بررسی وضعیت سبزی و صیفی در کشور

پژوهش خبری صدا وسیما: ایران بدلیل داشتن آب و هوای متنوع یکی از بزرگترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان سبزی و صیفی جات در خاورمیانه می باشد. به طوری که در جنوب کشور حتی در اواسط زمستان نیز سبزی کشت می شود و این امر باعث شده تا در زمستان اکثر کشورهای همسایه سبزی و صیفی مورد نیاز خود را از ایران وارد می کنند. صادرات سبزی و صیفی عموما به کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس، عراق، روسیه انجام می پذیرد.

ایران پنجمین کشور از لحاظ تولید محصول سبزی و صیفی است. در دنیا 60 میلیون هکتار از اراضی کشاورزی با یک میلیارد تن تولید زیر کشت سبزی و صیفی قرار دارد. در کشور ما نیز 800 هزار هکتار از اراضی کشاورزی به کشت سبزی و صیفی اختصاص یافته که 25 میلیون تن سالانه از آن برداشت می شود که این آمار نشان دهنده این امر است که از لحاظ زیر کشت ایران رتبه هفتم و از لحاظ میزان تولید رتبه پنجم دنیا را به خود اختصاص داده است. کشور چین اولین تولید کننده این محصولات است و این امر نشان می-دهد که در قاره ای هستیم که سبزی و صیفی در آن اهمیت بالایی دارد. و بیشترین تولیدات سبزی و صیفی در فضای باز است ولی اکنون همت وزارت جهاد کشاورزی بر تولید و توسعه گلخانه ها نهاده شده و سیاست هم با هدف تحقق اقتصاد مقاومتی و رونق تولید است.

در هفته‌های اخیر قیمت محصولات صیفی نظیر پیاز، کاهو، سیب زمینی، خیار، گوجه فرنگی، سبزی با افزایش زیادی در بازار روبرو شده است که هر یک از مسئولان دلایل خاص خود را برای این گرانی‌ها در بازار مطرح می‌کنند. بسیاری از آنها بر این باورند که وقوع سیلاب اخیر و خسارت به مزارع، کاهش ارزش پول ملی، جذابیت صادرات، قاچاق صیفی جات در پی نوسان نرخ ارز، کاهش عرضه نسبت به تقاضا و تامین نیاز کشور از مناطق جنوبی دلیل اصلی رشد چشمگیر قیمت در بازار به شمار می‌رود.

با توجه به آنکه زمان زیادی تا ایام ماه رمضان باقی نمانده است، نگرانی‌هایی مبنی بر ادامه روند افزایش قیمت سبزی و صیفی و آشفتگی بازار میان خانوار‌ها وجود دارد، در حالیکه بسیاری از مسئولان نوید کاهش قیمت همزمان با عرضه فراوان محصول و بازگشت آرامش به بازار را می‌دهند اما شواهد نشان می‌دهد که قیمت محصولات نسبت به هفته‌های اخیر نه تنها کاهشی نداشته بلکه در بسیاری از موارد با افزایش جزئی روبرو بوده است.

در همین راستا، گروه اقتصاد پژوهش خبری در ادامه سلسله نشست های کارشناسی خود به بررسی وضعیت تولید و بازار سبزی و صیفی جات در کشور، میزان صادرات و ارز آوری این محصولات، دلایل گرانی آنها و عملکرد و برنامه های وزارت جهاد کشاورزی در این زمینه، با حضور آقایان مهندس حسین اصغری لسکوکلایه، مدیرکل دفتر محصولات علوفه‌ای و جالیزی معاونت امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی اختصاص داده است.

اهمیت سبزی و صیفی

محصولات سبزی و صیفی بسیار متنوع هستند و قابلیت کاشت در محیط­ه ای کوچک و محدودی مثل گلدان­ ها و باغچه­ ها تا مزارع بزرگ چندین ده هکتاری را دارند كه داراي ارزش اقتصادی زیادی برای تولیدکنندگان است. به دلیل اینکه به راحتی فروخته می ­شود و خریدار آن مردم هستند، همیشه بازار خودش را دارد. زمان رشد کوتاهی نسبت به محصولات باغی و بسیاری از محصولات زراعی دارند و هم به عنوان میوه و هم به عنوان سبزی در سبد غذایی قرار می ­گیرند.

ارزش غذایی زیادی در تامین ویتامین­ ها و فیبر برای بدن دارند خصوصا ارزش اصلی این مواد در تامین بتاکاروتن پیش ساز ویتامین A - ویتامین C و فولات است که غلات و حبوبات به طور کلی فاقد آن هستند. به دلیل محتوای چربی کم و فیبر بالای موجود در این گروه از سبزیجات مصرف آنها احتمال ابتلا به بیماری‌های قلبی عروقی را کاهش می‌دهد. همچنین سبزیجات غنی از پتاسیم و منیزیم هستند و بنابراین در تنظیم فشار خون و عملکرد قلب نقش دارند.

تولید سبزی و صیفی در کشور

سطح زیرکشت کنونی سبزی و صیفی در کشور ۸۰۰ هزار هکتار است و سالانه ۲۵ میلیون تن انواع محصولات سبزی و صیفی همچون کلم، کاهو، سبزیجات، هویج، سیب زمینی، گوجه فرنگی و... در کشور تولید می‌شود که این امر نشان دهنده تنوع غذایی بالای این بخش برای خانوار است.

یکی از مشخصه سبزی و صیفی در معنای عام این است که در همه جای کشور و در همه فصول وجود دارد و به عنوان یک مزیت است. در كشور ما زمانی که هیچ جای دنیا امکان کشت سبزی و صیفی وجود ندارد در حاشیه جنوبی خلیج فارس امکان کشت سبزی و صیفی داریم و به همین دلیل بازارهای صادراتی خوبی هم برای کشور وجود دارد.

با توجه به تنوع کشت و محصولات سبزی و صیفی، در سال 4 بار برنامه ­ریزی برای کشت انجام می­شود و دوبار در سال به استان­ها ابلاغ می­کنند. یعنی یک بار برای تولیدات زمستانی برنامه­ ریزی انجام می­دهند که به اصطلاح به آن می­گویند کشت استمرار و در نواحی جنوبی کشور در جنوب استان کرمان، هرمزگان، بوشهر، سیستان و بلوچستان و یک بخش از فارس و خوزستان است و یک بار برای تولید محصول بهاره که از اول فروردین تا آخر خرداد تولید می­­کنند. همچنین تولید تابستانه و تولید پائیزه داریم.

چند سالی است که بر اساس برآوردی که از نیاز صادراتی، صنایع فرآوری و تازه خوری داشتیم، سطوح زیر کشت محصولات سبزی و صیفی در فصول زمستان، بهار، تابستان و پاییز مشخص و به تفکیک به استان‌های کشور ابلاغ می­ شود.

رعایت برنامه­ های ابلاغی کشت محصولات سبزی و صیفی توسط کشاورزان کلید موفقیت در امر تولید و جلوگیری از ضرر و زیان در حوزه عرضه و فروش است. اگر کشاورزان، این سطوح ابلاغی را در استان­ ها رعایت نکنند، دچار مازاد تولید می­ شویم و ضرر آن نیز متوجه خود آنها خواهد شد.

خسارت سیلاب به سبزی و صیفی کشور

تولید در مناطق جنوبی کشور ارزش اقتصادی بالايي دارد. بدلیل اینکه نوع تولید خارج از فصل محسوب می­شود و البته ریسک­ های خاص خودش را نيز دارد. ریسکی که امسال ما را با مشکل مواجهه کرده است. در سیب زمینی­ های نیمه شمالی کشور مشکلی بنام سرمازدگی نداریم به این دلیل که وقتی کاشته می­شود، ریسک سرما مرتفع شده و در فصل تابستان به رشد خودش ادامه می­ دهد و در فصل پائیز هم برداشت می ­کنند. اما در کشت در جنوب همه نگرانند که در سرمای پائیز و زمستان آسیب ببیند و هم نگرانند که بارش­ های بهار آسیب برساند چیزی که امسال اتفاق افتاده است.

در مورد خسارت سیلاب فعلاً آمار مشخص و دقیقی وجود ندارد و تا سیلاب فروکش نکند نمی­ توانیم آمار بدهیم و در استان خوزستان آمار ما تقریباً 8500 هکتار آسیب دیدگی تا حالا(24/ 01/ 1397) گزارش شده است و اگر بارش­ ها ادامه پیدا کند این عدد بزرگتر خواهد شد و به شدت نگران شرق کشور مثل سیستان و بلوچستان و جیرفت، هرمزگان هستیم چون این استان­ها از قطب­ های تولید سیزی و صیفی کشور هستند.

صادرات سبزی و صیفی کشور

آخرین وضعیت صادرات سبزی و صیفی در سال ۹۷ با توجه به اتفاقاتی که در حوزه تغییر قیمت ارز افتاده است، در بسیاری از موارد صادرات محصولات سبزی و صیفی ارزش بیشتری پیدا کرده است.

هدف اصلی تولید، تامین بازار داخل است، و وزارت جهاد کشاورزی به عنوان متولی تولید، نسبت به تامین غذای مردم متعهد است و پس از تامین نیاز کشور باید اقدام به صادرات مازاد نیاز داخل به بازار‌های هدف کند.

با توجه به آنکه محصولات سبزی و صیفی بیشتر تازه خوری هستند از این رو به سبب کاهش ضایعات، به کشور‌های حاشیه خلیج فارس از جمله عراق و روسیه که مسیر کوتاهی دارند، صادر می‌شود.

طبق آمار گمرک کشور میزان صادرات سبزی و صیفی در سال 96 حدود دو میلیون و 900 هزار تن به ارزش 992 میلیون دلار بوده است و در سال 1397 بالای 3 میلیون تن، با ارزشی حدود یک میلیارد و 37 میلیون دلار بود که نسبت به سال گذشته روند افزایشی نشان می­دهد.

دلایل افزایش محصولات سبزی و صیفی در سال‌های اخیر، عواملی همچون تکنیک‌های کشت، توسعه روش‌های نوین آبیاری، تامین نهاده‌های با کیفیت، توسعه آبیاری میکرو، استفاده از بذور هیبرید و دسترسی کشاورزان به اطلاعات فنی  مهم‌ترین دلیل افزایش تولید طی سالهای اخیر در این بخش به شمار می‌رود.

برنامه‌های معاونت زراعت وزارت جهاد کشاورزی  

برای افزایش تولید و عملکرد در واحد سطح، یکسری سیاست ­های کلی بر زراعت کشور اعمال می­شود که البته اینها شامل سبزی و صیفی هم می­شود و عبارتند از :

سیاست­های دفتر محصولات علوفه ای و جالیزی

• افزایش بهره وری آب

بهره­وری مصرف آب یکی از شاخص­های مصرف بهینه­ی آب، آبیاری است. مطابق با تعریف کلی، بهره­وری آب نسبتی است که در مخرج کسر آن آب کاربردی (آب آبیاری، بارش) و در صورت آن موارد متنابهی از مفاهیم کمی قرار می­گیرد. در بهره­وری هم باید صورت کسر افزایش یابد ( تغذیه مناسب – ارقام مقاوم – مبارزه با عوامل فسادزا و ... ) و هم مخرج کسر یعنی آب مصرفی کاهش یابد ( کشت نشایی – مالچ پاشی – سیستم آبیاری Tape- تغییر زمان کشت مثل چغندره بهاره و پائیزه و ... )

• توسعه کشت نشایی محصولات سبزی و صیفی

کشت نشایی بعنوان یک پروژه خیلی مهم در حوزه سبزی و صیفی و کل محصولات زراعی شامل چغندر، پنبه و کلزا در دستور کار هست به این دلیل که برآورد ما نشان می­دهد که اگر ما بتوانیم کشت را بصورت نشایی انجام دهیم می­ توانیم حدود 20 درصد صرفه جویی در مصرف آب داشته باشیم.

در کشت محصولات سبزی و صیفی در وزارت جهاد کشاورزی به توسعه کشت نشایی محصولات سبزی و صیفی در فضای باز به منظور کاهش مصرف آب توصیه شده است. در سال زراعی ۹۷-۹۶ بیش از ۲۰۰ هزار هکتار از عرصه‌های سبزی و صیفی با کشت نشایی انجام شد، هر چند که برخی محصولات مانند سیب زمینی و سبزی جات برگی به علت ماهیت رشدشان قابلیت کشت نشایی ندارند. ولی هندوانه، خربزه، پیاز و گوجه فرنگی بخش عمده‌ای از کشت نشایی را تشکیل می‌دهند.

• توسعه آبیاری میکرو

ما به جای استفاده از روش­های معمول آبیاری که هم حجم آب زیادی را مصرف می­کند و هم تبخیر و تعرق زیاد خواهد شد و هم همراه خودش امکان انتقال آلودگی­ها مثل بذور علف­های هرز و بیماری­ها را دارد سعی می­کنیم که از سیستم آبیاری میکرو یا موضعی استفاده کنیم و آب مورد نیاز هر گیاه در پای ریشه ریخته شود و این به تنهایی می­تواند تقریباً 50 درصد صرفه جویی در مصرف آب داشته باشد.

• توسعه زنجیره­ ها و تشکل ­های تولید محصولات سبزی و صیفی

در نهایت باید بخش خصوصی بتواند تولید و بازار را مدیریت کند. وزارت جهاد کشاورزی دنبال تشکل و تکمیل زنجیره­های تولید است. این زنجیره­های تولید وظیفه دارند از قبل کشت تا پس از برداشت و حتی بازار را مدیریت کنند و اطلاعات دقیقی کسب کنند و نیازهای کشاورزان را بر آورده و در اختیار آنان قرار دهند.

• رصد سطح زیر کشت تولید به صورت برخط از استان­ها و گسترش برنامه ­ها تا سطح مراکز خدمات

تقریبا 7 ماهی هست که در حال راه اندازی سامانه رصد سطح زیر کشت محصولات سبزی و صیفی هستیم. این سامانه در درون سامانه پهنه بندی ایجاد شده و محصولات عمده سیب زمینی، پیاز و گوجه فرنگی در کانون‌های کشت از نظر سطح، روش کشت، آبیاری، نوع محصول، فصل کشت و پیش بینی تولید مورد پایش قرار می‌گیرد.

این امسال اثرات خودش را نشان نخواهد داد بعد از 4 تا 5 سال دیگر یک بانک اطلاعاتی خوبی خواهیم داشت که در آن موقع استفاده­های زیادی می­شود. البته کسب اطلاعات دقیق و به روز به دلیل صادرات و تنظیم بازار بسیار مهم است.

• توسعه تولید و مصرف بذور گواهی شده و نیز تنوع بخشی به بذور مورد مصرف با توجه به تنوع اقلیمی
• کاهش ضایعات

با تولید 25 میلیون تن سبزی و صیفی در کشور اگر بتوانیم یک درصد ضایعات را کاهش دهیم تقریباً 250 هزار تن می­شود به همین دلیل کاهش ضایعات خیلی مهم است. در سطح مزرعه سعی کردیم ارقام که کیفیت خوبی ندارند با ارقام متفاوت­ تر جابجا کنیم.

شایع آلودگی سبزیجات اطراف تهران و شهرستان ورامین

سلامت سبزی و صیفی باید کاملاً حفظ شود در سطح دفتر محصولات علوفه‌ای و جالیزی وزارت جهاد کشاورزی برنامه­ ای وجود دارد که باقی مانده فلزات سنگین، نیترات و سموم را در محصولات اصلی رصد کنند.

آب فاضلاب در خودش چیزهایی دارد که برای همه و حتی گیاه که یک موجود زنده است مضر است. در آب فاضلاب تجمع فلزات سنگین قطعاٌ وجود خواهد داشت. اگر از آب فاضلاب استفاده نشود مشکلی ندارد. آنجایی  این آلودگی تشدید می­شود که آب فاضلاب یا در حال استفاده است یا مخلوط می­شود. در جنوب استان تهران با پیگیری ­های وزارت جهاد کشاورزی و کمک خوب وزارت بهداشت و قوه قضائیه مزارع بسیاری که سبزی و صیفی از طریق آب فاضلاب کشت کرده بودند را امحاء کردند.

کشت سبزی و صیفی در استان تهران با آب فاضلاب خیلی محدود شده است. نمی­ توانیم بگوئیم صفر هست چون بیشترین تراکم کشاورزان غیرایرانی را در آن مناطق داریم. آدمهایی که بعضی مواقع یکسال در آنجا هستند و شاید دیگر نباشند. اما به دلیل برخوردهای قضایی که انجام شده و به دلیل محصولات جایگزینی که برای آنها گذاشته شده و آموزش­هایی که داده شده چون بعضی مواقع اطلاعات نداشتند و خودشان هم از این محصولات استفاده می­کردند، خیلی کم شده است.

مصرف کود در کشت سبزی و صیفی

در مورد کود مصرفی در حوزه سبزی و صیفی مشکلی در زمینه استفاده از نهاده‌ها در این محصولات وجود ندارد، ضمن آن که کود‌های اصلی و سموم در حوزه سبزی و صیفی مشمول دریافت ارز ۴۲۰۰ تومانی هستند.

واردات بذر سبزی و صیفی

تقریبا ۶۵ تا ۷۰ درصد بذر مورد نیاز سبزی و صیفی در داخل کشور تولید می‌شود، مجموع کل نیاز سالانه بذر سبزی و صیفی به غیر از سیب زمینی حدود ۴ هزار تا ۴۵۰۰ تن است. برای تولید سیب زمینی سالانه به ۵۰۰ هزار تن بذر نیاز داریم. میزان البته تولید «مینی تیوبر» برای هسته اولیه بذر سیب زمینی نزدیک به ۱۰ میلیون عدد در سال است. در میان گونه­های مختلف گوجه فرنگی با 110 رقم دارای بیشترین سهم واردات و تره فرنگی و باقلا با 2 رقم کمترین ارقام وارداتی را به خود اختصاص داده­اند. البته ارز دولتی برای واردات بذر هیبرید و اصلاح شده سبزی و صیفی تعلق می­ گیرد.

کلام آخر

اﻣﺮوز ﮐﺸﻮر ﺑﻪ دﻟﯿﻞ اﻋﻤﺎل ﺗﺤﺮﯾﻢ­ﻫﺎي ﻇﺎﻟﻤﺎﻧﻪ از ﺳﻮي دﺷﻤﻨﺎن، ﺑﺎ ﺷﺮاﯾﻂ ﺳﺨﺖ اﻗﺘﺼﺎدي ﻣﻮاﺟﻪ ﻣﯽ­ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ در اﯾﻦ ﺷﺮاﯾﻂ ﺑﺨﺶ ﮐﺸﺎورزي و ﺗﻼش ﺑﺮاي ﺷﮑﻮﻓﺎﯾﯽ ﻫﺮ ﭼﻪ ﺑﯿﺸﺘﺮ آن ﻣﯽ­ﺗﻮاﻧﺪ ﺗﺎ ﺣﺪودي ﺗﺎﺛﯿﺮ اﯾﻦ ﺗﺤﺮﯾﻢ­ﻫﺎ ﺑﺮ اﻗﺘﺼﺎد را ﮐﻤﺮﻧﮓ ﮐﻨﺪ. ﺑﺨﺶ ﮐﺸﺎورزي و ﺻﻨﺎﯾﻊ واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ آن اﻣﺘﯿﺎز ﻣﻬﻢ ﮐﺸﻮر ﻣﺎ در اﯾﻦ ﺷﺮاﯾﻂ اﺳﺖ ﭼﻮن ﮐﺸﻮري ﭼﻬﺎر ﻓﺼﻞ و داراي ﻧﯿﺮوي اﻧﺴﺎﻧﯽ ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪ و ﺧﺎك ﻣﺮﻏﻮب هست. اﻣﺎ در اﯾﻦ ﻣﯿﺎن و ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ وﺿﻌﯿﺖ ﻣﻨﺎﺑﻊ آﺑﯽ ﮐﺸﻮر، ﺑﺮاي ﺷﮑﻮﻓﺎﯾﯽ ﺑﺨﺶ ﮐﺸﺎورزي ﺑﺎﯾﺪ ﻧﺴﺨﻪ­ﻫﺎي ﺧﻮب و ﺷﻔﺎﺑﺨﺶ ﻫﻤﭽﻮن ﻧﺴﺨﻪ ﮐﺸﺖ ﮔﻠﺨﺎﻧﻪ­اي را ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار دﻫﯿﻢ ﺗﺎ ﻫﻢ ﺻﺮﻓﻪ­ﺟﻮﯾﯽ در ﻣﺼﺮف آب داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﯿﻢ و ﻫﻢ ﺑﻪ اﻗﺘﺼﺎد ﮐﺸﻮر ﮐﻤﮏ ﮐﻨﯿﻢ.

برخی گرانی اخیر این محصولات سبزی و صیفی در کشور را ناشی از کاهش تولید و نوسان نرخ ارز می­دانند. از دید برخی کارشناسان دیگر به دلیل کاهش ارزش پول ملی، جذابیت صادرات و حتی قاچاق این محصولات افزایش یافته است. و برخی کارشناسان می ­گویند ادامه روند افزایش قیمت میوه، سبزی و صیفی می­تواند کاهش به سرانه مصرف این محصولات در سبد خانوار منجر شود.

مدیرکل دفتر امور محصولات علوفه ­ای و جالیزی معاونت امور زراعت وزارت جهادکشاورزی دلیل اصلی افزایش قیمت محصولات سبزی و صیفی در بازار کاهش ارزش پول ملی در مقایسه با ارز کشورهای همسایه (ارزانی محصول در داخل کشور نسبت به کشورهای منطقه) و متاثر شدن قیمت محصول صادراتی و سیلاب­ها و بارندگی­ های اخیر در مناطق جنوبی کشور موجب از بین رفتن محصولات و اختلال در امر برداشت محصول و کاهش عرضه شده است. البته سطح زیرکشت و تولید زمستانه برای محصولات اساسی سبزی و صیفی از جمله سیب زمینی، پیاز، گوجه فرنگی و خیار کاهش یا افزایش معناداری نسبت به پارسال نداشته است.

پژوهش خبری// علی قنبری شیر سوار