معرفی کتابی ارزشمند بنام " نزهه القلوب " در کرمان

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما جلسه ای که شنبه 11 اسفند امسال در تالار اندیشه دانشگاه شهید باهنر کرمان تشکیل شد از جنس همین نشست ها بود. دورهمی ادیبانه ای به بهانه رونمایی از تصحیح جدید کتاب " نزهه القلوب" . با حضور دکتر میرهاشم محدث ؛ مصحح کتاب .
سخن را دکتر شمس‌الدین نجمی استاد دانشکده ادبیات دانشگاه شهید باهنر کرمان با شرح کوتاهی درباره نزهه القلوب آغاز کرد: " کتابی به قلم حمدالله مستوفی اندیشمند ایرانی قرن هشتم هجری قمری که آنرا حدود 700 سال قبل به روی کاغذ آورد. یک مقدمه دارد ، سه مقاله و یک بخش پایانی."
مقدمه کتاب به علم افلاک، نجوم، شناخت عناصر و ... می پردازد. مقاله اول کتاب در کانی‌شناسی، گیاه‌شناسی و جانورشناسی است . مقاله دوم به بدن و روان انسان اختصاص دارد (پزشکی و روانپزشکی). و مقاله سوم با موضوع گیتاشناسی یا جغرافیا ؛ مفصل‌ترین بخش کتاب را به خود اختصاص می دهد. همین بخش آخر، بارها چاپ شده است و در نتیجه بسیاری از مردم گمان می کنند نزهه القلوب کتابی است در موضوع جغرافیا حال آنکه این کتاب نفیس و ارزشمند ، دانشنامه ای گسترده است که جغرافیا بخشی از آن را شکل می دهد. 

دکتر نجمی می افزاید اولین بار متن کامل این کتاب 125 سال قبل با حروف سنگی در بمبئی چاپ شد اما اغلاط چاپی فراوان در آن دیده می شد و هیچ مقدمه و فهرستی نداشت. در سالهای اولیه قرن بیستم ، دو محقق اروپایی ، بخشهای جغرافیایی این کتاب را تصحیح و ابتدا به زبان فارسی چاپ و سپس به انگلیسی ترجمه و منتشر کردند.
دکتر محمد دبیر سیاقی هم در سال های دهه چهل، همین بخش جغرافیایی کتاب را با تصحیح متن ، چاپ و منتشر کرد اما در همه این مدت ، دیگر بخش های نزهه القلوب از نعمت تصحیح متن و چاپ جدید و بی اشکال ، محروم ماندند. آنچنان که همۀ فرهیختگان گذشته حتی عباس اقبال آشتیانی، سعید نفیسی، و ذبیح الله صفا، که استخوان خرد کرده های ادبیات ما هستند نزهۀ القلوب را کتابی جغرافیایی معرفی کرده اند و این ظلمی است به دانشمندی که در عصر خود جامع علوم بود . وی همچنین به ظلم دیگری اشاره می کند که بر هویت حمدالله مستوفی رفته است : "همه گذشتگان، مذهب او را شافعی گفته‌اند در حالی که با اقرار خودش در این کتاب باید او را شیعه دانست."
نجمی سرانجام به سراغ نسخه ای میرود که قرار است دراین جلسه رخ بنماید . نسخه ای کامل از نزهه القلوب که با کوشش ده ساله استاد میرهاشم محدث ، بعد از 125 سال چاپ شد . با تصحیح کامل و این بار در کشوری که زادگاه  نویسنده بوده است . او می افزاید : "چاپ جدید ادای دینی است به حمدالله مستوفی، نویسنده و شاعر بزرگ ایرانی که متاسفانه گذشتگان بیش از حد نسبت به او ظلم روا داشته‌اند." دراین کتاب علاوه بر اشعار فارسی و عربی، لغات ناب و زیبای فارسی زیادی به کار رفته و واژه خلیج فارس هم چندین بار دراین کتاب نوشته شده است .

اما چرا تصحیح متون قدیمی را ارج می نهیم ؟ و چرا چنین زحمتی ، ضروری است ؟ دکتر محمود مدبری استاد دانشکده ادبیات دانشگاه شهید باهنر در سخنرانی خود به این سئوال پاسخ میدهد : آثار و متون قدیمی باید به دست نسلهای جوانتر برسد تا زنجیره تولید علم برقرار بماند.

تصحیح متون، کمک می کند تا نوشته های دانشمندان اعصار کهن ، که در مسیر نسخه برداری های دستی و یا چاپ های ابتدایی ، دچار تحریف و اشکال شده اند به شکل صحیح در اختیار جویندگان علم و دانایی قرار گیرد.

تصحیح متون دانشی بسیار قدیمی است که از یک قرن پیش درشکلی جدید و ساختارمند در جوامع علمی رواج یافته است. دکتر مدبری سپس زبان به تجلیل از مصحح متن کامل نزهه القلوب میگشاید : "استاد میرهاشم محدث از پرکارترین مصححان عصر حاضر است که بیش از 70 کتاب ، 20 رساله و 90 اثر دارد و جمع نوشته های وی به 24000 صفحه نزدیک شده است."

دکترمیرهاشم محدث پژوهشگر و مصحح کتاب نزهۀ القلوب، هم زمانیکه در جایگاه سخن قرار گرفت، به تجلیل از حمدالله مستوفی پرداخت که : "یکی از نویسندگان شیعی ایران در قرن هشتم است . سه کتاب معروف تاریخ برگزیده، ظفرنامه و نزهه القلوب را به فاصله پنج سال از یکدیگر به رشته تحریر درآورد و به عنوان میراثی ماندگار و اثاری ارزشمند ازخود باقی گذاشت". وی افزود مستوفی در کتاب ظفرنامه ابیاتی را در مورد امام زمان (عج) سرود و در نزهه القلوب هم ابیاتی را در مورد اهل بیت و معصومین نگاشته است و گرچه یقین داریم شیعه بوده است اما اکثر محققان او را شافعی مذهب دانسته اند که شاید ناشی از تقیه وی بوده است .
دکتر محدث سپس به این نکته اشاره میکند که نزهۀ القلوب و دیگر کتب ارزشمندی که دانشمندان ایرانی در فاصله 14 قرن گذشته نوشته اند موید این واقعیت است که در عصر جاهلیت اروپا و در روزگاری که نشان از آمریکای کنونی نبود ، در ایران ، اندیشمندان بیشماری چراغ علم و دانایی را برافروختند و به تولید علم کمر همت بستند. : " اگر امروزه نام ایران و ایرانی در جهان می‌درخشد ، مدیون آثار نویسندگان و شاعران بزرگ گذشته ایران زمین است بنابراین وظیفه هر ایرانی است که برای پاسداشت اثار دانشمندان این سرزمین قیام کند و در حد وسع برای احیا ، چاپ و نگهداری این اثار بکوشد." 
برای آنکه به اوج دانایی و علم دوستی ایرانیان در اعصار گذشته پی ببریم کافی است به فهرست کتابهایی نگاه کنیم که حمدالله مستوفی به عنوان منابع و ماخذ مورد استناد خود در تالیف نزهه القلوب اشاره کرده است . او در مقدمه کتابش از منابع خود چنین نام می برد : صورالاقالیم ابوزید بلخی، المسالک و الممالک ابن خردادبه، عجایب ‌ المخلوقات زکریای قزوینی، آثار البلاد قزوینی، فارسنامه ابن بلخی، آثار الباقیه ابوریحان بیرونی، ولایت کرمان خواجه ناصرالدین منشی کرمانی، التفهیم ابوریحان بیرونی، تاریخ اصفهان عبدالرحمن بن محمد بن اسحق اصفهانی، عجایب‌الاخبار، معجم‌البلدان یاقوت حموی، صور الکواکب شیخ ابوالحسن صوفی، اخلاق ناصری خواجه نصیرالدین طوسی، تنسوق‌نامه ایلخانی خواجه نصیرالدین طوسی، و جهان‌نامه. هر کدام از این کتابها دریایی است از علم و صد افسوس که بسیاری از جوانان این سرزمین حتی نام آنها و نام نویسندگانشان را هم نشنیده اند.
بخش پایانی این نشست فرهنگی ، رونمایی از نسخه تصحیح شده کتاب نزهه القلوب و تجلیل از دکتر محدث بود. و ذکر این مطلب که متن کامل دانشنامه نزهة‌القلوب با تصحیح میرهاشم محدث ، در دو جلد و 1300 صفحه ، در موسسه انتشاراتی سفیر اردهال به چاپ رسیده و در دسترس علاقمندان است .اما افسوس که شمارگان چاپ چنین کتاب ارزشمندی فقط 1100 نسخه اعلام شده است.