ببار بارون ببار/ خسته ایم از دود و از غبار/ آسمونِ آبی رو بیار

به گزارش خبرگزاری صداوسیمای مرکز اصفهان؛ قدیمی ها اعتقاد داشتند رنگ آسمان سبز است؛ سال های سال، رنگِ آبیِ آن زبانزد همگان بود؛ اما اکنون، «خاکستری» رنگ غالب آن است.

چند روز پیش در جایی به بهانه‌ای بیتی از حافظ را برای کسی نوشتم:

مزرع سبز فلک دیدم و داس مه نو

یادم از کشته خویش آمد و هنگام درو

هنگام توضیح و تشریح آن گفتم که به اعتقاد قُدما رنگ آسمان سبز بوده؛ این سخن برای مخاطبِ حرف‌های من شگفت انگیز بود. حالا اینکه در آن زمان، چرا چنین اعتقادی بر سر زبان‌ها بوده و این تشخیصِ رنگ به ویژگی مردانه حافظ و مردان آن روزگار مربوط بوده یا نه، محل بحث نیست؛ بلکه بحث مهم جمله‌ای است که دوست من از شنیدن سخنان من به زبان آورد و گفت: اما آسمان شهر ما خاکستری است! سخنی که با شنیدن آن، این بار من شگفت زده شدم و جا خوردم و به این فکر فرو رفتم که به راستی، اکنون که در روزگار ما، آسمان شهرمان غبارآلود و خاکستری رنگ شده، احتمال اینکه شعرا در توصیف رنگ آن، به جای آبی یا سبز، از خاکستری استفاده کنند، دور از انتظار نیست و شاید صد‌ها سال دیگر که با پیشرفت بشر، بساط آلودگی جمع می‌شود، خوانندگانِ شعر‌های شاعران عصر ما، به فکر فرو می‌روند که چرا اجداد ما تا به این حد کوررنگی داشته اند که آسمانِ به این زیبایی را خاکستری می‌خوانده اند؟!

اما خاکستری شدن آسمانِ آبیِ اصفهان محصول کوررنگی نیست؛ بلکه کمتر کسی است که نداند و نبیند که چتر گسترده آلودگی، هوای امسال نصف جهان را مثل سال‌های پیش بلکه بیشتر زیر سایه خودش قرار داده و نفس کشیدن را در روز‌های سرد سال برای همگان خصوصا بیماران و ضعیفان سختتر کرده؛ کافی است از راهی دور مثلا کوه صفه به شهر اصفهان نگاه کنید و نصف جهان را، چون گوهری که آن را صدفی از آلودگی احاطه کرده مشاهده کنید!

اما مقصر کیست و چاره این چاله چیست؟

شهرداری اصفهان در سال ۱۳۹۶، طرح «منشأیابی و سهم بندی ذرات معلق هوای شهر اصفهان و اولویت بندی کانون‌های مولد آن ها» را با هدف تعیین منشأ و سهم منابع تولید کننده ذرات معلق (PM ۲.۵) به دانشگاه صنعتی اصفهان واگذار کرد که نتایج آن در تاریخ ۲۵ آذر امسال منتشر شد.

براساس نتایج نهایی این طرح، حداکثر ۳۷ درصد از آلایندگی هوای شهر اصفهان متوجه صنایع، ۵۳ درصد مربوط به حمل و نقل و ۷۰ درصد از سهم حمل و نقل نیز مربوط به اتوبوس‌ها و کامیون‌ها است.

مجری طرح و دانشیار دانشگاه صنعتی اصفهان، سهم بخش حمل و نقل را در تولید ذرات معلق هوای شهر اصفهان بین ۳۳ الی ۵۳ درصد عنوان می کند و می گوید: حداکثر آلایندگی این بخش مربوط به فصول گرم سال است.

محسن سلیمانی، با اشاره به سهم بندی دیگر آلاینده‌ها به عنوان آلاینده‌های ثانویه که ذرات معلق تولید می‌کنند، گفت: سهم آلاینده‌های ثانویه بین ۱۱ تا ۱۳ درصد است که در اثر فعل و انفعالات فیزیکی و شیمیایی آلاینده‌های گازی ناشی از هر دو بخش صنعت و حمل و نقل، در جو شکل می‌گیرند.

آلاینده اولیه و ثانویه چیست؟

آلاینده‌های اولیه، به آلاینده‌هایی گفته می‌شود که به‌طور مستقیم نشات گرفته از منابع آلودگی هستند و به‌صورت مستقیم وارد جو می‌شوند و با همان ترکیب در هوا حضور می‌یابند. مونوکسید کربن، هیدروکربن‌ها، اکسیدهای نیتروژن، دی‌اکسید گوگرد، گرد و غبار و ... از جمله آلاینده‌های اولیه هستند.

آلاینده‌های ثانویه آلاینده‌هایی هستند که بر اثر تاثیر عوامل محیطی مانند نور خورشید، رطوبت و واکنش‌های فتوشیمیایی، هیدرولیز و اکسیداسیون بر روی آلاینده‌های اولیه تولید می‌شود؛ پس، به‌طور کلی، منشاء این آلاینده‌ها، آلاینده‌های اولیه‌ای هستند که وارد جو می‌شوند. این آلاینده‌ها شامل ازن، پراکسی استیل نیترات، اسیدسولفوریک و اسید نیتریک می‌شود.

جزییاتی دیگر از پژوهش دانشگاه صنعتی اصفهان

بر اساس دیگر یافته‌های پژوهش «منشأیابی و سهم بندی ذرات معلق هوای شهر اصفهان و اولویت بندی کانون‌های مولد آن ها»، سهم منابع جاده‌ای و گرد و غبار طبیعی در ایجاد ذرات معلق ریز در شهر اصفهان بین ۴ تا ۱۰ درصد و سهم بخش خانگی (احتراق گاز طبیعی) بین ۲ تا ۷ درصد است و سایر سهم‌ها نیز به منابع غیراحتراقی و منابع ناشناخته در تولید ذرات معلق اختصاص دارد.

در بخش منابع خانگی، بیشترین سهم مربوط به فصول سرد و عمدتاً ماه‌های آذر و دی و حداکثر مصرف گاز طبیعی در این بخش مربوط به این زمان‌هاست.

گرچه کامیون ها و اتوبوس ها از متهمان آلوده ساختن هوا هستند، اما سهم آلایندگی وسایل نقلیه سبک همچون خودرو‌های شخصی، تاکسی‌ها و موتورسیکلت‌ها نیز بسیار حائز اهمیت است، چرا که این وسایل می‌توانند علاوه بر تولید ذرات معلق سایشی (جاده ای)، در تولید آلاینده‌های ثانویه نیز نقش داشته باشند. نکته عجیب اینجاست که اصفهان از حیث داشتن مراکز معاینه فنی در کشور دوم است.

بابک صادقیان، رئیس اداره امور آزمایشگاه‌های محیط زیست استان می‌گوید: طبق ماده ۸ قانون هوای پاک، قرار بر اسقاط خودرویها سبک و سنگین فرسوده‌ای که بین ۱۰ تا ۲۰ سال عمر داشتند بوده، اما تاکنون این قانون عملیاتی نشده است.

وی می‌افزاید: کاتالیزور در خودرو‌ها نقش موثری در کاهش آلودگی خودرو‌ها دارد، اما به دلیل قیمت بالا آن کمتر کسی حاضر به تعویض آن است.

پلیس راهور استان هم جریمه ۵۱ هزار تومانی هزاران خودرو به دلیل نداشتن معاینه فنی خبر می‌دهد؛ اما اینکه به راستی چنین جرایمی چقدر در کاهش آلودگی‌ها موثر است، محل سوال است.

اجباری شدن معاینه فنی موتورسیکلتها

وجود یک میلیون هکتار از کانون‌های گرد و غبار در شمال و شرق استان، وسایل حمل و نقل عمومی و ریزش یک باره هوای سرد بر سر اصفهان، از نظر حجت الله غلامی، معاون استانداری اصفهان، علت آلودگیِ شدیدِ این روز‌ها است. البته وی می‌گوید: حدود ۶۰۰ هزار موتور سیکلت در سطح شهر وجود دارد که قرار است معاینه فنی آن‌ها اجباری شود.

همچنین، شهرداری اصفهان متعهد شده است ۱۰ هزار موتورسیکلت برقی را وارد شبکه حمل و نقل کند و موتور‌های دودزا را به مرور از خیابان‌ها خارج کند.

منصور شیشه فروش، مدیر کل مدیریت بحران استانداری هم در ارتباط تلفنی با بخش خبری ۲۰ می‌گوید: محدویت‌های دیگری مثل کاهش فعالیت صنایع، تشدید برخورد پلیس با خودرو‌های دودزا، فعالیت نکردن کوره‌های آجر و گچ، ممنوعیت استفاده از مازوت و نظارت بر توزیع سوخت پاک از جمله اقدامات صورت گرفته با هدف کاهش آلودگی هوا بوده است.

البته همانند موضوعات دیگر، مصوبات و شعار‌ها در حوزه آلودگی هوا هم کم نیست، اما هر مصوبه‌ای برای اجرا نیاز به نظارت و حفاظت دارد؛ پس، چشم‌ها به سوی اداره کل محیط زیست استان اصفهان، مسوول نظارت بر اجرای این مصوبات دوخته می‌شود.

مدیرکل حفاظت محیط زیست استان اصفهان با حضور در بخش خبری ۲۰ شبکه اصفهان، با بیان اینکه توان این نهاد برای نظارت کافی نیست

قصه مازوت چه بود؟

اداره کل محیط زیست استان گرچه از کمبودِ عِده و عُده گله‌مند است، اما می‌گوید در سال‌های گذشته سخت گیری‌های زیادی نسبت به صنایع و واحد‌های آلاینده اعمال شده و امسال هم همه صنایع ملزم شدند در هیچ شرایطی در این فصل از سوخت مازوت استفاده نکنند.

پخش شایعاتی درباره استفاده از مازوت در نیروگاه‌های اصفهان، دادستان اصفهان را مهمان تلفنی بخش خبری ۲۰ شبکه اصفهان کرد. علی اصفهانی با اشاره به بازدید میدانی از نیروگاه‌های شهید منتظری و اصفهان، هرگونه باز شدن پلمپ‌های ایجاد شده در سال ۹۳ را رد می‌کند و نسبت به بسته بودن مشعل‌های مازوت اطمینان می‌دهد.

وی با تاکید بر اینکه بر اساس قانون هوای پاک، اگر سازمان محیط زیست اعلام جرم کند، دادستانی به آن ورود و خاطیان را مجازات می‌کند.

آقای اصفهانی با اذعان به بازدارنده نبودن مجازات‌ها خاطر نشان می‌کند: حتی اگر قانون فعلی به طور کامل اجرا شود، تاثیرگذار خواهد بود.

همچنان که محسن سلیمانی، مجری طرح منشأیابی و سهم بندی ذرات معلق هوای شهر اصفهان می‌گوید: مطالعات این دانشگاه در برنامه ریزی‌هایی که به کنترل آلاینده‌ها منجر می‌شود، کمک می‌کند، مشروط بر این که مسئولان در برنامه ریزی‌ها، به مقوله آلودگی هوا به عنوان یک فرآیند چندعاملی و وابسته به مکان و زمان توجه جدی داشته باشند و آن را در اولویت تصمیم گیری‌ها قرار دهند.

سلامت مردم اصفهان تعارف بردار نیست؛ البته جای خوشبختی است که گاهی مدیریت آسمان با بارش برف و باران آلودگی را فراری می‌دهد؛ اما برای مقابله پایدار با آن، لازم است برنامه ریزی درست و اقدام به موقع داشت؛ چرا که خیلی ها در این سالها درباره آلودگی هوا خیلی حرف ها زده اند، اما اگر از «عمل» خبری می شد، قطعا اثر آن در آسمان قابل مشاهده بود.

نویسنده: رسول قجاوند