تشنگی درد بی‌التیام زمین

به گزارش خبرگزاری صداوسیما مرکز قزوین, هر چه زمان می گذرد مطالبه اش جدی تر می شود؛ نه که پیش از آن اینگونه نبوده اما این جمعیت بی شمار کره خاکی، آب را دیر یا زود اصلی ترین نیاز خود خواهند دید.

حالا همه جا صحبت از آب است و زوال بی صدای سفره های زیرزمینی که در هیاهوی صدها جنگ و ناآرامی، خطر جنگ آب را واضح تر نشانمان می دهد و به آرامیِ آب قناتهای دیرپا، هر آن گوشزد می کند که آرامش قبل از طوفان رو به پایان است.
اختلاف های گاه و بیگاه بر سر آب هیرمند بین ایران و افغانستان یا اختلاف هایی که بر سر حوزه های آبریز دریاچه ارومیه با همسایه شمال غربی- ترکیه- شنیده می شود از این دست است.
گفته شده کشورمان با یک درصد جمعیت دنیا، تنها مالک سه دهم درصد از آبهای شیرین زمین است و این یعنی باید برای قطره قطره آب برنامه داشت. 
خاک، تشنه است و درد کم بارشی های این سالها التیام پیدا نمی کند نه آبی از آسمان می بارد و نه اگر ببارد، قطرات این گوهر نایاب در دلش باقی می ماند.
زمین این مادر طبیعت، عهده دار رفع تشنگی زندگان است اما غم به یغما رفتن آب از سفره های اعماقش، صدای ناله اش را بلند کرده است . ناله تشنگی زمین از فرونشست خاک هم شنیده می شود.... 

وضع آب‌های زیرزمینی استان قزوین
یک روی ماجرا این است که در حالت طبیعی و با بارندگی های متعارف، یک میلیارد و 800 میلیون متر مکعب کل اندوخته آبهای زیرزمینی استانِ نیمه خشک قزوین است که مزارعش به مدد همین آبها سبز است تا بتواند رکورد 4 درصدی تولید محصولات غذایی کشور را حفظ کند.
به گفته عبدالمحمد زاهدی استاندار قزوین، علاوه بر محصولات کشاورزی، آب مورد نیاز برای بخش شرب و صنعت نیز از همین ذخایر تامین می شود؛ یعنی حدود 5 هزار حلقه چاه مجاز و غیرمجاز.
مدیرعامل شرکت آب منطقه ای، اما استانداردِ قابل برداشت در استان را 880 میلیون متر مکعب در سال عنوان می کند که نیمی از حجم واقعی مصرف است.
حمید پویا می گوید: اگر سالانه به این میزان یعنی 880 میلیون متر مکعب آب برداشت شود، خللی در ذخایر ایجاد نمی شود، فرونشست زمین در حد طبیعی باقی می ماند و می توان از بحران عبور کرد. حال آنکه تنها در بخش کشاورزی، سالانه یک و نیم میلیارد متر مکعب آب مصرف می شود که حدود نیمی از آن، برداشت از چاه های غیرمجاز است.
روی دیگر ماجرا را هم کلانتری رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، آبان گذشته در سفر به استان آشکار کرد ، روند خشکسالی و کاهش بارندگی که از اواخر دهه 70 آغاز شده، حجم ذخایر آبی را به شدت تحت تاثیر قرار داده؛ این میزان در سال زراعی جاری نیز 20 درصد نسبت به سال پیش کاهش داشته و این به معنای فقر آبی از یک سو و فرونشست زمین و غیرقابل کشت شدن آن از سوی دیگر است.
از این رو دشت قزوین سالهاست در ردیف مناطق بحرانی قرار گرفته و حالا در کنار 355 دشت دیگر در کشور، دشت ممنوعه برای توسعه برداشت آبهای زیرزمینی است.
با این حال کشت و زراعت در دشت پر از چاه های غیرمجاز قزوین همچنان ادامه دارد. استاندار پیشین وجود سه هزار حلقه چاه غیرمجاز را تائید کرده بود.

راهکارهای شورای حفاظت از منابع آب
نگرانی از کاهش حجم ذخایر آبها، بارها مدیران و کارشناسان اقتصادی، محیط زیست و آب را در جلسات متعدد شورای حفاظت از منابع آب دور هم جمع کرد.
راهکارهای مختلفی هم ارائه شد؛ و در نهایت الزام به نصب کنتورهای هوشمند در چاه های فرم یک، ممانعت از حفر چاههای جدید و مسدودسازی چاههای فرم 5 ماحصل این جلسات بود.   
نصب کنتورهای هوشمند، میزان برداشت آب را تا حجم مجاز، کنترل می کند و هر میزان اضافه برداشت موجب قطع برق می شود. این، بهترین سیستم برای برنامه ریزی درباره حجم آب قابل برداشت است.
ملکی معاون حفاظت آب منطقه ای اما در عمل از اتفاق دیگری می گوید: برخی بهره برداران با پرداخت جریمه، بارها و بارها برقِ کنتورها را مجددا نصب کرده اند. کسی هم برآورد نکرده است که چه حجمی از آبهای زیرزمینی از خلال همین کنتورهای هوشمند برداشت می شود.
کشاورزان زیادی هم به دنبال نصب دوباره ی کنتورها هستند و آب فروشی است که همچنان ادامه دارد.
راهکار دوم جلوگیری از حفر چاههای جدید بود، راهکاری که به گفته یاری رئیس سازمان برنامه و بودجه استان، در طول یک دهه می توانست وضع سفره ها را تا 50 درصد بهبود دهد.
اما خشک شدن آبهای سطحی، حتی باغداران مناطق نسبتا برخوردار مثل طارم سفلی در شمال استان را هم به فکر حفر چاه انداخته و این گونه به نظر می رسد که در دستورالعمل جلوگیری از حفر چاههای جدید، فکری به حال باغها و اقتصادهای رو به زوال آنها نشده است.
مسئولان قضایی می گویند در سوی دیگر استان هم تنها در 500 هکتار از اراضی شهرک صنعتی خرمدشت، 7 حلقه چاه غیرمجاز حفر شده که علاوه بر کم آبی، ضعف در اجرای قانون را گوشزد می کند؛ حالا که آب کم است و حق همه، همه منتظر نحوه برخورد دستگاه قضا با برهم زنندگان قانون سفره های زیرزمینی اند.  
البته شورای حفاظت از منابع آب راهکار دیگری هم اندیشیده بود: مسدودسازی چاه های فرم 5 یعنی چاههای غیرمجازی که بعد از سال 86 حفر شده بودند.
با اجرای این دستورالعمل قانونی، چاههای غیرمجاز زیادی مسدود شد؛ اما اینجا هم مشکل همان است که بود. مسدودسازی چاههای غیرمجاز، در برخی روستاها تعطیلی و کسادی کسب و کار کشاورزان را به دنبال داشت. در برخی روستاها یک یا دو حلقه چاه کشت و کار کل خانوارها را تامین می کرد و با مسدود شدنشان، عملا راه امرار معاش روستائیان بسته شد.
زنگنه یکی از همین کشاورزان است که چاه زمینهای کشاورزی اش، با 16 خانوار دیگر مشاع است اما حالا به عنوان چاه غیر مجاز فرم 5 بسته شده؛ او با گلایه مندی، این اقدام را ناعادلانه می داند و از چاههای غیرضروری فرم 5 می گوید که باغ ویلاهای زیادی را آباد کرده اند؛ گویا که مشمول اجرای این قانون نیستند!
کشاورزان و باغداران مناطق مختلف از جنوب قزوین، بوئین زهرا و آبیک گرفته تا دورترین نقطه استان یعنی آوج با این موضوع دست به گریبانند تا شاید قانون، مسیر آبهای زیرزمینی را از باغ ویلاها به سمت معیشتشان هدایت کند و زمینه ای برای بهره مندی دوباره از دل زمین برایشان فراهم شود. 
فراتر از همه اینها، راهکار دیگری هم دیده شده که حدودا از یک دهه پیش آغاز شده بود؛ تغییر الگوی کشت و حرکت به سمت سیستم های نوین آبیاری و کشت گلخانه ای.

 تغییر الگوی کشت، راه‌حلی برای بحران کم‌آبی
با بروز تغییرات اقلیمی گسترده و پدیده خشکسالی در دهه‌های اخیر تغییر الگوی کشت و سامانه‌های نوین آبیاری، به عنوان موثرترین راهکار مدیریت منابع آبی دیده شده است.
به گفته تورج بنیادی مسئول دفتر برنامه‌ریزی الگوی کشت سازمان جهاد کشاورزی قزوین، این راهکار در مناطقی از استان قزوین، همچون تاکستان و بوئین زهرا، که بیش از همه متاثر از خشکسالی هستند می تواند زنجیره و رتبه تولید محصولات زراعی را حفظ کند.  
تغییر و اصلاح الگوی کشت‌ همان نقشه راهی است که نشان می‌دهد با توجه به منابع موجود، چه محصولاتی کجا، به چه مقدار و در چه دوره زمانی باید تولید شود تا پهنه های دشت قزوین در سال‌های آتی همچنان قابل کشت و بهره‌برداری باشد.
بنیادی البته اصلاح نگرش کشاورزان و تغییر الگوی کار از زمین محوری به آب محور و دانش محور شدن را بستر اصلاح الگوی کشت و بهبود وضع سفره های زیرزمینی می داند.
فرزاد خوش اخلاق مدیر امور زراعت سازمان جهاد کشاورزی هم می‌گوید: کاهش کشت محصولات جالیزی در بوئین زهرا و به طور کلی برنامه‌ریزی برای کاهش 1370 هکتاری کاشت هنداونه و خربزه در استان نسبت به سال قبل، یا آغاز جایگزینی محصول پسته به جای محصولات پرآب بر، نتیجه همین تصمیمات است.
طبق استانداردهای جهانی، مصرف 20 تا 40 درصد منابع آبی تجدیدناپذیر در سال مشکلی ایجاد نمی کند؛ اما این میزان اگر به بیش از 40 درصد برسد به دلیل عبور از خط قرمز، منطقه را در معرض خطر قرار می دهد. این گفته کلانتری رئیس سازمان حفاظت محیط زیست است.
او می گوید: مجموعا 6 کشور دنیا، بیش از 60 درصد آبهای تجدیدناپذیرشان را برداشت و مصرف می کنند که ایران با میزان برداشت قابل تاملِ 110 درصد، یکی از آنهاست. این روند ذخایر آبی را تا 15 سال آینده به صفر خواهد رساند. 
روندی که نه فقط پایانی بر کشاورزی، که پایانی بر امکان حیات در شهرهاست.
زمین مدتهاست ناله تشنگی و خشکی گلویش را از نای چاه های عمیق و تاریک سرداده؛ ناله ای از جان در سوگ از دست دادن ذره ذره مایع حیات!
زمین دست یاری هم به سوی ساکنانش دراز کرده؛ همه می توانند یاریگرش باشند؛ زمین تشنه است. 

خبرنگار: معصومه هاشمی