هنر فراموش شده دیار حرا

زمانی که گلافان (لنج سازان) بندر کنگ، لافت و قشم، بهترین لنج سازان خلیج فارس بودند.
به گزارش خبرگزاری صدا و سیما؛ مرکز خلیج فارس؛ سرپرست مدیریت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری سازمان منطقه آزاد قشم می‌گوید: قدمت هنر مردان جنوب در هرمزگان به ۳ هزار سال پیش می‌رسد.
علیرضا امری کاظمی می‌افزاید: کشف بنادر اشکانی و ساسانی در کرانه شمالی خلیج فارس، سکه و دیگر بقایای باستانی مربوط به دوره ساسانی در سرزمین‌های دور مانند مغولستان امروزی، نشان از دریانوردی ایرانیان باستان دارد.

کشتی‌های چوبی در گذشته کاربرد باربری و صیادی داشت.
در بندر کنگ کالا‌های تجارتی مانند خرما، جوز، لوز و سجاده به هند، آفریقا و کنیا می‌بردند و از آنجا چوب، چای و پارچه به بندر کنگ می‌آوردند.
اما این هنر فراموش شده دیار حرا کاربرد اصلی خود را از دست داده و به صنعتی به گِل نشسته تبدیل شده است.
به گفته مهدی طباطبائی رئیس اداره مرکزی بازرسی و ثبت شناوران بنادرو دریانوردی هرمزگان اکنون سه کارگاه لنج سازی در بندر کنگ و جزیره قشم فعال است.
ابراهیمی یکی از لنج سازان بندر کنگ می‌گوید: از گذشته کشور‌های حاشیه خلیج فارس ساخت لنج را به ما سفارش می‌دادند.
وی می‌افزاید: ساخت هر لنج چوبی بین دو تا دو و نیم سال زمان می‌برد.
شناور‌های فایبرگلاس جایگزینی برای لنج‌های چوبی:
مدتی است با آمدن لنج‌های فایبرگلاس، ساخت لنج‌های چوبی از رونق افتاده و این هنرمردان هرمزگانی در حال فراموشی است.
به گفته مهدی طباطبائی رئیس اداره مرکزی بازرسی و ثبت شناوران بنادرو دریانوردی هرمزگان وجود شناور‌های فایبرگلاس بعنوان رقیبی برای لنج‌های چوبی درکاهش تقاضا موثر بوده است.
وی ساخت لنج‌های چوبی را پرهزینه و طولانی عنوان کرد وگفت: شناور‌های فایبرگلاس در مدت سه ماه ساخته می‌شود.
به گفته رئیس اداره مرکزی بازرسی و ثبت شناوران بنادرو دریانوردی هرمزگان اکنون هزار و ۷۰۰ شناور در هرمزگان فعال است که بیشتر آن شناور فایبرگلاس است.
بدنه شناور‌های چوبی برخلاف شناور‌های فایبرگلاس بعد از دو سفر نیاز به تعمیرات بدنه بویژه در بخش‌های زیر آبی دارند.
سرعت بیشترشناور‌های فایبرگلاس وداشتن مخازن مناسب‌تر برای صیادی نیز از دیگر مزایای شناور‌های فایبرگلاس است.
به صرفه نبودن واردات چوب مرغوب از کشور‌های هند، میانمار، سریلانکا و کشور‌های آفریقایی، تورم و گرانی دلار، گرانی ابزار ساخت لنج، صادر نشدن مجوز صیادی برای لنج‌های چوبی و نبود گلاف کاران ماهر از دیگر مشکلات صنعت لنج سازی است.

برخی کارشناسان معتقدند مزایایی لنج‌های چوبی، لزوم حفظ این صنعت را دوچندان می‌کند.
عمر لنج‌های چوبی بیش از صد سال است، درحالیکه عمر شناور‌های فایبرگلاس به ۲۰ سال هم نمی‌رسد.
به گفته لنج داران محصولات کشاورزی و تره و باری که با شناور‌های فایبرگلاس صادر می‌شود به علت استفاده از مواد شیمایی برای ساخت این شناور‌ها فاسد می‌شود، اما این مشکل در لنج‌های چوبی وجود ندارد.
به گفته امری کاظمی سرپرست مدیریت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری سازمان منطقه آزاد قشم تنها ویژگی شناور‌های مدرن ارزانی و سریع بودن ساخت آن‌ها است، ولی درعین حال قابل تعمیر نیستند.
آنچه مسلم است صنعت لنج سازی به عنوان میراثی کهن در مقابل مدرن بودن رقیبش در حال نابودی است. اما نباید دانش آن نابود شود.
تلاش برای نجات صنعت لنج سازی:
صنعت لنج سازی با تلاش اندک برخی لنج سازان یا جاشو‌های بندرکنگ، روستای گوران و بندر لافت جزیره قشم درحال احیاست.
چند سالی است تلاش می‌شود از این میراث گذشته، در زمینه گردشگری استفاده شود.
نخستین هتل شناور کشور با ۷۰ درصد پیشرفت فیزیکی، عید امسال به بهره برداری می‌رسد.
به گفته شهردار بندرکنگ این جهاز بوم (لنج اقیانوس پیما)، درحال بازسازی وتغییر کاربری است و از آن بعنوان هتل استفاده می‌شود.
ایوب زارعی می‌افزاید: این کار برای نخستین بار در کشور با هدف جذب گردشگر و کمک به ناخدایان قدیمی جهاز بوم (لنج اقیانوس پیما) در حال انجام است.
وی می‌گوید: در این لنج بادبانی سیصد تنی، ۱۴ اتاق در حال ساخت است.
تاکنون شهرداری بندرکنگ یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان برای این هتل شناور هزینه کرده است.

 

ثبت صنعت لنج سازی در یونسکو:
صنعت لنج سازی در سال ۲۰۱۱ با عنوان دانش سنتی ساخت و دریانوردی با لنج ایرانی در خلیج فارس ثبت شد.
این صنعت هشتمین اثر ناملموس ایرانی است که به ثبت جهانی رسید تا این هنر مردان جنوب حفظ شود.
نوروزی معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری هرمزگان می‌گوید: صنعت لنج سازی سه استان هرمزگان، خوزستان و بوشهر در یونسکو ثبت شده است.
مستندنگاری دانش لنج سازی در ژئوپارک قشم:
مدیر ژئوپارک جهانی قشم می‌گوید: مهمترین اقدام برای حفظ دانش این اثر تاریخی، مستندنگاری و ثبت گنجینه‌های انسانی آن است که از سال ۹۶ در جزیره قشم آغازشده است.
علیرضا امری کاظمی می‌افزاید: شرکت تعاونی توسعه روستایی گوران با هدف حفظ و احیاء روش‌های لنج سازی و دریانوردی سنتی قشم در این روستا تاسیس شده است.
این شرکت با مشارکت پژوهشگران فعال در برنامه سازمان همکاری‌های بین المللی ژاپن (جایکا) بزرگترین موزه باز لنج سازی و دریانوردی ایران را در روستای گوران طراحی کرده است.
موزه بزرگ لنج سازی با هدف توانمندسازی جوامع محلی در مساحت ۵۰ هکتار از سه سال پیش ساخته شد و در آن سه کارگاه ساخت ادوات لنج سازی و دو لنج به نمایش گذاشته شده است.
به گفته امری کاظمی مدیر ژئوپارک جهانی قشم مهمترین برنامه‌های پارک موزه قشم ساماندهی گردشگری در داخل محوطه پارک موزه، حفظ و احیاء دانش بومی ساخت شناور‌های چوبی و ایجاد یک مرکز بازدید برای نمایش ابزارها، اسناد و مدارک و اشیاء مربوط است.

نتیجه:

باتوجه به قدمت تاریخی دانش لنج سازی در ایران بویژه در سواحل خلیج فارس ، لازم است مسئولان کشوری و استانی به حفظ این دانش که با نفس‌های جاشو‌های پیر گره خورده است بیشتر تلاش کنند.

توسعه کاربرد گردشگری، تجاری و صیادی میتواند غبار فراموشی را از لنج های هرمزگان بزداید.

نویسنده: رباب عامری