پزشکی هسته‌ای - تولید رادیو داروی مولیبدن ۹۹ – تکنسیم M۹۹

به گزارش سرویس پژوهش خبرگزاری صدا وسیما:  یکی از روش‌های تشخیصی و درمانی ارزشمند در طب، پزشکی هسته‌ای است. حیاتی‌بودن روش‌های تشخیصی و درمانی که بر پایه پزشکی هسته‌ای و رادیودارو‌های مربوط به آن است، موجب شده که تمام کشور‌های پیشرو در علم پزشکی منابع و تجهیزات لازم در تولید این دارو‌های ارزشمند را در داخل کشور خود ایجاد کنند، چراکه کمبود یا دسترسی نداشتن به این دارو‌ها به صورت روزانه زندگی هزاران انسان را با خطر مواجه می‌کند.

رادیوایزوتوپ مولیبدن-۹۹ به عنوان مادر رادیو ایزوتوپ تکنسیوم-m ۹۹، پرکاربردترین رادیوایزوتوپ در جهان و ایران است که حدود ۷۰ درصد کلیه رادیودارو‌های مصرفی، بر پایه آن است. هم اکنون نیاز کشور به این رادیوایزوتوپ تقریبا بدون نیاز به واردات خارجی تامین می‌شود.

این رادیو دارو در تشخیص بسیاری از بیماری‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد که مهمترین آن‌ها بیماری‌های قلبی و تنگی عروق قلب است. همچنین این ماده دارویی در تشخیص بسیاری از بیماری‌ها از جمله بیماری‌هایی که نیاز به اسکن از ماهیچه‌های قلبی، مغز استخوان، غدد بزاقی، تیروئید، پاراتیروئید، شش ها، کبد و کلیه دارند کاربرد دارند. در درمان هم برای بیماران مبتلا به سرطان بسیار از آن بهره برداری می‌شود. از پرتو‌های منتشر شده از رادیودارو‌ها برای جلوگیری از تقسیم و انتشار سلول‌های سرطانی و همچنین ضعیف کردن و نابودسازی آن‌ها استفاده می‌شود.

*رادیو دارو چیست؟
در یک تعریف ساده به هر دارویی که در ساختار آن یک رادیو ایزوتوپ موجود باشد، رادیودارو گفته می‌شود، رادیوایزوتوپ‌ها در واقع عناصر ناپایداری هستند که با توجه به ساختار اتمی‌شان از خود پرتو منتشر می‌کنند.

 

این پرتو‌ها که شامل پرتو‌های آلفا α)، بتا (β) و گاما (γ) هستند دارای طول موج و سطح انرژی متفاوتی هستند و بر همین اساس می‌توانند در فرایند‌های مختلف تشخیصی و درمانی به کار گرفته شوند. سودمندترین رادیو ایزوتوپ‌ها در پزشکی هسته‌ای، رادیوایزوتوپ‌های تابش‌کننده پرتو گاما هستند، زیرا پرتو‌هایی که از این مواد در درونِ بدن تابش می‌شوند را می‌توان از بیرون بدن به سادگی تشخیص داد. دارو‌های نشاندار رادیواکتیو که به بیمار تزریق یا خورانده می‌شوند، به نام رادیو دارو‌ها معروف هستند.

امروزه از رادیودارو‌ها در تشخیص و درمان انواع سرطان استفاده بسیار گسترده‌ای می‌شوند به‌طوری که نیمی از مبتلایان به سرطان در فرایند درمان خود از رادیودارو‌ها استفاده می‌کنند. در این بین رادیوایزوتوپ تکنسیم m۹۹ به دلیل دارا بودن خواص و ویژگی‌های هسته‌ای و شیمیایی منحصر بفرد، کاربرد وسـیعی در پزشـکی هسـته‌ای دارد.

*تولید رادیو داروی مولیبدن ۹۹-ام در ایران
استفاده از فناوری‌های نوین خصوصا در حوزه هسته ای، یکی از نیاز‌های بشر بوده است و جمهوری اسلامی ایران نیز همپای چند کشور محدود فعال در این فناوری، با سرمایه گذاری وسیع در حوزه‌های صلح آمیز هسته‌ای از جمله تولید رادیو دارو‌ها و نیز انرژی، کوشیده است به این نیاز‌ها پاسخ داده شود و مطابق با سند توسعه کشور و چشم انداز ۲۰ ساله، جزو کشور‌های برتر و پیشرو این فناوری در منطقه است.

عملیات اجرایی تولید این رادیودارو در پایان سال ۸۵ با حضور وزرای علوم و بهداشت و رئیس سازمان انرژی اتمی در پژوهشگاه علوم و فنون هسته‌ای صورت پذیرفت. پس از آن آزمایش‌ها برای کنترل کیفی و تست‌های حیوانی و بالینی در بیمارستان‌های تهران از جمله بیمارستان دکتر شریعتی، میلاد، شهدای تجریش و ... انجام شد و در پی نتایج مثبت آزمایش‌ها، پروانه بهره‌برداری از این رادیودارو صادر شد و برای اولین‌بار در ایران، تولید این رادیودارو در آزمایشگاه‌های رادیواکتیو تهران و جابربن حیان انجام شد.

 

ناگفته نماند رادیوداروی موردنیاز قبلا از کشور بلژیک با هزینه چند میلیون دلاری وارد می‌شد. تکنسیوم ۹۹‌-ام به علت نیمه عمر کوتاه (۶ ساعت) و حداقل پرتوزایی به بدن رادیوداروی خوبی در پزشکی است چراکه ساعتی پس از ورود دارو به بدن خود به خود از بین می‌رود. به دلیل نیمه عمر کوتاه رادیوداروها، این عنصر را نمی‌توان برای استفاده طولانی‌مدت ذخیره‌سازی کرد و به همین دلیل باید بلافاصله پس از تولید دارو به بدن بیمار تزریق شود و تصویربرداری‌های پزشکی انجام شود.

پیش از این هر سال سه میلیون دلار برای تهیه ماده مولیبدن ۹۹ – تکنسیم M ۹۹ هزینه می‌شد که با تولید آن در کشور این رقم به میزان بسیار قابل توجهی کاهش یافته است.

ماده مولیبدن ۹۹ – تکنسیم M ۹۹ در حال حاضر تنها در چند کشور تولید می‌شود و ایران جزو معدود کشور‌های تولید کننده این رادیو دارو است. دکتر جواد کریمی ثابت، رئیس مرکز پژوهشگاه علوم و فنون هسته‌ای اعلام کرد: روشی که در ایران برای تولید این رادیو دارو پیاده شده است، روشی منحصر به فرد است و محصول آن با استاندارد‌های آژانس بین المللی انرژی اتمی مطابقت دارد.

درحال حاضر پنج رآکتور تحقیقاتی معروف در جهان، عمده تولیدات این عنصر را برعهده دارند که عبارتند از:

نکته مهم در تمام این پنج رآکتور هسته‌ای آن است که آن‌ها یا از تکنولوژی آب سنگین استفاده می‌کنند یا غنای سوخت‌شان بالاست. علت این امر آن است که برای تولید رادیودارو‌های پرتوزا به شار نوترونی بالایی نیاز است که در رآکتور‌های آب‌سنگین مانند رآکتور اراک در ایران به دلیل تکنولوژی خاص به راحتی تولید می‌شود، اما دیگر رآکتور‌های تحقیقاتی که مسئولیت تولید رادیودارو‌ها را برعهده دارند، برای ایجاد این حجم از شارنوترونی الزاما به سوخت با غنای بالا نیاز دارند.

*تحریم رادیو دارو‌ها
سالانه بیش از یک میلیون بیمار در کشورمان به رادیو دارو‌ها نیاز دارند. در چنین شرایطی، بر خلاف ادعای آمریکا که گفته است، اقلام و خدمات دارویی و کشاورزی مشمول تحریم‌ها نشده است، شرکت‌ها و موسسات دارویی مختلفی در این لیست هستند که از آن جمله شرکت پارس ایزوتوپ، تنها تامین کننده رادیو دارو‌ها است که ۱۹۶ مرکز پزشکی هسته‌ای در کشور به این دارو‌ها وابسته هستند. این شرکت در لیست تحریم‌های اخیر وزارت خزانه‌داری آمریکا قرار گرفته است. در حالی که در سر فصل بیانیه تحریم‌ها بر مستثنی بودن اقلام دارویی و کشاورزی تاکید شده است.

با وجود تمام محدویت‌ها و تحریم‌ها رادیودارو‌های تولید داخل به ۱۵ کشور مانند مصر، هند، پاکستان، عراق، لبنان، سوریه و ‏برخی کشور‌های اروپایی صادر می‌شوند. ‏این دارو‌ها بر اساس دستورالعمل‌های وزارت بهداشت به صورت نمونه در دانشگاه‌های علوم پزشکی مانند شهید بهشتی، مشهد و شیراز روی بیماران مبتلا ‏به این نوع از سرطان آزمایش می‌شود. قیمت هر دوز این رادیو دارو‌ها ۱۵ هزار دلار است، اما در کشور ایران به صورت رایگان به بیماران داده ‏می‌شود. ‏رادیودارو‌ها به گونه‌ای عمل می‌کنند که ایزوتوپ‌های رادیواکتیو روی مولکول‌های خاصی بنشینند تا به جای خاص ‏مورد نظر در بدن انتقال پیدا کنند.

*کلام آخر
بعد از خروج آمریکا از برجام تمامی تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا علیه ایران که در چارچوب برجام معلق شده بود بازگشت. علاوه بر آن، متأسفانه آمریکا در حوزه تولید رادیودارو و ایمنی هسته‌ای تحریم‌هایی را علیه ایران اضافه کرد که با انتقاد شدید ایران رو به رو شد. این درحالی است که این بخش‌ها مرتبط با ابعاد انسانی و بشری است و هیچ گاه نباید طبق قوانین بین‌المللی مورد تحریم کشور‌ها قرار گیرد. با وجود همه محدودیت‌ها و تحریم‌های ظالمانه، ما خودمان توانستیم در تولید رادیو دارو‌ها جزو کشور‌های تراز اول جهان و رتبه نخست منطقه باشیم؛ راهی که همچنان با توکل بر خدا، همت و تلاش دانشمندان، نخبگان و جوانان مومن این سرزمین با سرعت ادامه دارد.

 پژوهشگر: مریم بیگ پور