گياهان دارويي در ایران

چکیده مصاحبه:
- سرزمین ایران کشوری ممتاز و با رتبه بالا از نظر غنای گیاهی و تنوع زیستی و دارای 11 اقلیم از 13 اقلیم شناخته شده جهانی است.
- تعداد گونه‌های گیاهی ایران در حدود 8 هزار گونه است که از نظر تنوع گونه‌ها حداقل دو برابر قاره اروپاست.
بیش از 2300 گونه از گیاهان کشور دارای خواص دارویی، عطری، ادویه‌ها و آرایشی- بهداشتی هستند.
- خاستگاه بسیاری از گونه‌های مهم از جمله گل محمدی، زعفران، باریجه، آنغوزه و شیرین بیان ایران است و بخش عمده‌ای از تولید جهانی این گونه‌ها در ایران انجام می‌گیرد.
- در ایران سطح زیر کشت در سال 96 به میزان 189346 هکتار و تولید به مقدار 203479 تن و در سال 97 سطح زیر کشت به 203479 هکتار و تولید به مقدار 233800 تن بوده است.
- علیرغم پتانسیل بالای ایران در زمینه تولید گیاهان دارویی، در بین کشورهای مطرح تولید کننده و صادرکننده گیاهان دارویی و فرآورده‌های آن ایران جایگاهی ندارد.
- صادرات گیاهان دارویی کشور ایران در سال 1396 حدود ۴۵۰ میلیون دلار و میزان واردات نیز حدود ۱۵۰ میلیون دلار بوده است و در سال 1397 میزان صادرات گیاهان دارویی 570 میلیون دلار بود که نسبت به سال گذشته از رشد 120 میلیون دلاری برخوردار است.

پژوهش خبری صداوسیما: کاربرد گیاهان دارویی و معطر قلمروی فراتر از داروسازی را در بر دارد و صنایع دیگری مانند رنگ سازی، طعم دهنده‌ها، آرایشی، بهداشتی، حشره‌کش‌ها و علف‌کش‌ها، عطر سازی، خوشبو کننده ها و صنایع غذایی را شامل می‌شود. استفاده از گیاهان دارویی و معطر به دلیل گرایش مجدد انسان به طبیعت و محصولات طبیعی، اثرات جانبی مواد سنتزی و کشف داروهای جدید از ترکیبات طبیعی که دارای ساختارهای پیچیده شیمیایی به سختی قابل سنتز یا بعضاً غیرقابل سنتز هستند رشد بسیار بالایی یافته و این گرایش به محصولات طبیعی منجر به ایجاد بازار بزرگی برای این گیاهان شده است. قبل از پیدایش علوم دارویی نوین بشر صرفاً به داروهای گیاهی و طبیعی برای درمان بیماری‌های خود متکی بوده است. هنوز هم در بسیاری از نقاط جهان و به ویژه در کشورهای در حال توسعه استفاده از داروهای گیاهی برای درمان بسیاری از بیماری‌های عمومی مردم رواج دارد.
سازمان بهداشت جهانی معتقد است که در هزاره سوم علاوه بر کشورهای در حال توسعه استفاده از گیاهان دارویی و داروهای گیاهی و سنتی در کشورهای صنعتی و توسعه یافته نیز به شکل چشمگیری در حال افزایش می‌باشد. در ایران نیز همچون سایر نقاط جهان تقاضا برای مصرف داخلی و صادرات گیاهان دارویی رو به گسترش است.
تاکنون حدود 30 هزار گونه گیاهی در جهان شناخته شده که سهم ایران از این تعداد حدود 8 هزار گونه است البته کشور ما به‌تنهایی از کل اروپا تنوع گیاهی بیشتری دارد. و در حال حاضر حدود 2300 گونه گیاه دارویی در کشور شناسایی شده است. در حالی که گیاهان دارویی یک‌سوم داروهای مورد استفاده در جوامع انسانی را به خود اختصاص داده‌اند و سهم تجارت جهانی از محصولات گیاهی دارویی حدود 124 میلیارد دلار و سهم کشور ما از این میزان 570 میلیون دلار است که می‌توان گفت صرفاً 0٫5 درصد از کل سهم تجارت جهانی در حوزه گیاهان دارویی مربوط به کشور ما است. در برنامه ششم توسعه، اصلاح و احیای 9٫6 میلیون هکتار از رویشگاه‌های گیاهان مرتعی و دارویی و 100هزار هکتار کشت گیاهان دارویی پیش‌بینی شده است.
سرانه مصرف گیاهان دارویی در ایران حدود یک کیلوگرم گیاه خشک است یعنی در سال 83 هزار تن گیاه دارویی به ‌ارزش 124 میلیارد تومان در کشور مصرف می‌شود در حالی که در اروپا این میزان تنها 900 گرم و در آمریکا 2500 گرم است؛ در سبد تولید دارو در کشورهای اروپایی سهم گیاهان دارویی حدود 71 درصد است؛ در کشور ما نیز بسیاری از گیاهان دارویی تولیدی به‌صورت خام صادر می‌شود و تکنولوژی فرآوری آن‌ها در داخل کشور محدود هستند.
در همین راستا و برای تحلیل بیشتر وضعیت تولید، صادرات، تسهیلات تولید، برنامه‌ها و سیاست‌های وزارت جهاد کشاورزی، میزان اشتغالزایی، سهم بازار داروسازی کشور، مشکلات، فرصت‌ها و چالش‌های تولید گیاهان دارویی کشور، مصاحبه‌ای را با آقای دکتر حسین زینلی، مشاور معاون وزیر و مجری طرح گیاهان دارویی وزارت جهاد کشاورزی انجام داده‌ایم.

پژوهش خبری// علی قنبری شیرسوار