تحلیل تاریخی - شکلی و کارکردی مجمع عمومی سازمان ملل

پژوهش خبری صدا و سیما: هفتاد و یکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد عصر سه شنبه با سخنرانی بان کی مون دبیر کل این سازمان افتتاح شد. در این گزارش پژوهشی تحلیل تاریخی ـ شکلی و کارکردی از مجمع عمومی سازمان ملل ارائه شده است:

بررسی‌ پیشینه‌ سازمان ‌ملل ‌و تبیین ‌جایگاه‌ آن ‌در نظام‌ بین‌المللی ‌معاصر

به‌ دنبال ‌فروپاشی‌ جامعه ‌ملل‌، در 24 اکتبر 1945 "سازمان ‌ملل‌ متحد" در نتیجه ‌کنفرانس های ‌بین‌المللی ‌زمان ‌جنگ‌جهانی ‌دوم‌، از جمله‌"اعلامیه ‌بین‌المتحدین‌"، "منشور آتلانتیک‌"، "اعلامیه‌ ملل‌ متحد"، "کنفرانس های ‌مسکو و تهران‌"، "کنفرانس های ‌دمبارتن ‌اوکس ‌و یالتا"، و کنفرانس‌"سانفراسیسکو"، به عنوان ‌آلترناتیو و جایگزین ‌جامعه ‌ملل‌ تشکیل ‌شد.

سازمان ‌ملل ‌را بایستی ‌سازمانی ‌بین‌المللی ‌دانست‌ که ‌از ویرانه‌های ‌جنگ‌جهانی‌ دوم‌ سر برآورد و مصائب ‌و رنج های ‌ناشی‌از این‌ جنگ ‌و تصویر دهشتناکی‌ که ‌بر جای‌ گذارد، در عمل‌ باعث ‌شد تا در مراحل ‌اولیه‌ تدوین‌ منشور ملل‌ متحد، هدف‌بنیادین ‌سازمان‌، بر محوریت‌"حفظ‌ صلح ‌و امنیت ‌بین‌المللی‌" استوار گردد. سازمان ‌ملل ‌امروزه به عنوان‌ جزء لاینفک ‌نظام ‌بین‌الملل ‌و در حقیقت ‌نهاد کانونی ‌و مرکزی ‌سازمان های ‌بین‌المللی‌ است‌. در شرایط ‌سیاسی‌ـ استراتژیک‌ جهانی‌، تمام ‌مسائل ‌بین‌المللی ‌به ‌نحوی ‌از انحاء در ارتباط‌ ماهوی ‌با این‌ سازمان‌ بوده به طوری که ‌به ‌دشواری‌ می‌توان ‌به ‌یک ‌موضوع‌ بین‌المللی ‌برخورد کرد که ‌به ‌طریقی ‌با سازمان‌ ملل ‌مرتبط ‌نباشد. اما در فرا گرد معادلات‌ سیاسی ‌و بین‌المللی‌ و در پرتو تغییرات ‌حادث‌ در محیط ‌استراتژیک ‌نظام ‌جهانی‌ به ویژه‌ در دوره ‌پسا جنگ ‌سرد، کارکرد متعارض ‌و بعضاً متناقض ‌این ‌سازمان‌، انتقاداتی ‌را متوجه ‌آن‌ ساخته ‌است‌.

ارکان ‌سازمان ‌ملل‌ متحد

بر اساس ‌منشور ملل ‌متحد این ‌سازمان ‌دارای ‌شش‌ رکن ‌اصلی ‌است‌:

1ـ مجمع‌ عمومی‌ General Assembly

2ـ شورای ‌امنیت‌ Security Council

3ـ شورای ‌اقتصادی‌ و اجتماعی‌ the Economic and Social council

4ـ شورای ‌قیمومیت‌ Trusteeship council

5ـ دیوان ‌بین‌المللی‌ دادگستری‌ the International Court of Justice

6ـ دبیرخانه‌ Secretariat

زبان های ‌رسمی ‌مجمع ‌عمومی ‌و تمامی ‌کمیته‌های ‌اصلی‌ و فرعی‌ آن‌، شورای ‌امنیت‌، شورای ‌اقتصادی ‌و اجتماعی ‌و شورای ‌قیمومیت‌ چینی‌، انگلیسی‌، فرانسه‌، روسی‌ و اسپانیولی ‌می‌باشد. این ‌زبان‌ها به ‌اضافه‌ زبان ‌عربی‌، زبان‌های ‌کار مجمع ‌و کمیته‌های‌ هفت گانه ‌آن ‌می‌باشند. 

توضیح‌ شکلی‌ و کارکردی ‌مجمع ‌عمومی‌ سازمان ‌ملل‌

درآمدی ‌بر نقش ‌و اهمیت‌ مجمع‌ عمومی‌

مجمع‌ عمومی ‌طی ‌یک‌روند تکامل ‌تدریجی‌ به صورت‌ رکن ‌اصلی‌ و مرکزی‌ سازمان‌ درآمده ‌است‌، یکی ‌از دلایل ‌مهم ‌این‌امر، بن‌بست‌های ‌شورای ‌امنیت‌، در نتیجة ‌استفاده ‌از وتوهای ‌مکرر بود که ‌موجب ‌شد تا مجمع ‌عمومی ‌در سال‌1950 "قطعنامه ‌اتحاد برای‌صلح‌" را تصویب‌کند و خود در پاسداری ‌از صلح‌ نقشی ‌بر عهده‌گیرد.

سرازیر شدن‌ اعضای ‌جدید به‌ داخل‌ سازمان ‌ملل ‌نیز به ‌بسط‌ نقش‌ مجمع‌ عمومی‌ کمک ‌نمود. اما تکامل‌ مجمع ‌بیشتر به صورت ‌یک ‌تکامل ‌طبیعی ‌و تدریجی ‌بوده ‌که ‌برخی‌ دلایل‌ آن ‌به ‌شرح‌ ذیل‌ می‌باشد:

ـ تفسیرهای‌ گسترده ‌از قدرت ‌و اختیاراتی ‌که ‌منشور ملل ‌متحد به ‌مجمع‌ تفویض ‌کرده‌

ـ کنترل ‌مجمع ‌بر امور مالی ‌سازمان‌

ـ قدرت ‌نظامی ‌آن‌ بر دیگران ‌ارکان ‌سازمان ‌ملل‌

ـ و نقش ‌آن ‌به عنوان‌ تنها رکن ‌اصلی‌ سازمان ‌ملل‌ که ‌تمام ‌اعضا در آن‌ نماینده‌ دارند.

مجمع ‌عمومی ‌طی ‌بیش ‌از 70 سال از ‌خدمت‌ و فعالیت ‌خود بسیاری ‌از اختلافات‌ را حل‌کرده‌، به ‌اعاده‌ و برقراری ‌صلح ‌در چند منطقه‌ کمک‌ نموده‌، قطعنامه‌ها و بیانیه‌های ‌بی شماری ‌را که ‌الگوهایی ‌برای‌ رفتار بین‌المللی ‌محسوب‌ می‌شوند به ‌تصویب‌ رسانده‌ است. بالاتر از این‌، به‌ مثابه ‌کانون ‌و صحنه ‌مذاکره‌ای ‌تلقی ‌می‌شود که‌ ملت های ‌در حال ‌نزاع ‌و ضعیف ‌می‌توانند با استفاده ‌از آن‌، اعتراضات ‌و شکایت هایشان ‌را به ‌سمع‌ جهانیان ‌برسانند. 

تعریف‌ و ترکیب‌ مجمع‌

مجمع‌ عمومی‌( General Assembly ) یکی ‌از شش‌ رکن‌ اصلی ‌سازمان ‌ملل ‌متحد است‌ که‌ به ‌مثابه ‌کنفرانس‌عمومی‌ همه‌ کشورهای ‌عضو انجام ‌وظیفه‌ می‌کند. این‌ نهاد مرکب ‌از کلیه‌ اعضاء سازمان‌ بوده ‌و هر یک ‌از دولت ها تنها دارای ‌یک ‌حق‌ رای‌ می‌باشند. در عین‌ حال‌ هر کشور می‌تواند پنج ‌نماینده‌ و پنج‌ عضو علی‌البدل ‌در مجمع‌ داشته ‌باشد. 

حوزه ‌صلاحیت‌، وظایف ‌و اختیارات ‌مجمع‌

ـ مجمع ‌عمومی ‌می‌تواند هر مسئله ‌یا موضوعی ‌را که ‌در حوزه ‌صلاحیت ‌منشور ملل ‌متحد و یا مربوط ‌به ‌اختیارات ‌و وظایف ‌ارکان‌ پیش‌بینی ‌شده ‌در منشور است‌، مورد بحث ‌قرار دهد.

ـ مجمع ‌می‌تواند در مورد این ‌مسائل ‌به ‌کشورهای ‌عضو و یا به ‌شورای ‌امنیت ‌و یا هر دو توصیه‌هایی ‌بنماید. اما در اینجا یک ‌استثنا وجود دارد و آن ‌اینکه ‌مجمع‌ عمومی ‌نمی‌تواند درباره ‌دعوی ‌و یا قضیه‌ای‌ که ‌مورد بحث ‌شورای‌ امنیت ‌است ‌توصیه‌نماید مگر آنکه‌ شورای ‌امنیت ‌از مجمع ‌درخواست‌ کند.

ـ مجمع‌ عمومی‌ می‌تواند اصول ‌کلی ‌همکاری ‌برای‌ حفظ ‌صلح ‌و امنیت ‌بین‌المللی‌، منجمله‌ اصول ‌حاکم ‌بر خلع ‌سلاح ‌و تنظیم‌ تسلیحات ‌را مورد رسیدگی ‌قرار دهد و ممکن ‌است ‌در مورد اصول‌ مذکور به ‌اعضا و یا به ‌شورای ‌امنیت ‌و یا به ‌هر دو توصیه‌هایی ‌بنماید.

ـ مجمع ‌عمومی ‌و شورای ‌امنیت‌، با رأی‌گیری‌ جداگانه ‌خود، اعضاء دیوان ‌بین‌المللی‌ دادگستری ‌را انتخاب‌ می‌کنند به علاوه ‌این که‌ مجمع‌ به ‌توصیه‌ شورای ‌امنیت‌، دبیر کل ‌سازمان ‌ملل‌ را منصوب ‌می‌نماید.

ـ مجمع ‌عمومی ‌می‌تواند توجه ‌شورای ‌امنیت‌ را به ‌وضعیت‌هایی‌ که ‌متحمل‌ است ‌صلح‌ و امنیت‌ بین‌المللی ‌را به‌مخاطره ‌اندازد، جلب‌ نماید.

ـ مجمع‌ عمومی‌ نسبت ‌به ‌امور زیر موجبات ‌انجام‌ مطالعات ‌و صدور توصیه‌هایی ‌را فراهم ‌می‌آورد:

الف‌ـ ترویج‌ همکاری ‌بین‌المللی ‌در امور سیاسی ‌و تشویق ‌توسعه ‌تدریجی ‌حقوق بین‌الملل ‌و تدوین‌ آن‌

ب‌ـ ترویج‌ سایر همکاری بین‌المللی‌ در رشته‌های‌اقتصادی‌، اجتماعی‌، فرهنگی‌، آموزشی ‌و بهداشتی ‌و کمک ‌به‌تحقق ‌حقوق ‌بشر و آزادی های ‌اساسی ‌برای ‌همه ‌بدون‌ تبعیض ‌از حیث ‌نژاد، جنس‌، زبان ‌و مذهب‌.

ـ مجمع ‌عمومی ‌با رعایت ‌مقررات‌ ماده‌12 می‌تواند برای‌ تصفیه ‌مسالمت‌آمیز هر وضعیتی‌ که ‌به‌نظر می‌رسد احتمالاً به‌ رفاه ‌عمومی ‌یا به ‌روابط‌ دوستانه ‌لطمه‌ می‌زند و منشا آن ‌هر چه ‌باشد (از جمله‌ وضعیت‌هایی ‌که ‌ناشی ‌از نقض ‌مقاصد و اصول ‌ملل‌ متحد به شرح ‌مذکور در این ‌منشور است‌) اقداماتی ‌را توصیه ‌نماید (ماده‌14) 

ـ مجمع‌ عمومی ‌گزارش های ‌سالانه ‌و نیز مخصوص ‌شورای ‌امنیت ‌را دریافت‌ می‌کند و مورد بررسی ‌قرار می‌دهد. گزارش های ‌مذکور شامل ‌مشروح‌ اقدامات‌ و تصمیماتی‌ خواهد بود که ‌شورای ‌امنیت ‌برای ‌حفظ‌صلح‌ و امنیت‌ بین‌المللی‌به عمل‌ آورده ‌و یا اتخاذ کرده ‌است‌. (ماده‌15)

ـ مجمع‌ عمومی ‌نه ‌تنها بودجه ‌سازمان‌ را بررسی‌ و تصویب ‌و مخارج ‌سازمان ‌را بر حسب ‌تسهیم ‌بر عهده‌اعضا خواهد گذارد، بلکه‌ هر گونه ‌ترتیبات‌ مالی‌ و بودجه‌ای ‌را که ‌با موسسات ‌تخصصی ‌مندرج ‌در ماده‌57 ربط ‌داده ‌شود، مورد بررسی‌و تصویب ‌قرار خواهد داد و بودجه ‌اداری‌ مؤسسات ‌مذکور را به‌ منظور صدور توصیه ‌به‌ آنان‌ بررسی ‌خواهد نمود. 

ـ مجمع ‌عمومی ‌از طریق‌ شورای ‌قیمومیت‌ (Trusteeship council) بر اجرای‌ موافقتنامه‌های ‌قیمومت ‌در مورد کلیه ‌سرزمین ها به ‌جز آنها که‌ جنبه‌ سوق‌الجیشی‌ دارند، نظارت‌ می‌کند. تصویب‌ شرایط ‌این‌ موافقتنامه‌ها و تغییرات‌اصلاحات‌ آنها به‌ عهده ‌مجمع ‌عمومی ‌است‌.  

ـ مجمع‌ عمومی ‌برای ‌اجرای ‌وظایف ‌خود می‌تواند آن گونه ‌ارکان ‌فرعی ‌را که ‌ضروری‌ تشخیص‌ می‌دهد، تأسیس ‌نماید.  (ماده‌22)

جلسات‌، تشکیلات‌ و آئین‌ کار مجمع ‌عمومی‌

اجلاس ‌عادی ‌مجمع‌ عمومی‌ هر سال ‌یکبار و از سومین‌ سه‌شنبه‌ ماه‌ سپتامبر آغاز و معمولاً تا اواسط‌ دسامبر ادامه‌دارد. اما مجمع ‌می‌تواند به‌ درخواست‌ شورای ‌امنیت ‌یا اکثریت ‌اعضا و یا به ‌درخواست ‌یک ‌عضو که‌ مورد موافقت ‌اکثریت‌اعضا باشد اجلاس های ‌ویژه ‌تشکیل ‌دهد .

اجلاس‌ ویژه‌ فوری ‌را می‌توان‌ تا 24 ساعت ‌پس ‌از درخواست‌ شورای ‌امنیت‌(که ‌با رأی ‌عضو شورا بعمل ‌آمده ‌باشد و یا به ‌درخواست ‌اکثریت ‌اعضاء سازمان ‌ملل‌)، تشکیل ‌داد. 

مطابق ‌ماده‌21، مجمع‌ عمومی ‌آئین‌نامه‌ داخلی‌ خود را تنظیم ‌و برای ‌هر دوره ‌اجلاس‌ رئیس‌ خود را انتخاب ‌می‌نماید. به‌عبارتی ‌دیگر مجمع ‌هر سال ‌یک‌ شخصیت‌ سیاسی ‌را که ‌دارای ‌اعتبار جهانی ‌باشد به عنوان ‌رئیس ‌و هفده ‌نفر را هم ‌از نقاط‌ جغرافیایی ‌مهم ‌جهان ‌به‌عنوان‌ نائب‌ رئیس ‌انتخاب‌ می‌کند. در این‌ میان‌، یک ‌کمیته ‌عمومی ‌مرکب ‌از رئیس‌، نواب‌ رئیس‌ و روسای ‌هفت‌ کمیته‌ دائمی‌ به عنوان ‌هیئت ‌مدیره ‌سازمان‌، دستور کار هر اجلاس‌ را طرح ‌و تعیین‌می‌کنند.

گفتار پنجم‌: نحوه ‌رأی‌گیری ‌و تصمیم‌سازی ‌در مجمع ‌عمومی‌

هر عضو مجمع ‌دارای ‌یک ‌رأی‌است‌.

ـ تصمیمات‌ با اکثریت ‌ساده ‌اعضای‌ حاضر و صاحب‌ رأی ‌اتخاذ می‌شود.

ـ تصمیمات‌ مجمع‌ عمومی ‌در مورد "مسائل ‌مهم‌" ( Important Questions ) با اکثریت ‌23 اعضای‌ حاضر و رأی‌دهنده ‌اتخاذ خواهد شد. از جمله ‌موارد مهم ‌می‌توان ‌به ‌گزینه‌های‌ ذیل ‌اشاره‌ نمود.

الف‌ـ توصیه‌های‌ مربوط ‌به ‌حفظ ‌صلح ‌و امنیت‌ بین‌المللی‌

ب‌ـ انتخاب‌ اعضای ‌غیر دائمی ‌شورای ‌امنیت‌

ج‌ـ انتخاب ‌اعضای ‌شورای ‌اقتصادی ‌و اجتماعی‌

د ـ انتخاب ‌اعضای ‌شورای ‌قیمومیت ‌(مطابق ‌شق‌" ج‌" از بند 1 ماده‌86)

ر ـ قبول ‌اعضای ‌جدید در سازمان‌ ملل‌

ز ـ تعلیق ‌حقوق‌ و مزایای ‌عضویت ‌و اخراج ‌اعضا

ش‌ـ تصمیمات ‌راجع ‌به ‌سایر مسائل‌(منجمله‌ تعیین ‌انواع‌ مسائل ‌دیگری ‌که ‌اکثریت‌ 23 بایستی ‌در آنها رعایت ‌شود) به ‌اکثریت ‌اعضای ‌حاضر و رای‌دهنده ‌اتخاذ خواهد گردید. 

م‌ـ مسائل‌ مربو‌ط به ‌بودجه‌

ن‌ـ مسائل‌ مربوط ‌به ‌عملکردهای ‌نظام‌ قیمومیت‌

طبق ‌ماده ‌108 اصلاحیه‌های ‌مربوط ‌به‌"منشور" نیز به‌ 23 رای نیاز دارد. علاوه ‌بر این‌ می‌توان ‌با اکثریت ‌ساده‌آرای ‌نمایندگان ‌حاضر در مجمع‌، تعیین‌ کرد که ‌افزون ‌بر موارد ذکر شده‌، چه ‌موضوعات ‌دیگری ‌می‌تواند در ردیف ‌مسائل‌مهم ‌قرار گیرد. امروزه ‌در پرتو افزایش‌ تعداد اعضا و اهمیت‌ مجمع ‌عمومی‌، موضوع‌"مسئله ‌مهم‌" نیز حساسیت ‌بیشتری‌پیدا کرده ‌است‌. (16) مجمع ‌عمومی ‌بیشتر کارهای‌ خود را از طریق‌ کمیته‌ها انجام‌ می‌دهد. به ‌عبارت‌ دیگر، مجمع‌در هر اجلاس‌، اکثر موضوعات ‌دستور کار خود را میان ‌کمیته‌های‌ خود تقسیم ‌می‌کند، کمیته‌ها چهار گروه هستند: کمیته‌های ‌اصلی‌، کمیته‌های ‌اقدام‌، کمیته‌های ‌ایستاده‌ و کمیته‌های ‌اختصاصی‌.

1 ـ "کمیته‌های ‌اصلی‌" مسائلی ‌را که ‌مجمع‌ عمومی‌ به ‌آن‌ها وامی‌گذارد مطالعه‌ می‌کنند و پیشنهاداتی ‌برای‌جلساتی‌ که‌ با شرکت ‌همه ‌اعضاء تشکیل ‌می‌شود می‌دهند. این‌ کمیته‌ها عبارتند از:

ـ کمیته ‌امور سیاسی‌ـ امنیتی‌

ـ کمیته ‌اقتصادی‌ و مالی‌

ـ کمیته‌ اجتماعی‌، فرهنگی ‌و انسانی‌

ـ و کمیته‌ سرپرستی ‌(قیمومت‌)

2ـ "کمیته‌های ‌اقدام‌" با سازمان‌ مجمع ‌و امور مربوط‌ به‌ آن ‌سرو کار دارند و شامل ‌کمیته‌های‌"عمومی‌" و "استوارنامه‌ای‌" می‌باشند.

3ـ "کمیته‌های ‌ایستاده‌" با مسائل ‌دائمی‌ سرو کار دارد نظیر کمیته ‌مشورتی‌ امور اداری ‌و بودجه‌.

4ـ "کمیته‌های ‌اختصاصی‌" را مجمع ‌عمومی ‌یا هر یک ‌از کمیته‌های ‌آن ‌برای ‌مقاصد خاص‌خود انتخاب ‌می‌کنند، مانند "موسسه ‌کار و کمک ‌ملل ‌متحد " و "کمیته‌ مقایسه‌های ‌عمومی‌".