طلایی که می سوزد

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما مرکز آذربایجان شرقی این استان یکی از 5 قطب معدنی کشور است و در میان 52 نوع ماده معدنی خود ، 10 نوع کانی فلزی با ارزش دارد اما این ذخایر باارزش از دست غارتگر سودجویان در امان نیست.
آدرسی که پیدا کرده بودیم ، باورم نمی شد . اینکه درست در جایی که برجها سر به فلک می کشند ، یک تعمیرگاه بزرگ خودرو باشد و در انتهای آن یک کارگاه آلاینده خاک شویی اما آدرس درست بود.
مرد جوان صافکار تعمیرگاه می گوید : چند ماهی هست که شبانه ، گونی گونی سنگ به این کارگاه می آورند و در ساعات نامشخص کوره ذوب را روشن می کنند و دود بدبویی در محیط منتشر می شود.
وقتی به چند تکه از ضایعات ذوب در کوره که در کنار دیوار جامانده نگاه می کنم ، رگه های نازکی می درخشند . رگه هایی از طلا.
در واقع درون آن گونی ها ، سنگهای طلا می آورند. همان سنگهایی که یک سال است هر هفته خبری از کشف محموله های قاچاق آنها منتشر می شود. سنگهای معدن طلای اندریان در شهرستان ورزقان.

اندریان ، صندوقچه طلای آذربایجان شرقی
ورزقان را شهرستان طلایی آذربایجان شرقی می نامند .شهرستانی که نه تنها دارای بخش مهمی از جنگلهای ارسباران است بلکه تاکنون 3 محدوده معدنی طلا در این منطقه شناسایی شده است و اکتشافات همچنان ادامه دارد.
معدن طلای اندریان بزرگترین آنهاست که با مساحت ۱۲۰ هکتار ، بخشهایی از روستاهای اندریان، ایری علیا، میوه رود و استرگان در بخش خاروانا را در برمی گیرد .
برداشت غیرمجاز سنگ و خاك طلا از این معدن در ماه هاي اخیر بازتاب گسترده اي در افکار عمومی داشته است و هفته ای نیست که خبری از کشف محموله های 200 کیلویی تا 20 تنی سنگ طلا رسانه ای نشود.
برای رسیدن به این معدن باید راه طولانی و کوهستانی طی کنیم. 70 کیلومتر می رویم تا پای کوهها برسیم. از پیرمردی که همراه پسرش در راه روستاست می پرسم از همین مسیر سنگهای معدن را می برند؟ می گوید : نه.معدن جاده اختصاصی دارد. اما پسرش می گوید : اگر منظورتان حمل و نقل غیرمجاز است ، بله. هم از این راه و هم از دهها راه دیگر به نقاط مختلف استان می برند.اما مقصد اصلی تبریز است.ظاهرا هر کیلو 400 هزار تومان خریدار دارد.
راه منتهی به معدن، کمی مانده به ورودی روستای اندریان مشخص شده است. عجیب اینکه وقتی ما می خواستیم عبور کنیم، خودروی پاسگاه خاروانا مانع شد. گفتند بدون مجوز نمی توانید وارد شوید!
نمی دانم پس آن همه سنگ و خاک با این همه مراقبت چگونه و از کدام مسیر قاچاق می شود؟
روستایی جوانی توضیح می دهد : راستش را بخواهید تقریبا همه اهالی به نوعی در برداشتهای غیرمجاز دست دارند!

طلا با طعم تلخ
معدن طلای اندریان کارخانه فرآوری هم دارد. روستای آسترگان نزدیکترین روستا به کارخانه معدن است. در ظاهر اهالی این روستا دل خوشی از این معدنکاری ها ندارند. وارد روستا که می شویم زنان و بچه های روستا جلوی ماشین می آیند . بانوی جوانی گلایه می کند : آمده اید از این معدن تعریف کنید؟ اما ما راضی نیستیم. اول مراتع روستا را تخریب کردند و جاده زدند. حالا هم عده ای می گویند آب رودها آلوده شده است .
می دانم اداره کل حفاظت محیط زیست حداقل یک سالی صدور مجوز این کارخانه را به تاخیر انداخته بود. به همین دلیل در تبریز به سراغ مدیر کل این اداره می روم.

حمید قاسمی می گوید : همکاران ما آثاری از سیانور را در منطقه گزارش نکرده اند . نه در آب نه در هوا نه در خاک . وضع به طور کامل تحت کنترل است.
او توضیح می دهد : ارزیابی زیست محیطی برای احداث واحد نداشتند . اما وقتی تحویل دادند و بررسی کردیم ، با ابلاغ برخی ضوابط اجازه فعالیت داده شده است.
یک بار دیگر با هماهنگی راهی معدن اندریان می شویم. علاوه بر 70 کیلومتر طی مسیر ، باید 10 کیلومتری هم در پیچ ها و رمپ های معدن بالا برویم تا به محدوده استخراجی برسیم. جایی که حداقل 2 هزار و 500 متر از سطح دریا مرتفع تر است. این را برفهایی می گویند که در مسیر جا خوش کرده اند و بادهایی که اول صبح به سردی می وزند.
وارد محدوده که می شویم ، در بخشهای مختلف مسیر، ساختمانها و کانکس های زیادی به چشم می خورد که کارکردهای مختلفی دارند.از واحدهای طراحی و سنگ شکنی و فرآوری گرفته تا آزمایشگاهها و استراحتگاه کارکنان.
فرهمند ، مدیرعامل مجتمع می گوید : فعالیت هاي اکتشافی در محدوده معدن طلاي اندریان از سال 1372 توسط شرکت منطقه اي معادن آذربایجان شروع شده و به دلیل بی رغبتی سرمایه گذاران داخلی به این طرح ، شرکت معدنی ما با همکاري سرمایه گذاري از کشور گرجستان با هدف استخراج سالیانه 700 هزار تن کان سنگ طلا و تولید طلا به روش هیپ لیچینگ در این معدن فعالیت می کند.
به گفته فرهمند ، معدن دارای ذخیره قطعی 30 میلیون تن طلا با عیار 5 درصد است و 70 درصد سهام شرکت هم در اختیار سرمایه گذار خارجی می باشد.

هم اکنون 450 نفر در این مجتمع مشغول کار هستند که 90 درصد آنها را نیروهای بومی استان و روستاییان منطقه تشکیل می دهند.
سراغ شریک خارجی را می گیرم. مرد میانسال روسی را معرفی می کنند که مدیربهره برداری معدن است. سوال می کنم موقع احداث کارخانه روشهای ایمن تری هم بوده .چرا هیپ لیچینگ انتخاب شده؟

الکسی کاسکاروف می گوید : این روشی است که ما در کشورهای روسیه و ارمنستان و گرجستان هم استفاده می کنیم. هیچ مشکلی ندارد و مقرون به صرفه هم هست.
روش هیپ یکی از زیرمجموعه های فرآوری لیچینگ کانسنگ است. در این روش ابتدا سطح زمین را از گیاهان پاک کرده و باشیب ملایمی آن را کوبیده و مسطح می‌کنند. سطح صاف شده ابتدا توسط صفحه پلاستیکی و بعد با لایه‌ای از آسفالت پوشیده می‌شود. سپس در محل آماده شده توده‌ای از سنگ خرد شده معدن به ارتفاع ۱۵-۱۰ متر ریخته می‌شود. سپس عامل لیچینگ یعنی همان محلولهای شیمیایی دارای اسید ، از بالای توده به خاک پاشیده و توسط جوی کوچکی که در انتهای شیب زمین تعبیه شده‌ است، جمع‌آوری می‌ شود.
وقتی ماده معدنی به‌طور کامل لیچ شد یا توده بجا مانده رها می‌شود و یا بعد از تخلیه، آن محل برای لیچینگ مواد معدنی جدید مورد استفاده مجدد قرار می‌گیرد.
این روش از گزینه های محبوب معدنکاران است و در صورت رعایت کامل نکات ایمنی مشکلی در محیط اطرافش ایجاد نمی کند .

آلایندگی ها ، تحت کنترل در معدن و رها شده در شهر
عبدالهی مسئول ایمنی و بهداشت محیط معدن طلای اندریان است. حداقل 20 سال سابقه کار در معادن مختلف را دارد و اهل روستایی نزدیک معدن است. وقتی در خصوص ملاحظات زیست محیطی معدن سوال می کنم با اطمینان می گوید که همه فرآیندها تحت کنترل است. از مه پاشی در نوار نقاله سنگ شکن ها برای جلوگیری از ایجاد گرد و غبار در منطقه گرفته تا فاصله پاشش محلول دارای سیانور به دپوهایی با ارتفاع 8 متری خاک طلا که مبادا مواد سمی در هوا پخش شود.
در این مجتمع معدنی 4 استخر وجود دارد. یکی استخر آب خام است که در فرآوری مورد استفاده قرار می گیرد و 3 استخر دیگر که مخصوص جمع آوری محلولهای حاصل از فرآوری است.با او راهی استخرهای حاوی طلا می شویم. همان ها که دارای درصد بالایی از ترکیبات سیانور است.
توضیح می دهد که این استخرها به دقت عایق کاری شده و تمامی لوله های استفاده شده در قسمتهای مختلف مقاوم و مخصوص هستند.
البته وی کارشناس همین معدن است و نظارت هم برای این عملیات طراحی شده لازم است به همین دلیل کارشناس اداره کل محیط زیست استان نیز با ما همراه شده است تا در خصوص مدیریت بر فرآیندها به ما توضیح دهد.
قاسم زاده می گوید : همکاران شهرستان ورزقان به صورت مداوم از چاههای پیزومتری که به تعداد 9 حلقه در اطراف استخرها حفاری شده نمونه برداری می کنند . در صورت وقوع هر گونه نشتی گزارش می دهند وعملیات متوقف می شود تا مشکل رفع گردد. چون طلا با اسیدها و محلولهای سمی استحصال می شود که برای موجودات زنده خطرناک هستند.
در اطراف حوضچه ها که حرکت می کنیم صدای پرندگان می آید. به ما توضیح می دهند که صداهای ضبط شده ای را پخش می کنیم تا پرنده ای به حوضچه نزدیک نشود .چون ممکن است مسموم شود.
این همه ملاحظات معدنکاری و کنترلهای زیست محیطی برای استحصال طلا اما در پستوی کارگاههای غیرمجاز خاکشویی در داخل شهر تبریز به فنا می رود.
کسبه اطراف یکی از این کارگاهها در تبریز می گوید : ما حداقل 10-12 ساعت از روز در همین محل هستیم. مخاط داخلی بینی و لب ما دچار سوزش و گاهی زخم می شود. بوی غیرقابل تحملی از دودکشها بیرون می زند. وقتی هم به صاحب کارگاه می گوییم جواب سربالا می دهد که شغل من همین است.
همسایه او می گوید : به محیط زیست زنگ زدیم . گفتند به ما مربوط نیست. از شهرداری پیگیر شوید!
دوباره راهی محیط زیست می شویم. مدیر کل حفاظت محیط زیست می گوید : کنترل این مسائل در داخل محدوده شهر ، به استناد بند 20 ماده 55 بر عهده شهرداری است. مدیران شهری در کارگروههای مربوطه مطرح و در صورت لزوم تصمیم گیری می کنند.
موضوع را از سازمان مدیریت پسماند شهرداری تبریز پیگیر می شوم.
اصغری، مدیرعامل این سازمان هم توضیح می دهد : چند سالی می شود که به صورت غیررسمی این موارد مطرح می شود اما اینکه ما برخورد کرده ایم یا خیر باید بگویم که تا کنون ورود نکرده ایم!!!
موضوع غیرمجاز و قاچاق است ،اما به نظر می رسد روز به روز گستردگی پیدا می کند و فعالیت پرخطری هم محسوب می شود. به همین دلیل با هماهنگی دستگاه قضایی باید پیگیر شویم.

هم زیستی حفاران قانونی و غیرقانونی طلا
ماشین آلات معدنی و مجموعه فرآوری کارخانه شبانه روز در معدن فعال هستند و هر ماه یک نوبت با تدابیر خاص امنیتی و با نظارت سازمان صمت استان ، شمش های طلا در کوره های ذوب تولید و پس از تایید دانشگاه صنعتی سهند تبریز به بانک مرکزی ارسال می شوند.
سوالی که به نظرم می رسد این است که حفاران غیرمجاز این همه ارتفاع را در چه ساعاتی و چگونه بالا و پایین می روند و سنگها را با چه وسایلی حفاری و حمل می کنند؟
مهندس استخراج معدن توضیح می دهد که جواب سوالات من اصلا پیچیده نیست و در واقع هیچ مخفی کاری وجود ندارد.حفاران غیرمجاز حدود 350 نفر هستند که همراه با معدنکاران در هر ساعت از شبانه روز مشغولند!
وقتی به سینه کار معدن نزدیک می شویم ، حداقل 50 نفر را می شود دید که کاملا منسجم مشغول حفر و حمل سنگ هستند!
این طور که می گویند برخی از ساکنان روستاهای منطقه با همراهی کارگرانی از شهرهای مختلف ، از معدن خاك طلا برداشت می کنند. اما اینکه چگونه رگه های طلا را در کوههای به آن بلندی و منطقه ای به آن وسعت شناسایی می کنند ، سوالی است که جواب قانع کننده ای برایش پیدا نمی کنم! شاید همان عده ای از بومی ها که مدتی در معدن به کار گرفته شده اند ، چم و خم کار را یاد گرفته باشند...
با راهنمایی اهالی معدن نزدیک یکی از محلهای حفاری غیرمجاز می رویم. 6 مرد پیر و جوان در بخشهای مختلف مشغول حفاری با دستگاههای برقی هستند! ده ها گونی را پر کرده اند و می گویند شیفت شب هم سهمیه خودش را دارد! موتورهای برقی و انواع دستگاههای حفاری کوچک به چشم می خوردو کوهها و دیواره های صخره ای که به طور نامنظم و با هر اندازه ای حفر شده اند.
می پرسم در جستجوی رگه پرعیار بوده اید؟ مرد جوانی می گوید : بله. به طور تجربی یاد گرفته ایم که رنگ و ترکیب سنگهای گران قیمت تر چگونه است. انگار همه شان زمین شناس هم شده اند!

راجع به تلفات جانی حفاریهای غیرمجاز هم سوال می کنم. می گویند: بالاخره کار غیرقانونی همین است. دیواره هایی هستند که موقع حفاری ریزش می کنند. اما مردم که متوجه نیستند کجاها و چه زمان ریزش اتفاق خواهد افتاد. سال کذشته 3 نفر در گودالهایی که حفر کرده بودند مدفون و 2 نفرشان فوت شدند.
متوجه شدم جوان دیگری هم به تازگی به دلیل سقوط سنگ در داخل چاه و برخورد آن با سر وی ، جانش را از دست داده است .

وقتی به راه اصلی برمی گردیم ، موتور سیکلت ها را می بینیم که ردیف شده اند و کنار محل حفاری منتظر حمل سنگهای طلا هستند. به همین راحتی!

قاچاق سنگ طلا ، سازمان یافته است
بهرامن ، رئیس خانه معدن ایران و رئیس هیات مدیره شرکت بهره بردار این معدن است. از وی می پرسم این مساله قاچاق روز به روز بزرگ تر می شود . پیگیری نمی کنید یا پیگیری می کنید و به نتیجه نمی رسید؟!!! با اندکی تامل جواب می دهد : به هر حال عارضه ای است که امیدواریم هر چه زودتر ریشه کن شود.
در خلال گفتگو متوجخ می شوم خبر دارند نفراتی داخل معدن هستند که سرنخ رگه ها را به حفاران غیرمجاز می دهند.
به گفته بهرامن محموله های کشف شده سنگ طلا هم درصد ناچیزی از آن حجمی است که قاچاق می شود و پس از طی مراحل قضایی و قانونی به کارخانه تحویل می دهند.

یک ماهی است درگیر این گزارش شده ام که خبر می رسد معاون ستاد مرکزی قاچاق کالا و ارز کشور سفری به تبریز دارد . در حاشیه جلسه ای که با مدیران استانی دارد سوال می کنم موضوع قاچاق سنگ طلا به چه ترتیب پیگیری می شود؟
شایسته ، معاون حقوقی و امور مقابله ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز کشور می گوید : اقدامات خوبی در استان صورت گرفته و به نتایجی هم رسیده ایم. پرونده های مختلفی تشکیل و احکامی نیز صادر شده است.
او ادامه می دهد :در آذربایجان شرقی برنامه های شاخصی برای مبارزه با قاچاق سنگ طلا اجرا می شود و در حال حاضر تلاش نیروهای اطلاعاتی و انتظامی استان در حوزه کشف قاچاق های سازمان یافته سنگ طلا است.
ظاهرا ماجرا پیچیده تر از آن است که به کشف چند محموله چند تنی سنگ طلا محدود شود. به هر حال صحبت از طلا است . گرانبهاترین فلز دنیا که پشتوانه اقتصاد هر کشور است.
قاچاق سنگ طلا از معادن ایران تنها به آذربایجان شرقی محدود نمی شود و در استانهای مختلف به ویژه همین نزدیکی در آذربایجان غربی و معدن طلای زرشوران نیز گزارش می شود.
بر اساس آمار وزارت صمت ، هم اکنون ۱۵ معدن فعال طلا در ایران وجود دارد. با توجه به اینکه اکتشافات طلا در بیشتر استان‌های کشور ازجمله کردستان، کرمان، خراسان رضوی ، خراسان جنوبی، اصفهان، یزد، مرکزی، قم ، همدان و سیستان و بلوچستان نیز درحال اجراست و تاکنون بیش از ۵۰ ناحیه و منطقه معدنی طلا شناسایی و گزارش شده است.
ضرورت مقابله با برداشتهای غیرقانونی آن هم از نوع سازمان یافته روز به روز بیشتر می شود.
سنگهای طلا ثروت این ملت است و چنین سرمایه ای باید به صورت قانونی حاصل شود و اقتصاد و معیشت مردم را تامین کند.

گزارش مکتوب: مهین انتظار