بررسی ابعاد مناقشه قطر-عربستان

برخی صاحب نظران اقدام چند کشور عربی به تحریم قطر و قطع رابطه با آن را بی ارتباط با بازدید اخیر دونالد ترامپ رئیس جمهور آمریکا از منطقه خاورمیانه نمی‌دانند زیرا او از کشورهای منطقه خواسته بود تا به شکلی فعالانه بر ضد ایران و متحدانش مشارکت داشته باشند. 

بر اساس این دیدگاه چون قطر ارتباط خوبی با جنبش حماس و ایران دارد و آمریکا و متحدان عربی اش در منطقه این‌ مناسبات را بر نمی‌تابند هدف این هجمه قرار گرفته است.  

هر چند اختلافات میان قطر و عربستان سعودی مسبوق به سابقه است ولی این هجمه چند روز پس از برگزاری اجلاس آمریکایی- عربی ریاض با حضور ترامپ و بلافاصله پس از سخنان شیخ تمیم بن حمد آل ثانی امیر قطر درخصوص روابط کشورهای حاشیه خلیج فارس با ایران و مقاومت در منطقه آغاز گردید. بامداد چهارشنبه گذشته بود که رسانه‌های عربی از قول خبرگزاری "قنا"(خبرگزاری رسمی قطر) اظهارات امیر قطر را منتشر کردند. 

وی در پایگاه هوایی العدید گفت: قطر همزمان موفق شده روابط خوبی با آمریکا و ایران برقرار کند و از آنجا که ایران کشور ثقل منطقه‌ای و اسلامی است و نمی‌شود نادیده‌اش گرفت، از عقلانیت به دور است که تنش را با آن تشدید کنند چرا که قدرتی بزرگ است و ضامن ثبات در منطقه؛ چیزی که قطر به دنبال آن است. 

امیر قطر همچنین گفت: این حق قطر است که به صورت همزمان روابط خوبی هم با رژیم صهیونیستی و هم با حماس به عنوان نماینده قانونی و مشروع فلسطینیان داشته باشد. بن تمیم حزب الله را نیز یک جنبش مقاومت معرفی کرده بود.

اگرچه امیر قطر در این سخنان به مناسبات خوب دوحه با آمریکا و رژیم صهیونیستی اشاره کرده بود و ساعتی بعد مقامات خبرگزاری قنا از هک شدن این سایت خبر داده و عنوان کردند که برای چند ساعت صفحه توییتر و سایت اصلی شبکه هک شده و از دسترس آنها خارج شده است اما این موضوع نتوانست مانع واکنش شدید رسانه‌های سعودی از همان آغاز شود و امروز دوشنبه نیز عربستان سعودی، مصر، بحرین و امارات متحده عربی اعلام کردند که تمام روابطشان را با قطر قطع می کنند. آنها فضای هوایی و بندرهای خود را به روی همسایه شان بستند. روشن ترین دلیلی که برای این کار آوردند نیز این بود که: قطر غیر مسئولانه با مسائل برخورد می کند، تروریست ها را قبول دارد، با ایران نیز رابطه خود را حفظ کرده است و به بی ثباتی منطقه دامن می زند.

در ژانویه 2011 افشای مکالمه تلفنی حمد بن جاسم وزیر خارجه وقت قطر و معمر قذافی دیکتاتور سابق لیبی پرده از طرح تقسیم عربستان برداشت که جنجال زیادی در آن زمان به پا کرد.

پس از آن حمایت قطر از اخوان المسلمین از یک سو و تلاش عربستان در قرار دادن این گروه در فهرست سازمان‌های تروریستی به اختلافات جدی میان دوطرف در جریان نشست شورای همکاری خلیج فارس در مارس 2014 منجر شد. این اختلافات در نهایت به خروج سفرای عربستان، امارات و بحرین از قطر انجامید که بعدها این اختلافات به‌طور موقتی حل شد و سفرای این کشور به قطر بازگشتند؛ ولی این امر حتی باعث آن نشد که روابط این کشور با مصر که از اخوان المسلمین حمایت می‌کرد، به گرمی دوران گذشته بازگردد.

از سوی دیگر ترکیه نیز در رقابت منطقه‌ای بین قطر و عربستان جانب قطر را گرفت. مواضع مشترک قطر با ترکیه در خصوص حمایت از اخوان المسلمین به‌شکل جدی با سیاست‌های منطقه‌ای عربستان ـ که از گروه‌های سلفی وهابی حمایت می‌کند ـ در تقابل قرار دارد.

البته حمایت قطر - در کنار عربستان و ترکیه - از شورشیان سوری و تروریست‌های داعش در صداقت دوحه در زمینه حمایت‌های مالی از حماس تردید‌هایی را بوجود آورد و این گمانه را تقویت کرد که هدف قطر از همگرایی با حماس تنها جدا کردن این جنبش مقاومت اسلامی ضد صهیونیستی - ایران، سوریه و حزب الله لبنان - بوده است. حتی درباره انگیزه همگرایی قطر با اخوان المسلمین نیز این گمانه وجود دارد که دوحه قصد داشته از نزدیک شدن این جنبش به ایران جلوگیری کند.     

مطلب دیگری که سبب می‌شود حساسیت نسبت به مواضع امیر قطر افزایش یابد و حتی کاخ سفید نیز از هجمه‌های اخیر علیه دوحه حمایت کند وجود یکی از بزرگترین پایگاه‌های نظامی آمریکا در این کشور است. 

از سال 2003 میلادی تا کنون، آمریکا پایگاه نظامی خود موسوم به سِنت‌کام (CENTCOM) را در قطر حفظ کرده است. پایگاه نظامی آمریکا در قطر بزرگترین پایگاه برونمرزی آمریکا به حساب می آید. همچنین، بر اساس برخی گزارش‌ها از چند سال پیش تا کنون آمریکا تروریست های تادیب ناپذیر را از گوانتانامو به قطر منتقل کرده است (همانند 5 عضو القاعده که توسط دولت اوباما سال 2014 به قطر منتقل شدند). 

اگر تردید‌ها به کناری بنهیم و مناقشه بین امیر قطر متحدان پیشین این کشور - عربستان و ...- را  تصنعی و در چارچوب رقصی دیپلماتیک ارزیابی نکنیم؛ آنها با هجمه بی سابقه چند روز اخیر می خواهند بر قطر فشار بیاورند تا رفتارش را تغییر دهد. 

اما پرسش اساسی این است که دوحه در آینده چقدر می‌تواند با وجود این فشار ها بر مواضع خود اصرار می‌ورزد؟ 

ماهیت مواضع اخیر امیر قطر، سر شاخ شدن با متحدان عربی خود با حفظ موازنه در روابط با آمریکا و ایران از سویی و رژیم صهیونیستی و جنبش حماس از سوی دیگر است. این یعنی امیر قطر می‌داند - لااقل با وجود  حضور پایگاه نظامی آمریکا در این کشور - نمی‌تواند به آمریکا و رژیم صهیونیستی پشت کند. اما امیر قطر نمی‌داند که آمریکا و رژیم صهیونیستی استمرار این مواضع را بر نمی‌تابند بنابراین قطعا در این مناقشه طرف متحدان منطقه‌ای پیشین دوحه - عربستان و ... - را خواهند گرفت. پرسشی که در اینجا مطرح می‌شود این است که آیا دوحه برای شرایط پس از حمایت آمریکا از عربستان و ... در این مناقشه، فکری اندیشیده است؟ 

گذشت زمان به این پرسش جواب خواهد داد؟  

------------------------------

عبدالرضا خلیلی