تا شقایق هست زندگی باید کرد

بیش از دو ماه است که همسرش را از دست داده، اما روزی و ساعتی نبوده که یاد و خاطره او را برای اقوام و خویشانش در فضای مجازی به اشتراک نگذارد.

تو نیستی که ببینی چگونه می‌گردد/نسیم روح تو در باغ بی جوانه من/چراغ، آینه، خانه بی تو، غمگین است
از جمله‌ها و کلماتی که زیر عکس همسرش می‌گذارد معلوم است هنوز هم مرگ او را باور نکرده است. کرونا زندگی اش را دگرگون کرده دیگر حتی وظیفه پدری اش را هم فراموش کرده است. فرزندانش حالا هم باید جای خالی مادر را ببیند هم حال و روز غم بار پدری که دیگر سایه اش سنگین شده و یادش رفته دو فرزند دارد که این روز‌ها به آغوش گرمش سخت نیاز دارند تا در پناه آن آرام گیرند. آن‌ها نمی‌دانند پدر درگیر بحران سوگ شده است.

بیش از ۹ ماه از شیوع بیماری کووید-۱۹ در کشور می‌گذرد. در این مدت بیش از  ۴۸ هزار و ۲۰۰ نفر از هم وطنانمان جان خود را از دست داده اند. در استان فارس نیز تاکنون خانواده‌های نزدیک به  دو هزار و ۵۰۰ نفر در سوگ از دست دادن عزیزان خود داغدار شده اند. فوت شدگانی که میانگین سنی  آن‌ها ۶۷ سال است و فقدان آن‌ها ضربه‌های روحی و روانی بسیاری به خانواده‌ها وارد کرده است.

سوگ عارضه دار
در مشاوره‌های سوگ برای خانواده‌هایی که به دلیل کرونا عزیزان خود را از دست داده اند؛ آن چه که بیشتر از همه دیده شده است؛ اضطراب، استرس و افسردگی بوده است.

این را فریبا رضایی مدیر سلامت روان، اجتماعی و اعتیاد دانشگاه علوم پزشکی شیراز می‌گوید. به گفته او بروز افسردگی در بازماندگان بیشتر به این دلیل است که در فرایند سوگ با فقدان روبرو هستیم و طبیعی است که در فقدان، خانواده‌ها یک فرایند روانشناختی را طی می‌کنند. در این فرایند ابتدا افراد وارد شوک سپس وارد مرحله انکار، بعد وارد دوره خشم و سپس مرحله افسردگی می‌شوند و مرحله پذیرش در نقطه پایانی فرایند روانشناختی رخ می‌دهد.

مدیر سلامت روان، اجتماعی و اعتیاد دانشگاه علوم پزشکی شیراز تاکید می‌کند در فرایند سوگ آن چه که کمک می‌کند تا افراد این پنج مرحله روانشناختی را را به آسانی سپری کنند برگزاری مراسم عزاداری و سوگواری است. وقتی خانواده‌ها و اطرافیان در مراسم خاکسپاری و مراسم یادبود شرکت می‌کنند و یاد از دست رفته را گرامی می‌دارند این فرایند سوگواری کمک می‌کند تا پدیده‌های روانشناختی راحت‌تر طی شود. اما متاسفانه خانواده‌های که در اثر کرونا عزیزان خود را از دست می‌دهند، چون فرایند طبیعی خاکسپاری، عزاداری و  مراسم یادبود را ندارند دچار "سوگِ عارضه دار" می‌شوند. یعنی سوگ‌های پیچیده‌ای که به راحتی فرایند روانشناختی را طی نمی‌کند به همین دلیل واکنش‌های روانشناختی مثل خشم و افسردگی را در این خانواده‌ها زیاد می‌بینیم. خشم از این بابت که چرا باید این اتفاق برای او رخ دهد و خیلی چرا‌های دیگر که می‌تواند سوگ را عارضه دار کند.

سوگ مجازی
پای صحبت‌های مسعود حسینچاری رییس دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه شیراز می‌نشینم تا درباره تبعات روحی و روانی بیماری کرونا برایم بگوید.

• او می‌گوید در این شرایط کرونایی وقتی که فرد یکی از عزیزان خود را از دست می‌دهد مهم‌ترین مسئله باورناپذیری این مرگ است که در مدت زمان خیلی کوتاه رخ می‌دهد و به دلیل شرایط حاکم بر بیمار‌ی کرونا و تاکید متخصصان بر پرهیز از تشکیل اجتماع به ویژه در زمان برگزاری مراسمی چون خاکسپاری یا مراسم یادبود وضعیت را برای فرد داغ دیده سخت‌تر می‌کند و او خود را در به دوش کشیدن بار سنگین این مصیبت تنها می‌بیند و دچار بحران سوگ می‌شود.

به گفته این روانشناس سوگ یک روال معمولی طبیعی دارد. او توضیح می‌دهد این که در اندیشه‌ها و مناسک ما می‌گویند چله نگه دارید و گاهی وقت‌ها می‌گویند تا ۴ ماه و ده روز عزادار باشید، چون تا شخص می‌خواهد با فقدان عزیزانش کنار بیاید طول می‌کشد. در شرایط طبیعی، آشنایان، بستگان و دیگران برای تسلی دادن در عزاداری و مراسم دعا و قرآن خوانی شرکت می‌کنند. اما در شرایط کرونا افراد سوگوار از این روال طبیعی محروم هستند و این کار را سخت‌تر می‌کند.
از او می پرسم آیا این شرایط سخت راه حلی دارد؟ می‌گوید در این برهه نعمتی داریم به نام فضای مجازی که افراد می‌توانند به نحو احسن در این شرایط از آن استفاده کنند. استاد روانشناسی دانشگاه شیراز پیشنهاد می‌دهد برای تسلی دادن و ابراز احساس همدلی و همدردی با خانواده عزادار، سوگ‌های طبیعی به سوگ مجازی تبدیل شود. به این نحو که در بستر فضای مجازی برای فرد فوت شده مراسم یادبود و قرآن خوانی برگزار کنیم و دوستان و آشنایان با روشن کردن شمع در خانه و با اشتراک گذاری عکس‌ها و خاطرات متوفی و گفتگو درباره او، فرایند سوگ را برای خانواده داغدار آسان‌تر کنند.

•  از طرفی رییس دانشکده علوم تربیتی و  و روانشناسی دانشگاه شیراز تاکید می کند افراد باید از  برچسب یا انگ زدن به بیماران کرونایی پرهیز کنند زیرا موجب می‌شود فرد از ترس جدا شدن از دوستان و آشنایان برای درمان بیماری به پزشک مراجعه نکند و حتی  بیماری خود را پنهان کند و علاوه بر تحمل  درد و رنج بیماری از نظر روانی هم تحت فشار قرار گیرد.

به گفته حسینچاری بالاخره ممکن است هر فردی در هر سنی به کرونا مبتلا شود ولی این موضوع نباید باعث شود  بیمار را فراموش کنیم. رابطه دوستی و خویشی را کنار بگذاریم و دیگر سراغی از او‌ نگیریم. زیرا این بیماری موقتی است و سرانجام می رود اما آنچه که باقی می ماند مهربانی، دوستی و انسانیت است.

گام‌های موثر برای ایجاد آرامش روان
وقتی می‌شنوم دانشگاه علوم پزشکی شیراز به عنوان متولی اصلی حوزه بهداشت و درمان استان فارس برای پیشگیری از پیامد‌های سخت روحی و روانی حاصل از شرایط کرونا گام‌های خوبی برداشته به سراغ عبدالرسول همتی معاون بهداشت این دانشگاه می‌روم. او می‌گوید پس از گذشت یک تا دو هفته از فرایند سوگواری، روانشناسان دانشگاه علوم پزشکی شیراز خانواده‌ها را به مراکز جامع سلامت در سراسر استان فارس دعوت می‌کنند تا مداخلات و ارزیابی روانشناختی را آغاز کنند.

ارزیابی ابتدا به شکل تلفنی برای افراد درجه یک خانواده عزادار صورت می‌گیرد تا مشاور مطمئن شود مشکلی برای آن‌ها وجود ندارد. هر کدام از اعضای خانواده هم که در طی کردن یکی از مراحل فرایند سوگ دچار مشکل شده شناسایی می‌شود و روانشناس طی ۴ جلسه به شکل هفتگی به مداخلات روانشناختی اقدام می‌کند تا افراد این دوره را با کم‌ترین آسیب و عارضه روانشناختی سپری کنند.

معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی شیراز ادامه می‌دهد از زمان شیوع کووید-۱۹ در استان فارس برای تمام خانواده‌های سوگوار پی گیری‌های لازم صورت گرفته و با همکاری ۹۵ کارشناسی ارشد روانشناسی بالینی مستقر در مراکز جامع سلامت و تعداد ۴۰ کارشناس ستادی سلامت روان در شبکه‌های بهداشت استان، روانشناسان وضعیت روانی تمام خانواده‌هایی که نیازمند مداخله روانشناختی بودند ارزیابی و به صورت رایگان به آن‌ها مشاوره سوگ ارایه کرده اند.

همچنین به گفته معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی شیراز برای مبتلایان به کرونا که امکان مراجعه حضوری نداشتند به صورت تلفنی و غیر حضوری مشاوره صورت گرفته است.
از طرفی آمار مدیریت سلامت روان، اجتماعی و اعتیاد در معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی شیراز نشان می‌دهد از زمان شیوع کرونا در فارس کارشناسان سلامت روان بیش از ۱۸ هزار و ۲۰۰ مشاوره حضوری برای افراد مراجعه کننده و بیش از ۱۰۰ هزار مشاوره تلفنی به گروه‌های پر خطر در معرض ابتلا به کرونا ارایه کرده اند که از جمله این گروه‌ها می‌توان به خانواده‌های متوفیان کرونایی، مادران باردار، بیماران مبتلا به اختلالات روان پزشکی، دیابت، فشارخون، قلبی و عروقی، تنگی نفس، سرطان و سالمندان اشاره کرد.

• راه اندازی مشاوره روانشناختی تلفنی با خط ۱۸۱۹ و ارایه بیش از ۷ هزار و ۴۰۰ مشاوره غیرحضوری توسط روانشناسان دانشگاه علوم پزشکی شیراز و مشاوره تلفنی به بیش از ۴۰ هزار نفر از طریق خط مشاوره ۴۰۳۰ از دیگر فعالیت‌های بخش سلامت روان، اجتماعی و اعتیاد در معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی شیراز در شرایط کرونا بوده است.

همچنین تشکیل گروه سه نفره " واکنش سریع" شامل یک کارشناس بهداشت محیط، بهداشت حرفه‌ای و روانشناس برای ارایه خدمات روانشناختی به افرادی که تست کووید-۱۹ آن‌ها مثبت می‌شود از گام‌های موثر معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی شیراز برای مقابله با تبعات روانی در شرایط کرونا در استان فارس بوده است. بر اساس آمار از ابتدای تشکیل گروه واکنش سریع، بیش از ۲۸ هزار نفر از مبتلایان به کرونا و خانواده‌های آن‌ها از خدمات مشاوره‌ای روانشناسان دانشکاه علوم پزشکی شیراز بهره‌مند شده اند .

یاد خدا آرام بخش دل‌ها
در این شرایط کرونا جدا از خدمات و مداخلات روانشناسی که به طور علمی به افراد کمک می‌کند این دوران را پشت سر بگذارند. متخصصان و کارشناسان حوزه دینی و مذهبی نیز توجه عملی به برخی موارد از نگاه دین را مایه آر امش فرد به ویژه در مصیبت‌ها ذکر می‌کنند.
حجت الاسلام سید عباس شجاع می‌گوید بر اساس آیه ۱۸۵ از سوره آل عمران که خداوند می‌فرماید «کُلُّ نَفْسٍ ذَآئِقَةُ الْمَوْتِ» به این معنی که "هر کسى مرگ را مى‏ چشد" پس مرگ جز جدایى‏ ناپذیر زندگى بشر است.

•  اما چه باید کرد تا سنگینى غم از دست دادن عزیزی کم شود؟ این کارشناس دینی ادامه می‌دهد از اصل قرآنىِ «همراهى خداوند با بندگان در همه حال» و ذکر مصادیق قرآنى براى آرام‏ سازى و تحمل مشکلات برمى‏ آید که یکى از مهارت ‏هاى ارائه شده در قرآن براى تحمل فقدان، درک حضور و همراهى خداوند به هنگام مرگ عزیزان است. زیرا چنین بینشى انسان را در قلمرو حمایتى خداوند قرار می دهد و همین نوع بینش توان تحمل او را در فقدان عزیزان افزایش مى ‏دهد.
• همچنین به اعتقاد حجت السلام شجاع خداوندى که انسان را براى زندگى در این جهان آفریده نیرویی مانند صبر و شکیبایی در وجود او گذاشته تا بر مشکلات غلبه کند. او می‌گوید بدون شک عواطف انسانى ایجاب مى کند انسان به دلیل از دست دادن عزیزان خود بی تابی کند و در واقع اگر محزون نشود جاى تعجب است، اما اگر صبر و شکیبایى پیشه کنیم، خداوند به جاى هر مصیبتى عِوَضى برای ما قرار مى دهد و در واقع صابران، تسلیم رضاى خداوند و تقدیر او مى شوند و این تسلیم و رضا پاداش الهى به دنبال دارد.

زندگی خالی نیست، مهربانی است 
دختر کوچکش را صدا می زند. او را روی زانوانش می‌گذارد و با لبخند، عروسکی که برایش خریده به او می‌دهد دخترک سخت خودش را به آغوش گرم پدر می‌چسباند. مدت ها بود از آغوش پدر محروم شده بود. احساس رضایت در چهره پدر و دختر نمایان می شود. از وقتی روانشناس در جلسه‌های مشاوره مرکز جامع سلامت راهکار‌های غلبه بر پیامد‌های روحیِ از دست دادن همسرش را برای او باز کرده آرام‌تر از قبل شده است. دوستان و آشنایان هم در فضای مجازی او را تنها نمی‌گذارند تا از بار سنگین غم از دست دادن همسرش بکاهند.

یکی از گروه‌های مجازی را باز می‌کند دوستی آیه‌ای از قرآن برایش فرستاده که نوشته "ان الله مع الصابرین" سر بلند می‌کند به عکس همسرش رعنا که در طاقچه به او لبخند می‌رند نگاه می‌کند از این که دوستانی دارد "بهتر از آب روان" که او را در این روز‌های سخت تنها نگذاشته اند آرام و قرار می‌گیرد یادش به این شعر سهراب سپهری که رعنا دوست داشت می‌افتد؛
زندگی خالی نیست
مهربانی هست سیب هست ایمان هست
آری تا شقایق هست زندگی باید کرد

***سیده نصرت شجاعی