چطور خشم دو قدرت هسته اي هند و پاکستان فرونشست؟

به گزارش سرویس بین الملل خبرگزاری صدا و سیما؛ با تحویل خلبان هندی که جنگنده اش در خاک پاکستان سرنگون شد، تا حدی از سطح تنش در روابط دو کشور کاسته شده است و مقامات راه آهن هند از، از سرگیری حرکت قطارها از هر دو کشور خبر داده اند.

در این حال، 500 تن از شخصیت های علمی  و نخبگان هندي از دولت های این کشور و پاکستان خواسته اند ضمن خویشتن داری، برای حل اختلافات خود از طریق گفتگو و مراجعه به قوانین بین المللی اقدام کنند. آنها تاکید کردند جنگ و تقابل نه تنها به حل بحران کشمیر کمک نمی کند بلکه موجب تشدید تنش می شود که می تواند پیامدهای غیرقابل جبرانی به همراه داشته باشد.

عوامل موثر در کاهش نسبي بحران در روابط هند و پاکستان

اگرچه تحویل خلبان هندی از سوی دولت پاکستان  به کاهش تنش در روابط دهلی نو و اسلام آباد بسیار کمک کرد، اما از دیدگاه ناظران سیاسی، علل و عوامل دیگری نیز در این خصوص دخیل بودند که عبارتند از:

1. حمله جنگنده های هند به آنچه که پایگاه های گروه تروریستی جیش محمد در خاک پاکستان اعلام شده تا حد زیادی از آتش خشم ارتش و دولت هند برای گرفتن انتقام از دولت پاکستان کاست. دهلی نو بخصوص نخست وزیر هند تهدید کرده بودند انتقام 44 نظامی کشته شده این کشور در حمله تروریستی پولوامای کشمیر را خواهند گرفت. تهدیدات مکرر مقامات هند انتظارات جامعه این کشور را بالا برده بود و حمله جنگنده های ارتش هند به پایگاه های جیش محمد که بنا به اعلام مقامات ارتش این کشور 200 تا 300 نفر کشته شدند باعث شد تا دهلی نو احساس کند که پاسخي مناسب به افکار عمومی هند داده است.

2. بی تفاوتی دولت و ارتش پاکستان به حمله جنگنده های هند به مواضع گروه تروریستی جیش محمد نشان داد که آنها نیز تا این حد از سطح تنش راضی هستند و به هیچ وجه توان تمایلی برای تشدید آن ندارند به همین دلیل، دولت پاکستان اعلام کرد که خلبان اسیر هندی را تحویل داده است.

3. دولت پاکستان سرنگوني جنگنده هندي  و به اسارت گرفتن خلبان آن را نوعی پیروزی در برابر هند می داند و تحویل وی را به دولت هند، تحقیر این کشور نزد افکار عمومی پاکستان تلقی می کند. 

به نظر می رسد هر دو کشور هند و پاکستان تا این حد از تنش و کاهش آن راضی هستند و تمایلی برای ادامه آن ندارند اگرچه مقام هاي سیاسی و نظامی هر دو کشور هند و پاکستان به تهدیدات و جنگ لفظی همچنان ادامه می دهند.

دلایل حل نشدن اختلافات هند و پاکستان در مورد کشمیر و تشدید بحران 

مهمترین عامل اختلافات هند و پاکستان بر سر مالکیت کشمیر است که از سال 1947 زمان استقلال دو کشور آغاز شده است و همچنان ادامه دارد و طولانی ترین مناقشه سرزمینی پس از جنگ جهانی دوم محسوب می شود. پاکستان می گوید براساس طرح تقسیم شبه قاره قرار بود جامو و کشمیر هم به عنوان منطقه مسلمان نشین به پاکستان ملحق شود که با دسیسه گلاب سینگ، حاکم وقت محلی کشمیر با هند و انگلیس، نیروهای آنها وارد این منطقه شدند که نه تنها مانع از اجرای کامل طرح تقسیم شبه قاره شدند بلکه استعمارگر پیر مانند نقاط دیگر، هنگام ترک منطقه با کاشتن نطفه اختلاف و تنش، شبه قاره هند را با بحران روبرو کرد.

مهمترین علل تداوم اختلاف میان هند و پاکستان در مورد کشمیر عبارتند از:

1. حیثیتی شدن بحران کشمیر در هر دو کشور هند و پاکستان و تغییر ماهیت آن از موضوع ملي به مساله تروریسم است. اگرچه تا سال 1980 مساله کشمیر به عنوان مساله ملی و سرزمینی از سوی هند و پاکستان دنبال می شد اما از دهه 80 با ورود شبه نظامیان به مناقشه کشمیر که نیروهای آنها در مدارس مذهبی پاکستان آموزش دیده اند آرام آرام ماهیت بحران کشمیر  تغییر کرد و اکنون به عنوان مساله ترویستی میان هند و پاکستان مطرح است.

2. دخالت مستقیم ارتش پاکستان و غیر مستقیم ارتش هند در مساله کشمیر، زیرا پرونده این منطقه از سوی نظامیان هر دو کشور پیگیری می شود.

این موضوع در پاکستان بیشتر آشکار است و سازمان اطلاعات ارتش این کشور آی اس آی پرونده کشمیر را در دست دارد. پیگیری این مساله همواره قداست خاصی به ارتش پاکستان و هند برای مقابله با آنچه دشمن سنتی و دیرینه هم می دانند بخشیده است و بودجه های زیادی نیز سالانه صرف ارتش و نیروهای مستقر هند و پاکستان در کشمیر و خط کنترل این منطقه می شود.

3. موقعیت راهبردی کشمیر است که از آن به عنوان قلب آسیا نیز نام برده می شود. به عبارتی، استراتژیست ها بر این اعتقادند هر کشوری که کشمیر  را در اختیار داشته باشد کل منطه را تحت تسلط خود خواهد داشت. به همین دلیل، هند و پاکستان حاضر به نرمش در مواضع خود برای حل آن نیستند.

4. فعال شدن چین در عرصه سیاسی و اقتصادی منطقه بخصوص تلاش برای اجرای طرح یک کمربند –یک جاده که هند را نگران تسلط رقیب اتمی اش بر منطقه از جمله شبه قاره هند کرده است. با توجه به اینکه بخشی از این طرح که تحت عنوان کریدور اقتصادی چین و پاکستان مطرح است از کشمیر تحت کنترل این کشور عبور می کند خشم هند را برانگیخته و بارها در این مورد به دولت اسلام آباد هشدار داده است. برخی از محافل سیاسی براین باورند تشدید بحران کشمیر می تواند اجرای طرح های اقتصادی چین را با وقفه روبرو کند.

5. جناح هایی در هر دو کشور هند و پاکستان بخصوص در میان نظامیان آنها وجود دارد که با کارشکنی مانع از حل بحران کشمیر می شوند. هرگاه دولت های هند و پاکستان تمایل خود را برای تنش زدایی نشان داده اند خط کنترل کشمیر با ناآرامی و خشونتهای خونین همراه شده که هر گونه فضای تفاهم را از بین برده است. تمایل اخیر عمران خان نخست وزیر پاکستان برای همکاری با دولت نارندرا مودی نخست وزیر هند اگر چه با پاسخ جدی دولت  این کشور مواجه نشد اما به هر حال نگرانی هایی را در مورد گرایش دهلی نو و اسلام آباد برای تنش زدایی در میان جریان های خشونت طلب ایجاد کرد.

6. برخی از محافل سیاسی حضور حزب حاکم بی جی پی هند در دولت ائتلافی کشمیر تحت کنترل این کشور را بی تاثیر در تشدید بحران های اخیر این منطقه نمی دانند و بر این اعتقادند که این حزب با تلاش برای اعمال سیاست های هندوئیسم در کشمیر و حل بحران آن از طریق زور و قوه قهریه به تشدید بحران در کشمیر تحت کنترل هند کمک کرده است. به گونه ای که محبوبه مفتی سروزیر این منطقه در اعتراض به سیاستهای بی جی پی استعفا کرد.

راهکارهای حل بحران کشمیر

همان گونه که 500 تن از نخبگان هند در خواسته خود برای پایان دادن به تنش در روابط این کشور با هند تاکید کرده اند توجه به راهکارهای بین المللی می تواند به حل بحران کشمیر کمک کند. از این دیدگاه، اجرای قطعنامه شماره 47 شورای امنیت سازمان ملل مبنی بر برگزاری همه پرسی تعیین وضعیت کشمیر که در سال 1948 صادر شد ساده ترین راه برای حل بحران این منطقه است که با نظرخواهی از مردم این منطقه مالکیت کشمیر تعیین تکلیف می شود.

دومین راهکار حل بحران کشمیر نگاه واقع گرایانه هند و پاکستان است تا بدور از هر گونه تعصب و در نظر گرفتن منافع جمعی شبه قاره هند برای حل بحران آن گفتگو کنند. موضوعی که از دیدگاه برخی از محافل سیاسی در منطقه نیازمند شجاعت هر یک از دولت های هند و پاکستان است.

سومین راهکار ممکن، برگزاری گفتگوهای سه جانبه میان نمایندگان هند –پاکستان و مردم کشمیر است که گروه های کشمیری از آن استقبال می کنند. هرچند به نظر می رسد هند و پاکستان همچنان با ادامه وضعیت موجود چندان مخالفتی ندارند.

نتیجه گيري

در هر حال، تنش در روابط هند و پاکستان در حالی فروکش کرد که اختلافات دو کشور بر سر مهمترین موضوع یعنی تروریسم همچنان پا برجا است و در میان مدت نیز هیچ چشم انداز روشنی  برای حل آن متصور نیست. هرچند سلاح هسته ای به عنوان عامل بازدارنده مانع از جنگ تمام عیار میان هند و پاکستان می شود اما حملات تروریستی در سال های اخیر در خاک هر دو کشور مهمترین عامل تشدید تنش در روابط آنها محسوب می شود زیرا هند و پاکستان، همدیگر را به حمایت از تروریسم ضد هم متهم می کنند. به همین دلیل، تا زمانی که برخی گروه ها و جریان های سیاسی و نظامی نفع خود را در دامن زدن به بحران دنبال می کنند، نمی توان به حل بحران در روابط دهلی نو و اسلام آباد امیدوار بود.

نویسنده: مجيد وقاري  کارشناس مسائل شرق آسیا

منابع:

-وارما، بالاونکاتش (1397) برای حل بحران هند و پاکستان نیازی به واسطه نیست .سایت خبری اسپوتنیک .ص 1

-عجم، محمد(1376) منازعه صحرای غربی و کشمیر در پرتو حق تعیین سرنوشت .اندیشکده چیتام هائوس لندن .ص1

-نقش پاکستان در شورش کشمیر (2001) اندیشکده آمریکایی راندکارپوریشن

-شفیعی، نوذر(1385) بحران کشمیر،ارزیابی سناریوهای حل بحران. ص4