فلزی یا بتنی، یا هر دو؟! کدام یک...؟

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما مرکز کرمانشاه.
زلزله ۷ و ۳ دهم ریشتری و ویرانگر شب یکشنبه ۲۱ آبان ماه ۱۳۹۶ استان کرمانشاه و خرابی‌های فراوان و بسیار سنگین آن در برخی نقاط استان به ویژه در دو شهرستان ثلاث باباجانی و سرپل ذهاب، تلنگری دهشتناک برای شروع بررسی و تحقیقات علمی چندین باره کارشناسان و مهندسان معماری و عمران به منظور شناسایی علل اصلی و مهم ویران شدن خانه ها، به ویژه در مناطق زلزله زده ازگله ثلاث باباجانی و شهر سرپل ذهاب بود.
درست پس از وقوع این زلزله ویرانگر و کشنده با تلفات جانی بیش از ۶۰۰ نفر بود که پرسشی ذهن مردم و به ویژه کارشناسان را به خود مشغول کرد و آن این بود؛ کدام یک از سازه‌های بتنی یا فلزی در برابر قدرت و فشار فراوان زلزله، مقاوم‌تر است...؟! پرسشی مهم و چالشی...
به این منظور بهتر است سازه‌های متداول در ایران را بشناسیم. در ایران، چهار نوع سازه مصالح بنایی، سازه بتنی، سازه فلزی جوشی، و سازه فلزی پیچ و مهره‌ای بسیار متداول است.
برای پاسخ به پرسش موضوع این گزارش با گروهی از متخصصان و اساتید عمران دانشگاه رازی کرمانشاه که در مناطق زلزله زده، مشغول تحقیقات در این زمینه شده بود، همراه شدیم.

اعضاء گروه با اشاره به این که سازه‌های مصالح بنایی در شهر‌ها و روستا‌های کوچک متداول‌تر است معتقد بودند؛ این گونه خانه‌ها به خاطر مقرون به صرفه بودن و سهولت در اجراء، به ویژه در مناطق یاد شده، خواهان زیادی دارد، هر چند؛ این مزایایی که برشمرده شد در صورت رعایت نشدن برخی اصول مهم و اساسی ساخت و ساز، خود می‌تواند به عنوان آفتی بزرگ در مقابله با بلایای طبیعی و غیرمترقبه، رخ بنمایاند.
کارشناسان گروه، یکی از بهترین ویژگی‌های یک بتن خوب و آماده را در برابر حوادثی مانند زلزله و نظیر آن، شرایط و زمان مناسب بتن ریزی به همراه اقدامات لازم برای عمل آوری آن دانسته و تصریح کردند؛ ستون‌های بتنی به عنوان اعضای اصلی اسکلت یک سازه باید به قدری مقاوم باشند که در برابر زلزله‌هایی حتی قوی تاب آورده و درصورت ویرانی، ضمن آن که فرصت کافی برای فرار ساکنان از آوار ایجاد می‌کنند، از افتادن طبقات بر روی هم و در نتیجه پرس کردن ساکنان خانه، جلوگیری کنند.
آن‌ها در ادامه ضمن اشاره به گران بودن سازه‌های فلزی، یکی از ویژگی‌های اصلی آن‌ها را سرعت بالا در اجرا و نصب برشمرده و افزودند؛ علاوه بر این که امکان توسعه دارند، اجرایشان هم نیاز به نیرو و متخصصان ماهرتری دارد.

کارشناسان با اشاره به این که سازه‌های فلزی پیچ و مهره‌ای در کارخانه، آن هم مطابق استاندارد‌های مشخص ساخته می‌شوند، از شاخصه و مزایای بارز آن‌ها را، سرعت عمل بالا، سبک بودن سقف‌ها و باربر نبودن دیوار‌ها می‌دانند، که در صورت درستی اتصالات قفل بند با ستون ها، سازه‌های فلزی پیچ و مهره‌ای را می‌توان در برابر زلزله مقاوم دانست. سازه‌ای که در محل نصب به هیچ وسیله‌ای دیگر به غیر از پیچ و مهره، نیازی ندارد...!
بازمی گردیم و با اعضاء گروه مهندسان و استادان عمران دانشگاه رازی کرمانشاه همراه می‌شویم.
این پژوهشگران در مطالعاتی که در مناطق زلزله زده استان کرمانشاه صورت دادند، و با استناد به مشاهدات و تحقیقاتشان در سایر مناطق ایران، به نتیجه‌ای تلخ هم رسیدند، و آن این که، سازه‌های اجراء شده در کشور معمولا در یک درد مشترک اند؛ ضعف در اجراء و یا همان رعایت نشدن اصول آیین نامه‌های مربوط به ساخت و ساز...؟!
با همه این اوصاف کارشناسان بر این باورند؛ در شرایط ایده آل، تفاوتی میان سازه‌های مصالح بنایی، سازه‌های بتنی و سازه‌های فلزی وجود ندارد. بهتر بگوییم؛ فلزی، بتنی و یا هر نوع سازه‌ای دیگر فرقی نمی‌کند و بستگی به سلیقه و نیاز مردم دارد، آن چه در این بین عاملی تعیین کننده است، رعایت اصول استاندارد ساختمان سازی است. همان اصولی که منجر به ایجاد سرپناهی امن و مطمئن برای خانواده‌ها می‌شود.
آشنایی با برخی مقررات ساخت ساختمان‌هایی مقاوم در برابر زلزله
یکی از مقررات ویژه مقاوم‌سازی ساختمان، آیین‌نامه طراحی ساختمان‌ها در برابر زلزله، معروف به آیین‌نامه ۲۸۰۰ است. این آیین نامه پس از زلزله رودبار و منجیل در سال ۱۳۶۹ وضع شد و از آن پس، هر ۴ سال یک‌بار ویرایش شده و در آن، اصول اصلی محاسبات ساختمان‌ها در مقابل بار‌های جانبی زلزله و ضوابط ساختمان‌هایی با مصالح بنایی غیرمسلح پیش‌بینی می‌شود که پس از تصویب در هیئت دولت و ابلاغ از سوی وزیر راه و شهرسازی، به عنوان قانون برای ساخت همه ساختمان ها، لازم‌الاجراست.
براساس این آیین‌نامه، ملاک، حفظ جان انسان‌هاست آن گونه که اگر ساختمان‌ها مطابق آیین‌نامه زلزله کشور ساخته شوند، قاعدتاً در مقابل زلزله فرو نخواهند ریخت و برعکس، اگر در ساختمان‌هایی که در ساخت آن‌ها آیین‌نامه ۲۸۰۰ زلزله ایران رعایت نشده باشد و اگر هم رعایت شده در اجراء مطابق نقشه‌های تهیه شده عمل نشود، ساختمان‌هایی شکل خواهند گرفت که ممکن است در مقابل بار‌های لرزه‌ای فروریخته و باعث خسارات جانی شوند.
می‌توان این‌گونه نتیجه گرفت؛ در ایران ساختمان‌سازی درست تعریف شده و قوانین و مقررات خوبی هم دارد، اما به دلایلی، در اجراء دچار ضعف اصلی هستیم و یکی از این ضعف‌های مهم، ورود نیروی‌های غیر تخصصی به چرخه ساخت و ساز کشور است.
در ادامه یادآور شویم؛ مقاوم‌سازی ساختمان از چنان اهمیتی برخوردار است که علاوه بر آیین‌نامه ۲۸۰۰، در قانون برنامه پنجم توسعه، ماده ۱۶۸ هم برای مقاوم‌سازی ساختمان‌ها تعبیه شده، که ازجمله خصوصیاتش، تعیین مواردی است که براساس آن، شهرداری‌ها مکلف شده‌اند؛ برای رعایت مقررات ملی ساختمان، در پروانه‌های ساختمانی نظارت داشته، و گواهی پایان‌کار را برای واحد‌های احداث‌شده، بر مبنای این پروانه‌ها صادر کنند.

همچنین برابر تبصره این ماده، متخلفان از مقررات ملی ساختمان، از جمله دست اندرکارانی شامل طراح، ناظر، مجری و مالک، براساس آیین‌نامه‌ای که به تصویب هیئت‌وزیران می‌رسد، موظف به رفع نقص و جبران خسارات وارد آمده خواهند بود. همچنین در بند (د.) این ماده مقرر شده؛ در خصوص انجام مطالعات لازم برای کاهش خطرپذیری زلزله، شبکه ایستگاه‌های شتاب نگاری، زلزله‌نگاری و پیش نشانگر‌های زلزله توسعه یابد، آن گونه که ایستگاه‌های شتاب نگاری در شهرستان ها، به ازاء هر ۲۵ هزار نفر یک ایستگاه، ایجاد خواهد شد. روستا‌های بزرگ هم شامل این مصوبه می‌شود.
در این میان از دیگر قوانینی که به سازه و جان افراد اهمیت داده، ماده ۴۰ قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان، مصوب سال ۱۳۷۴ است. در این ماده آمده؛ متخلفان از مواد ۳۲ درباره (خروج از حدود صلاحیت و یا فقدان پروانه اشتغال به کار مهندسی) و نیز ماده ۳۴ همین قانون درباره (نظارت شهرداری بر رعایت ضوابط و مقررات ساخت و ساز) توسط مراجع قضائی، حسب مورد به پرداخت جزای نقدی از ۱۰۰ هزار ریال، تا ۱۰ میلیون ریال محکوم می‌شوند، البته، پرداخت جزای نقدی مانع از پیگرد‌های انتظامی نخواهد بود. براین اساس پیگرد‌های انتظامی از تذکر کتبی تا لغو پروانه مهندسی، و حتی جزای نقدی همراه خواهد بود.
با همه قوانینی که گفته شد، صنعت ساختمان‌سازی در کشور ما به علت اینکه هنوز در اکثر موارد به صورت سنتی اجراء می‌شود، رشدی چندان نیافته، اما با وجود همین سنتی بودن هم، اگر ساختمانی مهندسی ساز باشد و در ساخت آن از مصالح خوب و کنترل شده استفاده شود، در برابر زلزله تخریب نخواهد شد. یعنی اگر همان طور که در قوانین و آیین‌نامه‌ها آمده؛ مهندسان با برآورد شتاب منطقه به هنگام زلزله و محاسبه نیرو‌های وارده، نوع آهن و مصالح کاربردی را تعیین کنند، ساختمان در برابر زلزله مقاوم می‌شود.
امید است؛ با در نظر گرفتن انصاف، وجدان و اخلاق کاری، و با رعایت ضوابط، قوانین، مقررات و آیین نامه‌های مربوط به ساخت و ساز منازل، گامی مهم برای ایجاد سرپناهی محکم و مطمئن، آن گونه که شایسته حفاظت از جان و مال انسان هاست، برداریم.

*گزارشگر: محمدامید باباخاصی