چکیده نشست:

- یکی از آسیب‌های جدی که دانش آموزان ما در زمینه‌­های مختلف با آن مواجهند، عدم آموزش مهارت‌های لازم برای زندگی است.

- موضوع مهارت آموزی در سند تحول بنیادین آموزش و پرورش فراوان تاکید شده و کلید واژه مهارت آموزی 51 بار در برنامه درسی ملی آمده است.

- در تدوین محتوای آموزشی و تالیف کتب درسی و برنامه­‌های درسی، چگونگی مهارت‌آمورزی بسیار ضعیف و کمرنگ دیده شده است.

- آموزش مهارت‌های زندگی در کشور ما به شکل کاربردی و متناسب با نیاز دانش آموزان و جامعه نیست.

پژوهش خبری صداوسیما: فلسفه آموزش و پرورش ما بحث مهارت­ آموزی و درست زندگی کردن است. همه نظام های تعلیم و تربیت مختلف در کشورهای مختلف که با سیاست‌های متفاوت طراحی شده ­اند هدفشان این است که بچه ­ها را برای زندگی خوب و مناسب مطابق با چهارچوب‌های مورد قبول سیاسی و اعتقادی در کشورشان آماده کنند. در کشور ما، هم در گذشته و هم در اکنون بحث مهارت‌آموزی خیلی مورد تأکید بوده است و در اسناد بالادستی مورد توجه قرار گرفته است. اما به­ رغم این تاکیدات خروجی نظام تعلیم ­و تربیت ما به زعم بسیاری از کارشناسان فاقد مهارت‌های لازم برای زندگی حال و آینده است.

ـ آموزش مهارت‌های زندگی در اسناد بالادستی نظام تعلیم و تربیت کشور چه جایگاهی دارد؟

ـ چه سازوکارهایی برای آن در نظر گرفته شده است؟

ـ‌ مهم‌ترین چالش‌های اجرای برنامه آموزش مهارت‌های زندگی در نظام تعلیم­ و تربیت ما چیست؟

اینها پرسش‌هایی است که برای یافتن پاسخ آنها در نشست پژوهش خبری با حضور جناب آقای حجت­‌الله بنیادی، پژوهشگر حوزه تعلیم و تربیت به گفتگو نشستیم.

پژوهش خبری: آموزش مهارت‌های زندگی در اسناد بالادستی نظام تعلیم و تربیت کشور چه جایگاهی دارد؟

حجت­‌الله بنیادی: در سند تحول بنیادین آموزش و پرورش به موضوع مهارت‌­آموزی تاکید فراوانی شده و در برنامه درسی ملی که یکی از زیرنظام‌­های این سند است و باید چارچوب‌های تعلیم و تربیت کلان را برای ما معین کند، نیز کلید واژه مهارت (ذیل انواع حرکتی و زیستی و .... ) 51 بار ذکر شده ولی متاسفانه در تدوین محتوای آموزشی، تالیف کتب و برنامه­‌های درسی، چگونگی مهارت‌­آمورزی بسیار ضعیف و کمرنگ دیده شده و یکی از آسیب‌های جدی که دانش‌­آموزان ما در زمینه­‌های مختلف با آن مواجهند، عدم آموزش مهارت‌های لازم برای زندگی است.

پژوهش خبری: در کشورهای موفق دنیا آموزش مهارت‌های زندگی به چه صورت است؟

‌حجت­‌الله بنیادی:‌ در کشورهای پیشرفته دنیا آموزش انواع مهارت‌های زندگی از دوره ابتدایی و ورود کودک به نظام تعلیم ­و تربیت آغاز و در قالب بازی و پروژه‌­های مختلف و کارهای دستی و هنری و ... ، غیر مستقیم به کودکان یاد داده می‌­شود. مهارت حساب کردن به شکل بازی و ریاضی، مهارت کار جمعی در قالب بازی‌های گروهی یاد داده می‌­شود. از بستن بند کفش تا کار با دستگاه خودپرداز، مواجهه با افراد غریبه، گرم ­کردن غذا، حضور در جمع و پوشیدن و نگهداری لباس و... در قالب مهارت‌های زندگی یاد داده می‌­شود و برای آموزش هر مهارت ابتدا یک پروژه از سوی معلم طراحی و وسیله آن ساخته می‌­شود و بعد از طریق انجام آن بازی مهارت مورد نظر تمرین می‌­شود.

پژوهش خبری: آموزش مهارتهای زندگی در نظام تعلیم و تربیت کشور ما به چه صورت است؟

‌حجت­‌الله بنیادی:‌ آموزش مهارت‌های زندگی در کشور ما به شکل کاربردی و متناسب با نیاز دانش آموزان و جامعه بسیار کم­رنگ است. کتاب‌هایی هم که اخیرا در دوره متوسطه برای آموزش مهارت‌های زندگی تالیف شده کفایت لازم را ندارند. مهارت صبور بودن و دقت را ما با آیه و روایت و توصیه بزرگان به اینکه صبر خوب است و نتیجه خوبی دارد و ... به بچه‌­ها یاد می‌­دهیم اما کشورهای موفق از طریق انجام یک سری محاسبات طولانی ریاضی یا پرورش و مراقبت از گیاه.

پژوهش خبری: چه اشکالاتی در بحث مهارت آموزی در کشور ما وجود دارد؟

‌حجت­‌الله بنیادی:‌ ما مهارت های زندگی را به دو تا چند مهارت آن هم در قالب کتاب درسی و به شکل تئوری و نه عملیاتی و برای دوره متوسطه محدود کرده‌­ایم. اما گستره مهارت‌ها خیلی وسیع‌تر است. همچنین مهارت‌ها را باید به شکلی عملیاتی و غیرمستقیم یاد داد تا دانش آموز بتواند برای زندگی آینده آماده شود. در کشورهای موفق کتاب درسی اهمیت کمتری دارد و این معلم است که به عنوان طراح این پروژه­‌ها به صورت کاملا غیرمستقیم مثلا در قالب یک بازی ارائه می­‌کند که دانش‌­آموز نمی­داند ممکن است روی یک بازی دو ساعت وقت بگذارد یا روی یک پروژه یک هفته یا یک ماه وقت بگذارد و بعد از اتمام پروژه یا بازی آنچه را در این فرایند یاد گرفته جمع بندی می­کند و آن موارد به صورت ارزشیابی توصیفی -که در کشور ما هم بیشتر اسمش مطرح شده - ثبت می­شود که دانش‌­آموز در این پروژه چه توانمندی‌هایی داشته و همه اینها در نهایت مبنای هدایت تحصیلی دانش آموز در مقاطع بالاتر می­‌شود. 

پژوهش خبری: مهم‌ترین چالش‌های آموزش مهارت‌های زندگی درنظام تعلیم و تربیت ما چیست؟

‌حجت­‌الله بنیادی:‌

1-عدم تدوین روش‌ها و شیوه‌­های آموزش مهارت‌ها: در هیچ جایی درآموزش و پرورش با نگاه اینکه مهارت‌های زندگی را به بچه­‌ها یاد بدهند نهادسازی نشده است. سازمان پژوهش و برنامه‌­ریزی درسی که مغز متفکر مهارت‌­آموزی ماست در اختیار آدم‌­های محدودی است و فکرهای بسته و محدودی در آنجا تسلط دارند و یک سری مولف دارد که اکثر آنها معلم نیستند و حتی یک سال هم معلمی نکرده‌­اند.

2- معلمان ما  توانمندی لازم در زمینه مهارت آموزی ندارند و کسی نیست که این توانمندی را به آنها بدهد، حتی در قالب کتاب‌های راهنما.   

3- نبود نگاه مهارت‌­آموزی در تدوین برنامه­‌های درسی: برنامه‌­های درسی ما بیشتر تاکیدشان بر محفوظات است. این در حالی است که هر مهارت را باید با انجام آن کار و با تمرین و کار عملی یادگرفت نه با کتاب. مهارت خلاقیت و اعتماد به نفس را نمی‌­شود صرفا با کتاب ایجاد کرد.

4- نبود نگاه مهارت‌­آموزی در نظام تربیت معلم: نظام تربیت معلم به عنوان نظام پشتیبان و بخش مهمی از نظام تعلیم و تربیت کشور نگاه مهارت­‌آموزی و یاد دادن مهارت‌های زندگی ندارد و محتوای دروس آن بر مبنای نظریه و تئوری است.

دوره ابتدایی که باید توانایی معلم در مهارت آموزی خیلی بالا باشد اصلا در محتوای درسی دانشگاه فرهنگیان هیچ اشاره­ای به آن نشده است. مهارتهای قصه­‌گویی و ... در کشور ما برای معلم در نظر گرفته می­‌شود ولی کافی نیست.

5- نظارت بسیار ضعیف: متاسفانه در کشور ما نظارت بسیار ضعیف است. طبق قانون شورای عالی آموزش و پرورش از قبل از انقلاب متولی، ناظر، طراح و برنامه‌­ریز کلان آموزش ­و پرورش بوده است. متاسفانه الان شورای عالی آموز­ش­ و پرورش را تقریبا تعطیل کرده‌­اند. چون در ابتدای انقلاب در شرایطی که مجلس و نهادها تعطیل شده بودند و خلأ نهادی وجود داشت شورای انقلاب متولی برنامه­ ریزی و تصمیم ­گیری در سطح کلان کشور بود و همه تصمیم­‌ها در باره همه امور به این شورا سپرده شده بود. با تشکیل وزارتخانه‌­ها به تدریج وظایف هر وزارتخانه به خودش محول شد و در نهایت فقط حوزه فرهنگی و تعلیم و تربیتی باقی ماند که تحت عنوان شورای عالی انقلاب فرهنگی به کار خود ادامه داد. و همه تصمیم­‌گیری‌­ها در این حوزه سوق پیدا کرد به شورای عالی انقلاب فرهنگی و نتیجه این شد که شورای عالی انقلاب فرهنگی که حتی پشتوانه مجلس را هم ندارد فراتر از شورای عالی آموزش و پرورش قرار گرفت و از آن به بعد دیگر نه شورای عالی انقلاب فرهنگی توانست مدیریت و نظارت کند و نه شورای عالی آموزش ­و پرورش

پژوهش خبری: چشم انداز آینده

با این وضعیتی که در شورای عالی آموزش و پرورش به عنوان تاثیرگذارترین نهاد قانونی؛ داریم، اگر تغییری ایجاد نشود، تغییرات ما همچنان بطئی و جزئی خواهد بود و پیشرفت چشمگیری نخواهیم داشت مگر این که: 

1 - وزیر یا تیم مدیریتی روی کار بیاید که نگرش درستی نسبت به این موضوعات داشته باشد.

2- در نگرش تعداد قابل توجهی از اعضای شورای عالی آموزش و پرورش تغییراتی ایجاد شود که این موارد در تکالیفی که از سازمان برنامه­­ریزی درسی می­‌خواهند لحاظ شود.

3- تغییر نگرش مولفان و مدیران سازمان برنامه‌­ریزی درسی: این سازمان محدودیتی در نحوه آموزش مهارت‌های زندگی ندارد و دستشان در ایجاد تغییرات و اصلاح روش‌ها باز است. اگر در نگرش مولفان و مدیران آن سازمان این تفکر حکمفرما شود، این تغییرات را در کشور می­‌توان ایجاد شود و می‌­توانیم از تجربیات کشورهای دیگر کمک بگیریم چون خیلی از ارزش‌های ما در آنجا هم ارزش است و در وجوه مشترک می­‌توانیم از آنها اقتباس کنیم. به ویژه در مسئله آموزش مهارت های دستی و مهارت‌های ریاضی و جغرافیایی و تاریخی و... . درس خواندن یعنی  آموزش خوب زندگی کردن و رسیدن به حیات طیبه که شامل مهارت‌های زندگی به شکل عام و مهارت‌های شغلی است.

سخن پایانی

هدف نظام تعلیم و تربیت ما تربیت انسان خوب و دستیابی به حیات طیبه به معنای قرب الهی در قالب کارهای نیک و احسان و نیکوکاری است. هرچقدر که برایش قصه بنویسیم اما کودک ما حاضر نباشد صبحانه­‌اش را با دوستش که صبحانه ندارد تقسیم کند به اهدافمان نرسیده ایم. ما از نظر ثروت و منابع در کشور و در آپ هیچ مشکلی نداریم اما برنامه­‌ریزی و مدیریت درستی بر این منابع نداریم. مدیران ما دغدغه دارند و درصد قابل توجهی از آنها پاکدست هستند ولی انتصابات ما بر مبنای شایستگی نیست.

اگر طراحان آموزش و پرورش ما کسانی باشند که متناسب با اقتضائات زندگی بهتر در کشور ما برای بچه‌­ها دوره­‌های مهارت آموزی طراحی کنند و آن مهارت‌ها را به شکل جذاب به بچه‌­ها یاد بدهند به گون‌ه­ای که احساس کند آن دانش و مهارتی که کسب می­کند اثربخش و گره­‌گشا است. آن بچه اعتماد به نفس پیدا می­‌کند.

بهترین، درست­‌ترین و اصولی‌­ترین راه تربیت افرادی با مهارت‌های لازم برای زندگی درست است. یعنی بداند که منافع جمعی بر منافع فردی اولویت دارد. بداند که اگر این کشور ناامن باشد یرای او هم ناامن است و اگر ثبات اقتصادی در کشور نباشد برای او هم نیست و اگر دیگران نداشته باشند او هم نمی‌­تواند داشته باشد. اگر این مهارت‌ها را به بچه‌­ها یاد بدهیم این بچه‌­ها هم بزرگان کنونی را اصلاح می­‌کنند و هم خودشان در آینده کسانی خواهند بود که باور بسیار قوی دارند و اگر پلیس و ناظری هم نباشد خطا نمی­‌کنند. رمز پیشرفت کشورهای موفق هم همین است که از کودکی این مهارتها را در بچه‌­ها نهادینه می­کنند. سخن بزرگان تاریخ این است که اگر می­‌خواهید آینده را بسازید بچه­ ها را درست تربیت کنید و من می­‌خواهم این را اضافه کنم که حتی اگر اکنون را هم می­خواهیم بسازیم و بهبود بخشیم همین بچه‌­ها را اگر درست تربیت کنیم روی رفتار مدیران ما هم تاثیر گذار خواهند بود. نهایت این که وظیفه رسانه در این موارد ایجاد دغدغه و مطرح کردن خلاها و ارائه راهکارهاست.

پژوهش خبری// فریفته هدایتی