پایان ناپیدای جنگ در قره‌باغ

هجده روز از مناقشه نظامی و نسبتا سنگین ارمنستان و جمهوری آذربایجان در منطقه قره‌باغ می‌گذرد، مناقشه‌ای که دو طرف آن پس از دو هفته جنگ، در پایتخت روسیه به آتش بس موقت متعهد شدند، اما این ترک منازعه که هدفِ آن مبادله اجساد کشته شدگان و اسرای جنگی بود، حتی ساعتی هم دوام نیاورد و دو طرف با هدف قرار دادن مواضع یکدیگر، متقابلا همدیگر را به نقض آتش بس متهم کردند. اغلب کارشناسان بین الملل معتقدند تا وقتی مقامات دو کشور، حتی در اظهاراتشان، یکدیگر را مورد هجمه لفظی قرار می‌دهند، نباید به ترک مناقشه و برافراشته شدنِ پرچم صلح در میدان نبرد امیدوار بود. در آستانه ورودِ جنگ قره باغ به چهارمین هفته، شاید دفتر روسای دولت‌های آذربایجان و ارمنستان بیشترین مقصد مکالمه و رایزنی کشور‌های منطقه بوده، اما واقعیت میدانی می‌گوید؛ هیچ یک از این پادرمیانی‌ها ثمربخش نبوده و نیست و قره باغ همچنان درآتش مجادله می‌سوزد. 

حدود ۲۶ سال قبل منطقه‌ای به مساحت حدود ۱۱ هزار و پانصد کیلومتر مربع، در جغرافیای بین دو کشور ارمنستان و آذربایجان و با حمایت دولت ایروان، با عنوان جمهوری خودخوانده آرتساخ تشکیل شد. آرتساخ را تقریبا هیچ کشوری به رسمیت نمی‌شناسد. آذربایجانی‌ها این ناحیه را که از دو بخش شرقیِ ناگورنو و غربیِ "ناحیه اشغالی ۱۹۹۳" تشکیل شده، قره باغ اشغالی می‌نامند. اکثریت ساکنان منطقه ۱۹۹۳، مسلمانان و اغلب ساکنان بخش ناگورنو هم ارمنی‌ها هستند. در سال ۱۹۹۱ و با فروپاشی شوروی سابق، دو طرف، رقابتی نظامی را بر سرِ تصاحب منطقه قره باغ آغاز کردند که پیروزی از آنِ ارمنستان بود. اما نظامیان ارمنستانی علاوه بر ناگورنو، حدود هفت ناحیه شرقیِ دیگر را هم اشغال کرده و به تصرف خود درآوردند. 

شنبه گذشته دو طرف درگیری با پذیرفتن دعوت وزیر خارجه روسیه، راهی مسکو شدند تا با نظارت سرگئی لاوروف و در جلسه‌ای سه جانبه، به راهکاری مشترک برای پایان جنگ در قره باغ برسند. محور‌های این گفتگوی یازده ساعته، به روایت وزیر خارجه روسیه؛ برقراری آتش بس موقت برای مبادله اجساد کشته شدگان و اسرای درگیری‌ها در چهارده روز گذشته بود. 

وزیر خارجه روسیه معتقد بود این گفتگو‌ها می‌تواند شروعی باشد بر پایان دائمی چند دهه اختلاف و منازعه بر سر قره‌باغ؛ به شرط آنکه دو طرفِ درگیر، از مواضع سفت و سختشان کوتاه بیایند و به بند‌های توافقنامه صلح هم پایبند باشند. 

تحولات میدانی آن هم بلافاصله بعد از ساعت ۱۲ ظهر روزِ شنبه (۱۰ اکتبر) که زمان رسمیِ شروع آتش‌بس میان طرفین بود، نشان داد توافقنامه صلحِ موقت، در درون اتاق گفتگو‌های سه جانبه ماند و با ادامه آتش توپخانه‌ای دو طرف علیه مواضع یکدیگر، هیچگاه در میدان جنگ اجرایی نشد. 

البته حواشی جلسه گفتگو در مسکو هم بیانگر پابرجا بودن اختلافات طرفین بود، طوریکه پس از پایان جلسه، وزرای خارجه دو طرف از حضور در کنار هم و مقابل دوربین‌های خبرگزاری‌ها خودداری کردند و با خالی ماندن تریبون‌های وزرای خارجه ارمنستان و جمهوری آذربایجان، فقط لاوروف به میان خبرنگاران آمد و از جزئیات گفتگو‌ها گفت. 

دومین زنگ اختلاف وقتی به صدا درآمد که طرفین مناقشه، بلافاصله بعد از بیانیه لاوروف، یکدیگر را به نقض توافق آتش‌بس متهم کردند و با حملات توپخانه ای، علیه مواضع یکدیگر خط و نشان‌های جدیدی کشیدند.

سومین نشانه تداوم اختلافات هم به اظهارنظر مقامات دو کشور برمی‌گردد؛ وقتی رئیس جمهور آذربایجان اعلام کرد حتی با وجود تعهد به آتش بس، از مواضعش درخصوص مالکیت بر قره‌باغ کوتاه نمی‌آید و بهتر است ایروان هر چه زودتر نظامیانش را از ناگورنو و دیگر مناطق اشغالی خارج کند.

در نقطه مقابل، دولت ارمنستان هم با برخی اظهارات، تلویحا از ناپایدار بودنِ آتش بس گفت و بازه زمانی توافقی برای آتش‌بس را، صرفا زمانی برای عملیات تبادل کشته شدگان بدست گروه‌های صلیب سرخ جهانی دانست. 

در ادامه مقامات منطقه قره‌باغ هم به اعلامِ موضع روی آوردند و به‌رسمیت شناخته شدن استقلالشان با عنوان جمهوری آرتساخ را تنها مسیر صلح دائمی در این مناقشه خواندند، موضعی که به‌نوعی همان مطالبه ارمنستان در منازعه چند دهه‌ای بر سر قره‌باغ است.

مقامات جمهوری اسلامی ایران از نخستین ساعات درگیری، با تاکید بر پرهیز از جنگ و احترام به حاکمیت ارضی دو طرف، رعایت حقوق غیرنظامیان و اصول بشردوستانه را همواره به مقامات ارمنستان و آذربایجان متذکر شدند. پرهیز از کشاندن هر نوع درگیری به مرز‌های ایران و ایجاد ناامنی برای نواحی مرزی و هموطنان مرزنشین، هشدار دیگر مقامات کشورمان به دولت‌های ارمنستان و آذربایجان در روز‌های گذشته بود.

اختلافات دو کشور ارمنستان و جمهوری آذربایجان بر سرِ قره باغ دوباره بعد از ۲۶ سال فوران کرده و اعلام مواضع طرفین هم از نامعلوم بودن آینده درگیری‌ها و مخاصمه حکایت دارد. دنبال کردن مسیر مصالحه محور برای پایان دادن به این تنش، قطعا بهترین و موثرترین مسیر برای هر دو طرف است، اما اگر پای مداخله گری کشوری خارجی به کوره داغ قره باغ باز شود، بی شک هم آتش جنگ تا مدت‌ها در این منطقه شعله ور خواهد ماند و هم حل و فصل نزاع به شیوه‌های دیپلماتیک را ناممکن خواهد کرد.