کمبود شدید اکسیژن از تنگه هرمز تا چابهار

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما به نقل از روابط عمومی پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی و علوم جوی؛ دکتر بهروز ابطحی با اعلام این خبر گفت: به دنبال سومین گشت دریایی «کاوشگر خلیج فارس» که در راستای برنامه بلند مدت پایش ‏اقیانوس شناسی خلیج فارس و دریای عمان در ۲۶ شهریور ۱۳۹۷ به مدت دو هفته در محدوده دریای عمان، تنگه هرمز و خلیج فارس ‏انجام شد، در دریای عمان از دهانه تنگه هرمز تا آب‌های عمیق روبروی شهرستان چابهار در اعماق بیش از ۵۰ متر کمبود شدید ‏اکسیژن ثبت و گزارش شد. ‏

وی با بیان این مطلب که اگر غلظت اکسیژن محلول در آب به مقادیر کمتر از ۲ میلی گرم بر لیتر (حدود ۶۰ میکرومول بر کیلوگرم) کاهش ‏پیدا کند شرایط فقر اکسیژن به وجود می‌آید، افزود: این پدیده به طور طبیعی در اعماق ۲۰۰ تا هزار متری برخی مناطق اقیانوسی و ‏نیز محیط‌های ساحلی آلوده به فاضلاب و کود‌های کشاورزی و در اثر تجزیه باکتریایی مواد آلی و بقایای اجساد موجودات زنده و مصرف ‏اکسیژن ایجاد می‌شود. ‏

ابطحی گرم شدن کره زمین (کاهش حلالیت اکسیژن در آب و تقویت لایه بندی در اقیانوس‌ها و دریاها) و افزایش ورود فاضلاب‌ها و کود ‏های شیمیایی حاوی فسفر و نیتروژن معدنی را از عوامل اصلی تشدید پدیده کاهش اکسیژن در محیط‌های دریایی عنوان کرد و گفت: ‏این عوامل باعث شده است تا حجم و مساحت قابل توجهی از محیط‌های دریایی جهان به مناطق مرده (‏dead zone‏) تبدیل شوند. ‏

وی افزود: پژوهش‌ها نشان می‌دهد که وسعت و تعداد مناطق مرده دریایی با شرایط زیست محیطی فعلی حاکم بر کره زمین در حال افزایش ‏است و «اقیانوس‌ها در حال از دست دادن تنفس خود هستند»؛ از دهه ۱۹۶۰ تا کنون ۴ و نیم میلیون کیلومتر مربع بر مساحت مناطق مرده ‏در دریا‌ها و اقیانوس‌ها اضافه شده است. ‏

دکتر ابوالفضل صالح عضو هیأت علمی پژوهشگاه و مدیر سومین گشت دریایی «کاوشگر خلیج فارس» در تشریح جزئیات این گشت ‏گفت: محققان پژوهشگاه با استفاده از تجهیزات نمونه برداری، نمونه‌های آب را از اعماق دریای عمان به روی شناور منتقل کرده ‏و مورد بررسی قرار دادند، نتایج سنجش اکسیژن این نمونه برداری‌ها نشان می‌دهد که در سراسر دریای عمان در اعماق بیش از ۴۰ ‏متر تا بستر دریا در عمق هزار متر در زمان انجام این مطالعه شرایط فقر اکسیژن حاکم است. ‏

صالح افزود: اگرچه آب شور و به نسبت گرم و اکسیژن دار خلیج فارس که از طریق تنگه هرمز وارد دریای عمان می‌شود در اعماق حدود ‏‏۲۰۰ تا ۴۰۰ متر باعث افزایش اندک غلظت اکسیژن در این لایه در دریای عمان می‌شود، ولی با این حال شرایط فقر اکسیژن در این لایه ‏نیز همچنان حاکم است. ‏

مسئول اجرای برنامه علمی «کاوشگر خلیج فارس» معتقد است که مصرف اکسیژن (بدون جایگزین شدن) همراه با تولید دی اکسید ‏کربن در ستون آب باعث افزایش قابل توجه اسیدیته آب می‌شود، طوری که در اعماق حدود هزار متر در دریای عمان، ‏pH‏ آب حدود ‏‏۷ دهم اسیدی‌تر از آب‌های سطحی به ثبت رسید، همچنین افزایش اسیدیته آب نیز یکی از عوامل محدود کننده زیست در محیط‌های ‏دریایی بویژه برای موجوداتی است که دارای اسکلت یا پوسته کربنات کلسیمی هستند. کاهش شدید غلظت اکسیژن همچنین شرایط ‏مناسبی را برای تولید گاز‌های بسیار سمی مانند دی هیدورژن سولفید و گاز گلخانه‌ای نیتروس اکسید در محیط‌های دریایی فراهم ‏می آورد. ‏

صالح ضمن اشاره به مطالعات اقیانوس شناسی پیشین گفت: بر اساس مطالعات اقیانوس شناسی، دریای عمان و شمال ‏دریای عرب (که در جنوب دریای عمان واقع شده است) به طور طبیعی در بردارنده توده عظیمی از آب‌های کم اکسیژن و یا فاقد ‏اکسیژن هستند.

وی افزود: در سال ۲۰۱۷ میلادی، یک تیم تحقیقاتی از دانشگاه آنگلیای شرقی در انگلستان با همکاری دانشگاه ‏سلطان قابوس عمان با استفاده از از ربات‌های سی گلایدر (‏seaglider‏) به پژوهش در دریای عرب و دریای عمان تا عمق هزار متری ‏پرداختند و نتایج تحقیقات آن‌ها نشان داد که این منطقه وسیع‌ترین و ضخیم‌ترین منطقه دریایی مرده روی زمین محسوب می‌شود. ‏دکتر باستین کویست رهبر این تیم تحقیقاتی از این منطقه به عنوان یک منطقه مرده وسیع و روبه گسترش یاد می‌کند که به طور عمده از ‏موجودات زنده عاری شده است. ‏

دکتر ابطحی رئیس پژوهشگاه نیز گفت: بر اساس نتایج این گشت دریایی پیش بینی می‌شود برای بسیاری از ‏موجودات زنده (بویژه ماهیان) در دریای عمان، زندگی، محدود به لایه بسیار نازکی از سطح آب (ضخامت چند ده متر) شده است، از ‏آنجایی که احتمال به سطح رسیدن و انتشار آب‌های کم اکسیژن در سراسر سواحل دریای عمان تحت تاثیر جریان‌های عمودی و افقی ‏که از ویژگی‌های منطقه مذکور است وجود دارد، استقرار چنین توده عظیمی از آب‌های کم اکسیژن و بسیار نزدیک به سطح در دریای ‏عمان می‌تواند به عنوان یک عامل تهدید کننده برای منابع زیستی این منطقه به شمار آید. ‏

وی افزود: نتایج اندازه گیری‌های میدانی نشان می‌دهد در بیشتر نواحی خلیج فارس و تنگه هرمز، حتی در فصول گرم سال که ‏شدید‌ترین شرایط لایه بندی در ستون آب برقرار است، غلظت اکسیژن محلول وارد محدوده هایپوکسیا نشده است، دلیل این پدیده را ‏می توان به تهویه مناسب آب‌های عمقی توسط جریان پایین رونده آب‌های شور و چگال و اکسیژن دار بخش‌های کم عمق جنوب ‏خلیج فارس نسبت داد؛ با این حال، نتایج نشان می‌دهد در آب‌های نزدیک به بستر در نقاط محدودی از خلیج فارس و تنگه هرمز ‏احتمال بروز شرایط فقر اکسیژن در برخی فصول سال وجود دارد. ‏

محققان پژوهشگاه خاطر نشان کردند: امروزه گسترش مناطق مرده دریایی و کاهش اکسیژن محلول در آب دریا که به طور عمده تحت تأثیر ‏عوامل انسانی مانند مصرف سوخت‌های فسیلی و ورود فاضلاب‌های شهری و کشاورزی به محیط‌های دریایی تشدید می‌شود، ‏همراه با سایر استرس‌های موجود محلی، منطقه‌ای و جهانی مانند صید بی رویه، تخریب فیزیکی زیستگاه ها، ورود آلاینده ها، اسیدی ‏شدن دریا‌ها و گرمایش جهانی، تهدیدی جدی برای منابع زیستی دریایی محسوب می‌شوند.

اقدام‌های مشترک در زمینه کاهش ‏استرس‌های محلی و منطقه‌ای می‌تواند از تأثیرات منفی چنین پدیده‌هایی بر منابع زیستی دریایی بکاهد. ‏

در این گشت دریایی که با حضور ۱۲ پژوهشگر و در ۲۷ ایستگاه نمونه برداری با موفقیت انجام شد، پژوهشگران با تمرکز بر چالش‌های ‏پیش روی خلیج فارس و دریای عمان درباره موضوع های: کاهش میزان اکسیژن در بخش‌های عمیق خلیج فارس و دریای عمان و ‏اثرات آن بر شناورزیان و کفزیان دریایی، میزان اسیدی شدن محیط‌های دریایی کشور، تخمین عواقب ناشی از افزایش آلاینده‌های ‏شهری و کشاورزی بر روی منابع زیستی خلیج فارس، آلاینده‌های نفتی و میکروپلاستیک ها، بازسازی شرایط محیطی در چند قرن اخیر ‏در خلیج فارس و ...، مطالعه و بررسی‌های لازم را انجام دادند. ‏

پایش وضع اکسیژن محلول در دریای عمان و تغییرات فصلی و بلندمدت آن و تأثیر متقابل غلظت اکسیژن محلول بر ‏موجودات زنده و رژیم بیوژئوشیمیایی ستون آب در این منطقه جزء اهداف برنامه پایش اقیانوس شناسی پژوهشگاه بوده و در مراحل آینده ‏برنامه پایش با جزئیات بیشتری مورد مطالعه قرار خواهد گرفت. ‏