پژوهش خبری صدا و سیما: تحریم ­ها به ویژه تحریم­ های یکجانبه اقتصادی، از منظر قوانین حقوق بین المللی و موازین حقوق بشر قابل تحلیل، نقد و بررسی هستند. همچنانکه مقام معظم رهبری در 9 خرداد 95 فرمودند: « تضییع حقوق ملت ایران به واسطه تحریم ها، واقعیتی است که باید در سطح جهانی پیگیری قضایی شود.» (leader.ir).

در نوشتار حاضر با انطباق مصادیق تحریم ­های یکجانبه ایالات متحده آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران با موازین حقوق بشر به نقد اجمالی آثار این تحریم­ها بر حقوق انسانی و اولیه مردم ایران پرداخته شده است.

1- تحریم­ های آمریکا نقض حق حیات مردم ایران

حق حیات به عنوان مهم ترین و عالی­ترین حقی که سایر حقوق نیز از آن ناشی شده، در اعلامیه جهانی حقوق بشر، میثاق بین المللی حقوق مدنی سیاسی و کنوانسیون حقوق کودک و بسیاری اسناد بین ­المللی دیگر مورد تاکید قرار گرفته است. آثار منفی تحریم ­های ضد ایرانی شورای امنیت و آمریکا بر حق حیات شهروندان ایرانی انکارناپذیر است. چرا که بروز فقر، وقفه در ارائه خدمات اجتماعی و کمبود دارو در نتیجه تحریم ­ها، گسترش میزان مرگ و میر را در ایران به دنبال داشته است. بر اساس گزارش ­ها، در طول دوره اعمال تحریم­ ها، صدها نفر از شهروندان ایرانی به دلیل کمبود دارو جان خود را از دست داده اند.

قرار دادن مواد دو منظوره در فهرست تحریم های شورای امنیت و آمریکا و متحدانش موجب شده است که بسیاری از شهروندان ایرانی از حق استفاده از تجهیزات پزشکی ساخته شده از این مواد دو منظوره محروم شوند و جان خود را از دست بدهند. همچنین تاثیرات اقتصادی منفی تحریم ­ها موجب افزایش قیمت مواد غذایی و بالا رفتن نرخ تورم شده و حق دسترسی به غذا که یکی از اصول بنیادین حقوق بشری محسوب می ­شود را به خطر انداخته است.

همان­گونه که می­دانیم بخش کشاورزی به خاطر تامین غذای مردم از حساسیت بالایی برخوردار است. تحریم نفت ایران توان سرمایه گذاری را در بخش کشاورزی از بین برد، چرا که دولت در سال­های اخیر حتی نمی ­تواند درآمد خود را تامین کند. در شرایط تحریم ابتدا تولیدات کشاورزی به دلیل اهمیت و حمایت دولت افزایش یافت، اما در درازمدت به سبب نارسائی­ ها، دولت مجبور به دادن یارانه به محصولات استراتژیک شد تا قیمت این محصولات را ثابت نگه دارد و برخی محصولات به سبب تولید کم قیمتشان افزایش یافت که این قیمت بالا برای سال ­های بعد سطح زیرکشت این محصولات را بالا برد و در نتیجه تولید کالاهای استراتژیک پایین آمد در واقع یک حرکت سینوسی در تولیدات به وجود آمد که کنترل و هدایت آن سخت شد بنابراین بر اثر تحریم اقتصاد کشاورزی ما کاملا درون­گرا شد که این اقتصاد کاملاً غیررقابتی است و در یک اقتصاد غیررقابتی تقاضا بالا و عرضه محدود است.

با توجه به اینکه حدود 82 درصد مواد غذایی کشور در داخل تولید می ­شود تحریم­ های یکجانبه آمریکا علیه ایران با اخلال در تامین نهاده ­های کشاورزی وارداتی مثل ذرت و دخالت روزافزون دلالان و واسطه­ ها قیمت محصولات کشاورزی را به طور مصنوعی بالا برد و بدین ترتیب اقشار وسیعی از مردم از دسترسی به حداقل های مواد غذایی محروم شدند به طوری که امنیت غذایی به مخاطره افتاده است. گسترش احتکار و قاچاق کالاهای کشاورزی غیربهداشتی در بازار ایران از دیگر تبعات تحریم­ های گسترده و یکجانبه آمریکاست.

افزایش تولید محصولات کشاورزی برای جبران کمبودهای ناشی از قطع واردات بدون توجه به روابط حاکم بر تولید، توزیع و مصرف بر بازار عرضه و تقاضا تاثیر منفی گذاشته است. وضعیت زراعت و دام و طیور از نظر ماشین آلات، بذر، نهال، سموم دفع آفات و مکمل ­های غذایی مطلوب نیست و این در حالی است که تحریم­ ها روند صادرات اقلام غیر نفتی و حتی صنایع تبدیلی و تکمیلی و صنایع و ابسته به کشاورزی مانند فرش را دچار اختلال کرده است.

تحریم­ های یک­جانبه آمریکا علیه ایران در کوتاه مدت به مصرف کنندگان شهری و در درازمدت به روستاییان بیشترین صدمه را وارد کرده است. زیرا کمبود بنزین و گازوییل و افزایش نرخ آن­ها سیستم حمل و نقل و انرژی را مختل کرد و هزینه­ های تولید را افزایش داد.

در بخش دامپروری بخش عمده­ای از خوراک دام­ها از خارج وارد می­شد که تحریم ها، واردات آن­ها را مختل کرد. مثل ذرت که با افزایش قیمت آن قیمت گوشت و شیر افزایش یافت. در خشکبار مثل پسته که عمده محصول آن صادراتی است، تحریم ­ها صادرات آن را دچار مشکل کرد.

از طرفی تاثیر تحریم­ ها بر تورم و افزایش تورم، حق حیات مردم کشور ما را تحت تاثیر قرار داده است. به نحوی که تحریم­ ها باعث شده عرضه ارز در کشور کاهش یابد و این خود نیز منجر به افزایش نرخ ارز شد و به تبع آن کالاهای وارداتی برای مردم ما گران­تر تمام شدند و از آنجا که هنوز فرهنگ مصرف داخلی در کشور نهادینه نشده است، مردم باز هم احساس نیاز می­کنند از کالای خارجی استفاده کنند. در نتیجه تقاضای آن در مقابل افزایش قیمت آن خیلی کاهش نمی ­یابد و این مسیر خود می ­تواند تشدیدکننده روند افزایش قیمت­ ها باشد. و اگر واردات ما به خاطر تحریم ­ها کلا قطع شود این مشکل سخت ­تر می ­شود، زیرا افزایش قیمت کالا حاصل از افزایش قیمت ارز با کاهش عرضه کالاهای وارداتی دو چندان می ­شود که عامل مهمی در روند تورم­ های شدید است.

2- تحریم ­های آمریکا نقض استانداردهای زندگی مناسب مردم ایران

بر اساس اعلامیه جهانی حقوق بشر، هر فردی حق دارد سطح زندگی، سلامتی و رفاه خود و خانواده­اش را از حیث خوراک، مسکن، مراقبت­های طبی و خدمات لازم اجتماعی تامین کند. تحریم­های اعمال شده آمریکا علیه ایران، با تاثیرگذاری منفی بر تولید، اشتغال و درآمد ملی، باعث بازدهی کم اقتصادی، کاهش میزان درآمد و ایجاد شکاف اجتماعی گردیده و در مجموع سطح زندگی و معیشت شهروندان ایرانی را تنزل داده است.

3- تحریم­ های آمریکا نقض حق سلامت و بهداشت مردم ایران

حق سلامت و بهداشت و برخورداری از امکانات و خدمات پزشکی و درمانی از حقوقی است که مورد تاکید ویژه اسناد حقوق بشری قرار دارد.

تحریم­ها با برهم زدن زیرساخت­های لازم برای ارائه خدمات بهداشتی و درمانی و توقف واردات داروهای مورد نیاز بیماران مبتلا به بیماری­های صعب العلاج،میزان مرگ و میر را افزایش داده است. همچنین افزایش قیمت مواد غذایی به دلیل شرایط دشوار ناشی از تحریم­ها موجب کاهش سرانه مصرف گوشت و لبنیات و سایر مواد غذایی در کشور و بروز سوء تغذیه در شهروندان شده است که اثرات منفی ناشی از آن بر سلامت جامعه در بلند مدت قابل مشاهده خواهد بود.

4- آثار تحریم­ های آمریکا بر ضد حق آموزش و پرورش مردم ایران

میثاق حقوق اقتصادی، اجتماعی فرهنگی، حق هر فردی را در دسترسی به آموزش و پرورش به رسمیت شناخته است. بر اساس قطعنامه ۱۷۳۷ شورای امنیت، اتباع ایرانی نمی­توانند در رشته های مرتبط با امور هسته ای به تحصیل بپردازند. این اقدام به معنای تسری دادن تحریم­ها به شهروندان ایرانی است. شاهد مثال، جلوگیری دولت نروژ از ادامه تحصیل ۱۰ دانشجوی ایرانی در دانشگاه های آن کشور در چند رشته فنی به بهانه تبعیت از تحریم­های شورای امنیت است. همچنین باید به این نکته اشاره کرد که بر اساس قطعنامه ۱۸۰۳ شورای امنیت سازمان ملل متحد، از ایران خواسته شده است تا فعالیت­های تحقیقاتی دانشمندان خود را در توسعه علم هسته ای متوقف کند.  این بند از قطعنامه با حق توسعه ملت ­ها هم منافات داشته است.

5- تحریم­ های آمریکا نقض حق فعالیت اقتصادی مردم ایران

میثاق بین المللی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در مواد 7، 11،‌12،‌ 12،‌ 13،‌ 14،‌ 15،‌ 18، بر حقوقی از قبیل حق برخورداری از شرایط عادلانه و مناسب کار،‌ حق برخورداری از زندگی مناسب از جمله غذا، پوشاک و مسکن کافی، بهداشت، آموزش و پرورش، حق برخورداری از پیشرفت علوم و فنون و حق برخورداری از مزایای دستاوردهای فکری و هنری تاکید کرده است.

لازم به ذکر است تحریم­ های یکجانبه آمریکا علیه ایران در مجموع از چند جنبه به اقتصاد ایران لطمه وارد کرده و می­ کند. صادرات نفت، گسترش و نوسازی حوزه ­های نفتی، واردات عمومی و سرمایه گذاری خارجی از حوزه­ هایی هستند که مورد هدف و لطمه قرار گرفته ­اند. بی ­تردید از بین همه تحریم­ هائی که علیه اقتصاد ایران اعمال شده است دو تحریم بیشترین تأثیر ممکن را بر اقتصاد ایران گذاشته است.

الف) تحریم شبکه بانکی ایران از نقل و انتقالات بین ­المللی

ب) تحریم و محدودیت صادرات نفت ایران به عنوان مهمترین مسیر درآمدزایی تاریخی دولت ایران.

در حالیکه تحریم­ ها سطح سرمایه­ گذاری خارجی را به طور مستقیم در بخش انرژی ایران کاهش داده است، مهم ترین اثر آن بر بخش انرژی: کندی در روند توسعه پروژه­ های میدان گازی پارس شمالی بوده است. همچنین ایران در زمینه سرمایه­ گذاری مستقیم خارجی بخش انرژی با مشکل مواجه است.

6- تحریم­ های آمریکا نقض حق توسعه مردم ایران‌

تحریم­ های یکجانبه آمریکا علیه ایران برخورداری مردم ایران از حقوق توسعه را به عنوان جزیی جدانشدنی از حقوق اساسی بشر را مورد تعرض قرار داده و نادیده گرفته است. کمیسیون حقوق بشر این مسئله را تحت عنوان «حقوق بشر و اقدامات قهرآمیز یک جانبه» تایید می­ کند و به صراحت محدودیت­ های تجاری، محاصره، ممنوعیت معامله و مسدود کردن دارایی ­ها را به عنوان اقدامات مجبورکننده­ای فهرست می­ کند که از لحاظ حقوق بشری نامشروع هستند. این حقوق نه تنها نسل­ های کنونی، بلکه حق نسل ­های آتی ایرانیان را شامل می ­شود.

بانک­ ها بازوی اصلی دولت ایران در اجرای برنامه های توسعه اقتصادی اجتماعی هستند که به سبب تحریم های یکجانبه و گسترده آمریکا علیه بانک­ها و موسسات مالی و تجاری ایران برخی طرح­های عمرانی رفاهی علمی و آموزشی و تحقیقاتی و توسعه فنون ایران به خاطر عدم تامین اعتبارات یا متوقف شدند و یا به سبب کندی در اجرا از مسیر پاسخ­گویی به موقع به نیازهای مردم خارج شدند که این خود حق توسعه ایران را به عنوان جزء لاینفک حقوق اولیه بشر نقض کرده است.

7- تحریم ­های آمریکا نقض حق تعیین سرنوشت مردم ایران:

‌منشور ملل متحد در بند 2 ماده 1 چنین ذیل مقاصد سازمان بیان می­دارد «توسعه روابط دوستانه در روابط بین الملل بر مبنای احترام به اصل تساوی حقوق و خودمختاری ملل و انجام سایر اقدامات مقتضی برای تحکیم صلح جهانی» و حق خودمختاری یا تعیین سرنوشت – فارغ از تفاوت ­های جزیی آنها – در نظام حقوق بین المللی بشر به عنوان اصلی اولیه شناخته شده است که بدون احترام به آن صلح پایدار جهانی امکان پذیر نخواهد بود. با توجه به اهداف پیدا و پنهان آمریکا از اعمال تحریم که نهایتاً‌ وارد آوردن فشار به قشر وسیعی از مردم و شاخه ­ای از نیروهای مسلح ایران است، می­ توان بدین نتیجه رسید که تحریم ­های یکجانبه آمریکا علیه ایران به طور غیرمستقیم لطمه ­ای است به حق تعیین سرنوشت و خودمختاری ملت­ ایران که مورد تاکید قطعنامه ­های مختلف و اعلامیه­ های گوناگون نیز قرار گرفته است. بنابراین با فرض اثبات اهداف غیرمشروع آمریکا در مداخله در نظام سیاسی ایران و تغییر آن – چنانچه قبلا سیاسی بودن این تحریم ها ثابت گردید – می ­توان بدین معنی قائل بود که آمریکا با این اقدام خود به نوعی قاعده شناخته شده حق تعیین سرنوشت را درباره ملت ایران نفی کرده است.

8- تحریم های آمریکا ناقض اصل مسئولیت فردی در مجازات:‌

علاوه بر موارد یاد شده تحریم ­های یکجانبه اقتصادی نامشروع آمریکا بدون مبنای قانونی می­ تواند به حقوق دیگری از این نظام بین المللی (حقوق بشر) لطمه وارد آورد. به طور مثال تحریم ­های آمریکا در صنعت هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران به گفته وزیر راه و شهرسازی جمهوری اسلامی موجب شده تا جان مسافران هوایی به خطر افتد و این خود نقض حق امنیت و یا حتی حق حیات می ­تواند تلقی شود.

9- تحریم ­های آمریکا ناقض حقوق فردی و مدنی مردم ایران

هم چنانکه در فهرست ضمیمه تحریم­ها تصریح شده است بسیاری از اشخاص حقیقی و مسئولان و مدیران و حتی افراد عادی ایرانی، بدون اثبات هیچ اتهامی،‌ در فهرست­های ضمیمه قطعنامه­های تحریم، مورد تحریم واقع شده­اند. این افراد آشکارا از بسیاری از حقوق اساسی مانند حق آزادی و امنیت شخصی، حق آزادی رفت و آمد، آزادی تجارت و کار،‌ آزادی دفاع قضایی و دادخواهی عادلانه، حیثیت فردی و خانوادگی و ده­ها حق شخصی و خانوادگی محروم شدند.

این حقوق در اعلامیه حقوق بشر مصوب 1948 و مواد مختلفی از میثاق حقوق مدنی سیاسی مصوب 1966 مجمع عمومی که اکثر کشورها به آن پیوسته ­اند و به خصوص در کنوانسیون اروپایی حمایت از حقوق بشر مصوب 1948 (ECHR) و پروتکل­های پنج گانه آن تصریح شده و لازم الرعایه هستند.

حقوق اقتصادی:‌ میثاق بین المللی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی 1966 مصوب مجمع عمومی که اکثر دولت­ها از جمله دولت­ های اروپایی به آن ملحق شده­اند، در مواد 7،‌ 11،‌ 12،‌ 13، 14، 15، 18 حقوقی از قبیل حق برخورداری از شرایط عادلانه و مناسب کار، حق برخورداری از زندگی مناسب و برخورداری از غذا، پوشاک و مسکن کافی، بهداشت، آموزش و پرورش و نیز حق برخورداری از پیشرفت علوم و فنون و حق برخورداری از مزایای دستاوردهای فکری و هنری را به تشریح بیان کرده است. حتی تحریم برخی از کالاهای خاص مانند رادیوداروها و قطعات هواپیما و یا کالاهایی که از آن به عنوان کالاهایی با کاربرد دوگانه یاد شده، ‌بنابر گزارش­های رسمی، حق حیات برخی از اتباع ایرانی را سلب و یا مورد مخاطره جدی قرار داده است. تحریم­ های یکجانبه آمریکا علیه ایران بدون شک، مردم عادی کشور را از این حقوق محروم کرده است و صرف این که با شیوه فریب­آمیزی تصریح شود که این تحریم­ ها صرفاً‌ برای تحت فشار قرار دادن دولت و نظام سیاسی ایران وضع شده و بنا ندارد مردم عادی را هدف بگیرد نه تنها حقوقی از نسل جاری بلکه حقوق نسل­ های آتی را نیز زایل می­ کند. مگر می ­توان باور کرد که تحریم نفت، بیمه، ‌تبادل تجاری و نقل و انتقالات بانکی حتی برای اتباع کشور و گسترش و نوسازی حوزه­ های نفتی و سرمایه گذاری خارجی و بانک مرکزی و بسیاری از کالاها، مردم عادی را هدف نخواهد گرفت؟

پژوهش خبری صدا و سیما//دکتر حسن مجیدی

*منبع:برگرفته از پایان نامه کارشناسی ارشد علوم سیاسی علی کوزه گران با عنوان "مشروعیت تحریم ­های یکجانبه آمریکا علیه ایران از منظر موازین حقوق بشر"دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم وتحقیقات تهران 1395