قاچاقچیان خاک

به گزارش خبرگزاری صداوسیما مرکز خراسان شمالی، برداشت غیرمجاز از ذخایر معدنی، علاوه بر تخریب محیط زیست به لحاظ بهداشتی هم برای سلامت انسان ها مخاطره آمیز و نگران کننده است.

راننده اتوبوس عصبانی بود. از شاگردانش می نالید. می گفت کارشان را ترک کرده اند و خودش مجبور است با وجود دیسک کمر رانندگی کند. یکی از مسافرها از او می پرسد: در این شرایط بیکاری و وضعیت سخت اقتصادی چطور کارشان را رها کرده اند؟ انگار منتظر همین سوال بود تا سفره دلش را باز کند و بگوید: البته حق دارند وقتی کاری پیدا کرده اند که روزانه به اندازه یک ماه کاسب می شوند، چرا صبح تا غروب دنده صد تا یه قاز بکشند. اسفراین رفته اند برای سرب کشی. این روزها خیلی ها رفته اند. می گویند درآمدش خیلی خوب است. پس از مکثی کوتاه ادامه می دهد: خودم هم می خواهم تا مَردم، کوه را صاف نکرده اند، اتوبوس را چند صباحی بخوابانم و بروم پی سرب . تهرانی ها پول خوبی بابت سرب می دهند.
مسافر دیگری حرف راننده به اتمام نرسیده، می گوید: عیار سرب و روی منطقه ساریگل اسفراین خیلی بالاست برای همین مشتریان خیلی خوبی دارد. می گویند تهرانی ها می خواهند روی سد بیدواز تلکابین بزنند و ادوات پیشرفته ببرند بالای کوه تا سرعت کار بیشتر بشود. اما اشکال کار این است که سرب ممکن است وارد سد بشود و آب را آلوده کند.
خواب آشفته ساکنان ساریگل
منطقه پارک ملی ساریگل با وسعت هفت هزار هکتار و منطقه محافظت‌شده ساریگل با وسعت بیش از ۲۱هزار هکتار یکی از زیست گاه‌های شاخص در سطح کشور شناخته شده است.
در این منطقه و بخش های دیگری از رتفاعات شهرستان اسفراین معادن بزرگ سرب، روی و مس وجود دارد که از چند سال گذشته توسط افراد متخلف با مقادیر کم برداشت می شده اما در چند ماه اخیر برداشت های غیر مجاز شدت بیشتری گرفته است.
برداشت غیرمجاز و غیرحرفه ای از معادن سرب کوه های آلبلاغ اسفراین، نه تنها تیغی بر گلوی سلامت انسان هاست، بلکه سبب تخریب طبیعت و آلودگی منابع آب و خاک نیز می شود، از این رو تبعات آن بسیار نگران کننده و مخاطره آمیز است. این معادن هنوز به ثبت نرسیده و سامانی ندارد و البته سود این تیغ زدن‌های طبیعت به جیب دلالان می‌رود و دود آن به چشم سرب بران.
تیغ وسوسه بر پیکر آلبلاغ
به اتفاق گروه پورتال خبر صداوسیما به منطقه حفاظت شده ساریگل رفتیم تا از نزدیک موضوع را بررسی کنیم.
در دامنه کوه آلبلاغ غوغایی به پا بود حدود 500تا700 نفر تیشه و کوله و کیسه بدست پیاده، با الاغ یا موتورسوار در مسیر معدن سخت گذر منطقه حفاظت شده ساریگل در رفت و آمد بودند. عده ای با خانواده هایشان بالای کوه رفته بودند و همانجا زندگی می کردند. زنان و اعضای کوچک خانواده تیشه می زدند و کوه را می کندند. پدرها و پسرهای بزرگتر اما سنگ ها را بار الاغ می کردند تا پس از حدود سه کیلومتر کوهپیمایی طاقت فرسا به پایین دست کوه برسند و در ازای پول اندکی بدست دلالان برسانند.
هر یک از سرب برهای ساریگل روزانه بصورت میانگین ۱۰۰کیلوگرم از سنگ های حاوی ماده معدنی سرب و روی را، غیرمجاز برداشت می‌کنند که از این میزان ۵۰هزار کیلوگرم سرب و روی حاصل می‌شود که هر کیلوگرم آن توسط دلالان که اکثرا غیربومی اند، 5هزار تومن خریداری و سپس در مکان هایی داخل روستاهای پرکانلو و برسطو دپو و با قیمتی بسیار بیشتر، قاچاقی و با مجوزهای جعلی به کارخانه‌های استان زنجان فروخته می‌شود.
بازار دلالان و آنان که مردم را تحریک به برداشت مواد معدنی می‌کردند که هیچ، بازار الاغ‌ها هم رونق خوبی دارد و قیمت آن حسابی بالا رفته است البته سود بالایی که برداشت‌های غیرمجاز سرب و روی دارد، به قیمت بالای الاغ می‌چربد.
در روستای سفید سنگ در حوالی معدن سرب ساریگل، با جمعی از سرب بران که از حضور ما چندان خوشحال نشده بودند و علاقه ای به مطرح شدن نامشان نداشتند، بسختی وارد گفتگو شدم از آنها درباره منافع این کار سخت و طاقت فرسا پرسیدم. یکی از آنها می گوید: روزانه با هر الاغی می توانیم 120تا150 کیلوگرم سرب حمل کنیم وقتی برسیم پایین کوه دلال ها منتظرند و هر کیلو را 5هزار تومان از ما می خرند. یک بار خودم با یکی از دلال ها حدود 4تن سرب زنجان بردیم و پول خوبی گرفتیم.
از دیگری پرسیدم دولت گیر نمی دهد، با باربرها برخورد نمی کند؟ وی می گوید: قبلا خیلی گیر می دادند اما الان دو ماه است که رها کرده اند و هر کی به هر کی شده است. تازه اگر هم گیر بیافتیم تنها کاری که می کنند الاغ ها و بارها را ضبط و پس از مدتی رها می کنند. که اصلا مهم نیست، هر الاغ قیمتش دو میلیون تومان هست که با دو روز کار جبران خسارت می شود.
از سرب بر دیگری در حالی که با چندین الاغ به پایین کوه رسیده بود و خسته و بیمار به نظر می رسید، می پرسم سرب برای سلامتتان ضرر ندارد او می گوید: آسیب های زیادی به جسمم وارد شده پوست صورت و بدنم بشدت کهیر زده و می سوزد و دچار سوزش معده شدید هم شده ام. اما بخاطر امرار معاش خانواده ام مجبورم به این کار ادامه بدهم. اینجا بود که متوجه شدم موضوع چقدر خطرناک و نگران کننده است.
تهدید سلامت مردم
معدن سرب آلبلاغ در بالادست سد بیدواز اسفراین که تامین کننده آب آشامیدنی مردم این شهرستان است قرار گرفته است. به گفته اهالی روستاهای این منطقه و برخی مسئولان، غبار سرب حاصل از تخریب معدن که در هوا معلق است، وارد آب این سد می شود. متوجه شدم چندی است که سد بیدواز بسته شده و مردم اسفراین از آب این سد استفاده نمی کنند البته مسئولان سد اذعان می کردند بدلیل تعمیرات جلوی خروجی آب سد بسته شده است!
حسین هراتی معاون نظارت و پایش اداره کل حفاظت محیط زیست خراسان شمالی می گوید: با توجه به قرارگیری این سازند زمین شناسی در بالا دست، گرد و غبار ناشی از آن و شست و شو به وسیله باران، منابع آب پایین دست و منابع خاک اطراف آن را آلوده کرده و تهدیدی برای محیط زیست و سلامت مردم به شمار می رود.
کوچ عشایر؛ نا امنی ایل راهها
خانواده های عشایر زیادی که موعد کوچشان به مناطق ییلاقی اسفراین رسیده هم نگران وضعیت راهها هستند. مریم یکی از این افراد است که بسیار افسرده به نظر می رسید. او می گوید: زمانی این منطقه تا چشم کار می کرد سرسبز بود. من بهمراه همه اقوامم موقع ییلاق به این منطقه زیبا کوچ می کردیم. اما حالا ... ! بخاطر سرب بران امنیت جانی و مالی نداریم و مراتع دام هایمان خراب شده است.
فرماندار اسفراین اما جلوگیری از ادامه این وضعیت را مستلزم برنامه منسجمی دانست که در آینده نزدیک اتفاق خواهد افتاد.
طاهر رستمی هجوم سرب بران به منطقه ساریگل را سبب تخریب مراتع و منابع طبیعی و عدم امنیت عشایر در مسیر ایل راهها عنوان کرده و اظهار می دارد: نیروی انتظامی برخورد‌هایی در این زمینه داشته، ولی به علت حجم بالای حضور افراد سودجو در منطقه، این برخورد‌ها چندان سودبخش نبوده است.
وی می افزاید: پیگیری‌هایی برای ثبت معدن سرب در این شهرستان صورت گرفته اما به دلیل واقع شدن در حوزه استحفاظی محیط زیست، فعلا امکان ثبت آن توسط سازمان صنعت، معدن و تجارت وجود ندارد.
معدن سرب ساریگل در منطقه تحت مدیریت حفاظت محیط زیست واقع است و به همین دلیل امکان ثبت آن میسر نیست. سازمان صنعت، معدن و تجارت خراسان شمالی درخواست داده این منطقه از مدیریت حفاظت محیط زیست خارج شود تا بتواند آن را ثبت و بهره برداری از آن را به بخش خصوصی واگذار کند. اما حفاظت محیط زیست با آن موافقت نمی کند.
محیط زیست زیر بار نمی رود
مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان شمالی اما با تاکید بر اینکه سازمان حفاظت محیط زیست هرگز با آزاد کردن منطقه موافقت نمی کند می گوید: این نباید رویه شود که هر جای طبیعت معدن کشف شود، سودجویان، به طبیعت دست برده و محیط زیست بناچار با ثبت معدن، منطقه را از مدیریت خود خارج کند.
سیدعلی اصغر مطهری با اشاره به اینکه منطقه ساریگل در حال تخریب است می افزاید: بعضا درگیری هایی میان مردم و محیط بانان صورت گرفته، یک نفر هم روانه زندان و ادوات و الاغ ها توقیف شده است، اما برداشت غیرمجاز همچنان ادامه دارد.
سقوط مرگبار
بلاخره در یکی از روزهای بهاری، معدن سرب ساریگل بر سر مردم فرو ریخت تا زنگ بیدار باشی باشد برای مسئولان!
امین کشوری رئیس اورژانس و فوریت‌های پزشکی شهرستان اسفراین می گوید: بر اثر فروریختن معدن دو مرد زیر سنگ ها گرفتار شدند که یک نفر جان باخت و دیگری که مصدوم شده بود، از ترس پلیس متواری شد.
پس از حادثه ریزش کوه و مرگ یکی از برداشت کنندگان معدن سرب موضوع در شورای تامین شهرستان بررسی و پیگیری‌هایی نماینده اسفراین در مجلس آغاز شد.
راهبردی‌ترین راهکار
و اما راهکار استاندار خراسان شمالی برای حل این مشکل، واگذاری معدن به شرکت تعاونی عمرانی بود.
محمدعلی شجاعی می گوید: باید این معدن به شرکت تعاونی عمرانی اسفراین که سهامداران آن مردم هستند، واگذار شود تا منافع آن به همان مردم برسد.
برخورد قضایی با قاچاقچیان خاک
با اتفاقاتی که افتاد و پیگیری هایی که انجام دادیم بلاخره شورای تامین استان وارد عمل شد و دستور برخورد با متخلفان را صادر کرد.
پس از دستور مقام های ارشد خراسان شمالی، عزم نیروهای انتظامی و دستگاه قضا برای برخورد با متخلفان جزم و در عرض چند روز ورود متخلفان به منطقه حفاظت شده بسیار کم شد، اما باد و باران، همواره مشغولند و همچنان غبار قرمزگون سرب را وارد سد بیدواز می کنند تا انسان ها و نسل های بعدی را با سرطان دست به گریبان کنند....
محقق و نویسنده: مهری شهرکی