتیکی به وجود آمده در پی بحران سوریه و پیامدهای منفی آن بر ترکیه به ویژه قدرت گیری «حزب اتحاد دمکراتیک» اولین تغییر منطقه ای به شمار می رود. این گروه با حمایت غرب جنگ علیه داعش را در منطقه منبج و غرب فرات هدایت می کند، امری که آنکارا آن را تهدیدی برای امنیت ملی خود قلمداد می کند.

در حالی که آنکارا برای براندازی بشار اسد و جلوگیری از ایجاد رژیمی کردزبان تلاش می کند، اسرائیل نیز از حضور نظامی و اطلاعاتی ایران در سوریه نگران است. در صورت کشیده شدن دامنه پیروزی های ارتش سوریه در شمال به جنوب این کشور، حضور ایران نیز ممکن است به طرف مرزهای شمالی اسرائیل و بلندی های جولان کشیده شود.

دومین تغییر ایجاد شده در منطقه نیز افزایش تنش بین ترکیه و روسیه است، تنشی که پس از اقدام دسامبر دو هزار و پانزده ترکیه در سرنگون کردن هواپیمای «سوخو- 24» روسیه  شکل گرفت. پس از این حادثه، مسکو مجازات های اقتصادی و نظامی از جمله در زمینه صدور گاز علیه آنکارا اعمال کرد، امری که سبب شد آنکارا به دنبال وارد کردن گاز از آذربایجان، قطر و اسرائیل باشد.

سومین تحول نیز به امنیت انرژی باز می گردد، به ویژه در زمینه گاز که در معادله روابط ترکیه و اسرائیل مهم ترین مؤلفه به شمار می رود زیرا اسرائیل طی سال های اخیر همکاری اش با قبرس و یونان را در زمینه توسعه میدان های گازی تقویت کرده و علاوه بر آن، در سواحل دریای مدیترانه نیز میدان های گازی کشف کرده است که به معنای افزایش صادرات گاز مازاد خود به بازارهای اروپاست. صدور گاز اسرائیل فقط از طریق خاک ترکیه که بیشترین امنیت را دارد ممکن است و این مسئله نیز رسیدن هر چه زودتر به توافق آشتی دو طرف را ایجاب کرد. افزون بر اینها، طی سال های اخیر مصرف گاز در ترکیه به طور پیوسته در حال افزایش بوده است، به گونه ای که در سال دو هزار و چهارده به یک تریلیون و هفتصد میلیارد فوت مکعب رسید که به طور عمده با وارد کردن از خارج، به ویژه روسیه تامین شد. روسیه در این سال حدود پنجاه و پنج میلیون متر مکعب از نیاز گاز ترکیه را تامین کرد. روابط در عرصه انرژی بین آنکارا و ترکیه به آنچه گفته شد محدود نیست بلکه شرکت «اتم استروی اکسپورت» روسیه سال دو هزار و دوازده قرارداد ساخت نیروگاه هسته ای آق قویو در شهر آدانا واقع در جنوب ترکیه را امضا کرد. همچنین، علت اینکه ترکیه به دشواری می تواند به گاز روسیه و ایران تکیه کند این است که روابط آنکارا با دو کشور مزبور در حال تیرگی است. حساسیت این مسئله زمانی افزایش می یابد که قراردادهای واردات گاز از دو کشور به ترکیه پس از هفت سال دیگر به پایان خواهد رسید، امری که مذاکرات جدید و سختی را درباره حجم گاز، مدت و قیمت آن ایجاب می کند. از این رو، مسئله انرژی عامل اصلی بازگشت روابط دیپلماتیک ترکیه و اسرائیل به حال اول است. ترکیه تلاش می کند برای تامین نیازهای خود منابع خود را تنوع بخشد. در مقابل، اسرائیل بر این نظر است که کشف میدان های جدید گاز فرصت نادری برای افزایش توان و بهره گیری از عنصر انرژی برای تقویت ثبات منطقه و ایجاد روابط مبتنی بر منافع و نه حقوق و تاریخ بین کشورها برای آن فراهم می کند.

در پشت عوامل یاد شده، عامل سومی نیز وجود دارد و آن شکست سیاست ترکیه موسوم به سیاست «به صفر رساندن مشکلات» است. به علت جبهه بندی درباره بحران سوریه، روابط ترکیه با هر یک از کشورهای عراق و ایران تیره شد. همچنین، روابط آن با مصر نیز پیچیده شد. افزون بر این، تیره شدن روابط ترکیه با اروپا نیز بر کسی پوشیده نیست. روابط ترکیه پس از آن با اروپا تیره شد که پارلمان آلمان حوادث سال هزار و نهصد و پانزده علیه ارمنی ها را نسل کشی دانست. پس از آن، سخنان چند روز پیش پاپ درباره نسل کشی عثمانی ها علیه ارمنی ها نیز این تیرگی را تشدید کرد.

شواهد حاکی است که روابط دو طرف در آینده تقویت خواهد شد. سخنان بینعالی ییلدیریم نخست وزیر ترکیه که گفت «خواسته های ترکیه تحقق یافت» از مهم ترین این شواهد است. پایان دادن به محاصره نوار غزه و عذرخواهی اسرائیل از حمله به ناوگان آزادی نیز از جمله این شروط بود. وی پیش از سفر به ایتالیا در بیست و ششم ژوئن در حمایت از این توافق گفت «این توافق تاثیر زیادی دارد. اسرائیل وارد ماه عسل با ترکیه نمی شود و اوضاع ایده آل نمی شود بلکه منافع اسرائیل سبب شد وارد این توافق شود.»

در این خصوص، به نظر می رسد که بهبودی روابط آنکارا و تل آویو سبب تقویت روابط تیره ترکیه با واشنگتن شود، روابطی که طی ماه های گذشته دستخوش تیرگی شد، به ویژه زمانی که احمد داود اوغلو از عرصه سیاست ترکیه کنار زده شد، روابط آنکارا و واشنگتن تیره تر شد. واشنگتن احمد داود اوغلو را متحد مورد اعتماد برای خود و صدای میانه رو در داخل دولت ترکیه می دانست. علاوه بر این، اسرائیل برای ترکیه به عنوان منبع جایگزین واردات گاز روسیه حائز اهمیت است. به هر روی، آشتی دو طرف برای ترکیه در سطوح مختلف موفقیت به شمار می رود. به لحاظ سیاسی، ترکیه نیازمند تقویت روابط بین المللی و منطقه ای است، به ویژه اینکه در شرایط سیاسی نامناسب به سر می برد و فشارهای روسیه عرصه را بر آن تنگ کرده است و دوستی تاریخی با آمریکا و عضویت آن در ناتو نیز در این خصوص کمک کننده نیست. به لحاظ اقتصادی نیز اسرائیل می تواند گزینه جایگزین روسیه در زمینه تامین انرژی برای ترکیه باشد. ترکیه می تواند از خطوط انتقال گاز اسرائیل به اروپا در خاک خود بهره برداری کند. در مقابل، نشانه های سرمایه گذاری ترکیه در نوار غزه درباره ساخت نیروگاه های تولید برق و آب شیرین کن در حال نمایان شدن است.