از رنگ باختن فرش دستباف سیستان تا حال ناخوش صادرات کالای ارزآور ملی

به گزارش خبرگزاری صداوسیما؛ مرکز سیستان و بلوچستان، شروع قالی‌بافی در سیستان به 2 هزارسال پیش بر می‌گردد که اقوام سکایی با مهاجرت از سیبری در دشت زرخیز سیستان ساکن شده و به کشاورزی پرداختند و بافندگی خود را همچنان حفظ کردند.

قوم سکایی در قرن پنجم (ق.م.) قالی و گلیم می‌بافتند و نمد تولید می‌کردند.

در نوشته‌های اوایل دوره اسلامی، سیستان دارای بهترین بافته‌های ابریشمی و پشمی بوده است و شهرت بافته‌های سیستان در آغاز دوره اسلام نشان از سابقه طولانی و درخشان قالی‌بافی در منطقه دارد.

سیستانی‌ها برای بافت قالی از رنگ طبیعی که خود به تهیه آن مبادرت می‌ورزند استفاده می‌کنند و تار و پود مورد نیاز آن را نیز از پشم گوسفندان خود تهیه می‌کنند. (حصوری، علی، فرش سیستان، 1371، صص 5 تا 7)

 

 

تارو پود اصیل فرش دستباف سیستان موجب شد این هنر اصیل در بهمن سال 1396به ثبت جهانی برسد و چشم بازارهای جهانی به این هنر قدیمی دوخته شود و هزاران کارگاه قالیبافی در منطقه فعال باشد.

اما درحال حاضر به گفته مسئولان محلی منطقه سیستان، فرش دستباف رنگ خود را باخته و در سیستان و بلوچستان هم طرفداری ندارد.

باقری نماینده شرکت ملی فرش زابل یکی از مشکلات اصلی در این زمینه را حمایت نکردن مسئولان عنوان می کند و می گوید: عدم حمایت از با فندگان موجب شده تا در حال حاضر تعداد انگشت شمار کارگاه فرش در منطقه داشته باشیم. 

بهرامی می گوید: فرش سیستان با وجود طرح های اصیل نتوانست مانند دیگر استانها همچون تبریز در رنگ و طرخ تنوع به وجود بیاورد و با بازار متناسب شود. هیچ گونه نوآوری در فرش سیستان صورت نگرفت و سلیقه مشتری تغییر پیدا کرده است.

وی اضافه کرد: طراحان سیستان با بازار داخلی و خارجی هماهنگ پیش نرفتند. آموزشی به نسل جدید ارائه نشده و تحصیلکرده های دانشگاهی هم با قالیبافان باتجربه فعالیتی نداشتند.

 

 

اقلیم جغرافیایی منطقه سیستان مناسب برای پرورش دام است که وجود گاو سیستانی و گوسفند محلی موجب شده این منطقه به قطب دامپروری کشور تبدیل شود.

آنچه طراحان در مورد پشم گوسفندان سیستان می گویند این چنین است که پشم گوسفندان یک رنگ سفید است و دیگر رنگ ها در این پشم ها آمیخته نشده است. این بارزترین تفاوت پشم سیستان با دیگر پشم گوسفند در شهرها و مناطق دیگر کشور است.

میر رییس اداره امور عشایر زابل می گوید: پشم زابل که اصلی ترین ماده برای تولید فرش دستباف است توسط دلالان خریداری می شود و به شهرهایی چون اصفهان برای تبدیل به نخ برده می شود.

مهمترین و متفاوت ترین ویژگی فرش سیستان در دوران قدیم استفاده از موی بز در حاشیه فرش بوده که به گفته قالیبافان این موی بز در زمان هایی که کشاورزان به مزارع گندم خود می رفتند از این قالی برای استراحت استفاده می کردند و موی بز مانع از هجوم مار و عقرب به کشاورز می شده .

قالیبافان و طراحان فرش سیستان می گویند: این ویژگی فرش سیستان چشم گردشگران انگلیسی را به خود جلب کرد و آنها از این عنصر برای قالیبافی خود استفاده کردند.

باید گفت استفاده از موی بز در فرش سیستان هم امروز به کار برده نمی شود و می توان ازاین قابلیت برای فروش فرش برای کشاورزان مناطق روستایی و گردشگران در کشور استفاده کرد و آنها را به فروش رساند و بازاریابی و در آمدزایی کرد.

 

کیفیات و ارزشهای بصری در رنگ و نقش قالی سیستان متنوع و وسیع بوده و یکی از مهمترین آنها، ارزش وحدت در کثرت است که در فرش سیستان بیشتر در دو عنصر رنگ و نقش متجلی می شود.

جهانگیری طراح فرش دستباف سیستان می گوید: رنگ زرد یادآور شکوه گندم‌زاران وسیع و پربار سیستان است ,سیاری‌از نقش مایه‌های قالی ایرانی که در حاشیه دیده نمی‌شود، مثل لچک، ترنج، دستان، اما قالی کهن سیستانی برخلاف این است، چیزی که در آن نیست همین نقش‌های درشت مثل لچک و ترنج است.

کیخا معاون شرکت ملی فرش زابل عنوان کرد: امکانات اولیه از جمله وجود بیش از 100دار قالی و کارگاه رنگرزی سنتی در منطقه موجود است اما نبود یک نقشه از فرش سیستان موجب شده تا بافندگان در منطقه نقشه شهرهای دیگر را ببافند. 

آموزش ضعیف به نسل جدید، نداشتن نگاه تبلیغاتی و بازاریابی به فرش سیستان و از همه مهمتر پایین بودن دستمزد قالیبافان از نکات مهمی است که در این حوزه برداشت می شود.

به گفته طراحان و تجار، فرش سیستان در برخی مناطق کشور با نام فرش بلوچ شناخته می شود و قالیبافان هم رغبتی به دلیل پایین بودن دستمزد برای فعالیت دراین حوزه ندارند.

 

 

صادرات فرش دستباف، کالایی غیرنفتی با ارزآوری بسیار بالا که 85 درصد صادرات را به خود اختصاص می دهد. کالایی که وابستگی اقتصاد به نفت را بسیار کم می کند و از لحاظ اشتغالزایی برای خانواده های با دهک پایین جامعه بسیار درآمدزا و اشتغالزاست. 

صادرات فرش دستباف از یک میلیارد و 700 میلیون دلار در سال 1374 به 58 میلیون دلار در سال جاری رسیده است. این یعنی چه موانع اساسی بر سر راه صادرات قرار  گرفته است.

به گفته حامد چمن رخ فرش دستباف در دهه های گذشته بیش از دو میلیون اشتغال روستایی را در بر داشته است و آمریکا بر این مهم واقف شدند که تولید این کالا، بالاترین اشتغال را در بردارد و تحریم این کالای غیرنفتی ضربه مهلکی بر اشتغال و تولید در روستاها خواهد زد.

وی می گوید: فرش دستباف بیانگر، فرهنگ و سنن و هنر یک ملت است و فرش دستباف کالایی دیپلماتیک که تاثیر بسزایی در ایجاد روابط کشور ایران با دیگر ملل ها داشت که آمریکا این اصل مهم را نیز با تحریم ها حذف کرد.

بهرامی با صراحت می گوید: مرگ فرش دستباف در راه است.

وی میگوید: یکی از طرح هایی که در حوزه فرش دستباف و صادرات آن بسیار غیرکارشناسانه بود و مانعی عظیم برای صادرات ایجاد کرد طرح تعهد ارزی بانک مرکزی بود.

حال، طرح تعهد ارزی چیست؟ صادرکننده مکلف است ارز حاصل از فروش کالا در خارج از کشور را به ارز نیمایی به شبکه بانکی برگرداند.

 بهرامی می گوید: این طرح بانک مرکزی نوعی خود تحریمی است و این کار برای صادرکننده مقدور نیست، زیرا 60تا 70درصد از فرش‌های ایرانی به‌طور امانتی در اختیار فروشنده‌ها قرار می‌گیرند و آن‌ها مقداری از پول فرش‌ها را می‌دهند و مابقی را در صورت فروش می‌دهند.

وی همچنین می گوید: مواد اولیه برای تولید فرش بسیار گران شد و بیمه قالیباف هم به آن توجه جدی صورت نگرفت که زمانی که قالیباف از این شغل و هنر فاصله بگیرد برگشتش به این هنر بسیار سخت است.

رییس اتحادیه تولیدکنندگان فرش دستباف شهری و عشایری کشور اظهار داشت: دولت برنامه ای راهکاری و مشکل گشا در این زمینه ندارد و در جلساتی هم که با آقای جهانگیری معاون اول رییس جمهور صورت گرفته، نتایجی حاصل نشده است.

 

نگاه بازاریابی و تجاری به فرش سیستان از سوی سازمان صنعت معدت و تجارت

تشکیل کارگروه و اتحادیه قالیبافان در سیستان و بلوچستان

آموزش به نسل جدید و آشنایی آنها با این هنر اصیل از سوی قالیبافان قدیمی و تعیین دستمزد برای رغبت به آموزش دادن

بیمه شدن قالیبافان و افزایش دستمزد آنها به عنوان مشاغل خانگی و درآمدزا در راستای جلوگیری از مهاجرت روستاییان و عشایر

مواد اولیه عامل مرغوبیت فرش دستباف ایرانیست که با تامین آن از سوی دستگاههای اجرایی، تعاونی ها نیز در این زمینه فعال می شوند.

استفاده از ویژگی بارز فرش سیستان در کهن، همان به کاربردن موی بز در حاشیه فرش و فروش این نوع فرش به کشاورزان، عشایر و گردشگران برای درامان ماندن از مارگزیدگی، عقرب گزیدگی و دیگر حشرات