گزارش مکتوب:"چاله گرمی" رسمی گرم در آخرین شب زمستان

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما مرکز کهگیلویه و بویراحمد، فرهنگ غنی ایرانی مملو از آداب و رسومی است که هر کدام در مناسبت‌های مختلف، در طول سال در میان مردم و همراه مردم بوده است.
در این بین عشایر و روستائیان، گنجینه‌ای از این آداب و فرهنگ‌ها را سینه به سینه و نسل به نسل همراه خود داشته و منتقل می‌کرده اند. مردم کهگیلویه و بویراحمد نیز، در طول تاریخ، آداب و رسومی را با خود داشته اند که هر کدام از این رسوم، نشان از منش و مرام مردانگی و غلبه عقل و خرد بر نفسانیات و خصلت‌های اهریمنی دارد.
مشهدی بیت اله که از افراد مسن و قدیمی روستای پر کنجی است و زندگی‌های سخت و طاقت فرسای عشایری و روستایی را همراه با کمبود‌های فراوان تجربه کرده در خصوص آئین‌های عشایر و روستائیان می‌گوید: برخی از این آیین‌ها رابطه مستقیمی با کمبود، فقر و لزوم شاد بودن و داشتن بهترین‌ها در روز نوروز دارد.
سید شاهرخ موسویان، استادیار دانشگاه یاسوج می‌گوید: رسوم مربوط به نوروز در استان ما، به دو بخش تقسیم می‌شده است. بخشی مربوط به قبل از عید و بخشی مربوط به بعد از عید بوده که تا روز سیزده به در به طول می‌انجامید.
آداب قبل از عید شامل سه مورد می‌شد.
پند اشکنی
یکی از آن‌ها مراسمی تحت عنوان «پند اشکنی» بود. معمولا عشایر این استان در صورت از دست دادن یک عزیز، گاهی تا یک سال عزادار شده و لباس سیاه می‌پوشیده اند. چند روز قبل از عید، نزدیکان و اقوام به خانه شخص صاحب عزا رفته و با هدیه چند دست لباس که رنگ‌های نسبتا روشن داشته اند، لباس سیاه را از تن خانواده متوفی درآورده و اصطلاحا پند آن‌ها را می‌شکستند. «پند» به معنی غم و غصه است.
خیرات برای مردگان بوده
موسویان استادیار دانشگاه یاسوج گفت: رسم دوم قبل از عید، خیرات برای مردگان بوده است. در فرهنگ عشایر احترام و یادکرد نسبت به مردگان اهمیت خاصی دارد. به همین خاطر از حدود یک هفته قبل از عید با درست کردن شیربرنج محلی و توزیع آن میان اقوام و نزدیکان، فاتحه‌ای از تناول کنندگان طلب می‌کردند.
«چاله گرم کنون» یا «سفره پر کنون»
وی در مورد سومین رسم قبل از عید می‌گوید: رسم سوم یک روز قبل از عید صورت می‌گرفته است. خانم‌های خانه سعی بر این داشته اند که در حد مقدور بهترین غذا‌ها را برای اعضای خانواده در شب عید تهیه کنند. به این رسم «چاله گرم کنون» یا «سفره پر کنون» می‌گفتند. معمولا یکی از اجزاء ثابت این سفره، نانی شیرین شبیه نان یوخه بوده که به اندازه سیزده روز عید پخت می‌شده است.
یکی از رسوم قدیمی و بسیار پسندیده‌ی مختص به ایام نوروز، رسم زیبای "چاله گرمی" است که نشانه‌ای روشن از خردورزی و نوع دوستی اهالی کهگیلویه و بویراحمد است.
مردم این استان در این شب که به «چاله گرم کِنون» معروف است تلاش می‌کنند با گرم نگه داشتن اجاق خانه و استفاده از غذا‌های گرم که با خواندن یار یار، شاهنامه و نی زدن هم همراه است سرمای زمستان را فراموش کنند و خانواده‌ها در کنار هم بهار را زیباتر حس کنند.
روشن کردن آتش و نشستن دور این آتش از قدیم‌ها مرسوم بوده و هنوز هم در میان برخی از خانواده‌ها دیده می‌شود یکی از اهداف این آتش روشن کردن دوری از اهریمن و زنده داری یک خانواده است.
یکی از اهالی روستای پر اشکفت بویراحمدگفت:خانواده‌های کهگیلویه و بویراحمدی این شب را به واسطه داستان‌ها و دورهمی هایش می‌شناسند افسانه‌هایی که توسط پدربزرگ‌ها نقل می‌شود و کودکان و بزرگتر‌ها برای شنیدن این داستان‌ها سر تا پا گوش می‌شوند.
یکی دیگر از زیبایی‌های این شب داستان سرایی مادر بزرگ‌ها برای نوه‌ها است، در ایام قدیم با جمع شدن نوه‌ها دور مادر بزرگ، او برایشان از متیل‌ها و داستان‌های باستانی سخن به میان می‌آورد و آن‌ها را مجذوب این داستان سرایی‌ها می‌کرد که تا سال‌ها در ذهن خردسالان جاری باشد و بماند.
بی بی ماه شکر از اهالی روستای خلیفه‌ای می‌گوید: از خوراکی محبوب مردم کهگیلویه و بویراحمد در این شب آش دوغ، آش ماش (شله ماشکی) است.
وی افزود:البته مردم کهگیلویه و بویراحمد نیز برای این شب آجیل خاص خودشان را دارند که همان گندم برشته است؛ گندم را چند روز در آب نگه می‌دارند، بعد روی تابه می‌گذارند که برشته شود و سپس موادی از جمله کلخنگ، بادام و کشمش به آن اضافه می‌کنند و جلوی مهمانان می‌گذارند.
انار و سایر میوه‌ها نیز در این شب مردم استان استفاده می‌شود که هر کدام نشانه برکت، تندرستی، فراوانی و شادکامی هستند که انار با رنگ سرخش نماینده خورشید در شب به‌شمار می‌رود.
شب چاله گرم کنون برای همه مردم کهگیلویه و بویراحمد در کنار پدر بزرگ و مادربزرگ‌ها لذت بخش و فراموش نشدنی است در کنار بزرگتر‌ها سپری می‌شود تا به آن‌ها بگویند ما قدردان زحماتتان هستیم و هیچ گاه فراموشتان نخواهیم کرد.
فریدون داوری کارشناس فرهنگی استان گفت:در خصوص آئین کهن و زیبای " چاله گرمی " دو نقل وجود دارد که هر دو نقل، نشانه‌ای از نوعی انسجام اجتماعی و توجه ویژه مردم به خانواده، جامعه و طبیعت دارد.
آقای داوری افزود: افراد در روز‌های سرد و کمبود‌های غذایی در زمستان به هر طریق ممکن پلو و مرغی را تهیه و در شب عید با عنوان "چاله گرمی" در کنار هم جمع می‌شدند و غذایی لذیذ را میل می‌کردند.
کارشناس فرهنگی استان با بیان اینکه در این آئین کهن مردم کهگیلویه وبویراحمد به ویژه در روستا‌ها و مناطق عشایری با برگزاری اجاق گرم یا چاله گرمی، سردی زمستان را با طراوت بهار پیوند می‌زنند گفت:این آئین با هدف تقویت صمیمیت، همدلی، محبت و گرمی بین اهالی بعد از سرمای زمستان و همگام شدن با بهار طبیعت انجام می‌شود.
داوری افزود: اهالی دور یک اجاق آتش معمولاً در محیط بیرون ویا خانه یکی از اهالی جمع می‌شوند و غذایی گرم مانند آش دوغ، آش کارده تهیه و با هم شام را صرف می‌کنند.
وی اضافه کرد:شاهنامه خوان مجلس هم هر چندگاه یکبار شاهنامه می‌خواند و خوانندگان محلی نیز آواز محلی سر می‌دهند و در ادامه حاضران همه با هم برای سالی پربارش دعا می‌کنند و با صفا و صمیمیت وشادی از خاطرات خوش سال گذشته می‌گویند وشبی به یاد ماندنی در کنار چاله گرم ماندگار می‌شود.
در گذشته به علت اینکه وسایل ارتباط جمعی وجود نداشت معمولاً ساکنان منطقه از لحظه تحویل سال نو بی اطلاع بودند، از این رو معتقد بودند که حیواناتی نظیر گوسفند، اسب و یا پرندگانی، چون مرغ و خروس در لحظه تحویل سال حرکاتی از خود نشان می‌دهند. مثلاً اسب یا خروس صدای خاص خود را سر می‌دهند اکنون با استفاده از رادیو و تلویزیون این مشکل رفع شده است.
از موسویان استادیار دانشگاه یاسوج در مورد آداب و رسوم بعد از عید در این استان پرسیدیم؛ می‌گوید: بعد از عید نیز سه رسم اجرا می‌شده است.
دیدار با بزرگتر‌ها های خانواده و طایفه
در ایام عید اهالی هر روستا یا طایفه جمع شده و به دیدار بزرگتر‌های طایفه یا ایل می‌رفتند و این رسم هنوز هم در بسیاری از روستا‌ها و طوایف و عشایر ادامه دارد و گاهی در این دیدار مشکلات شخصی و منطقه یا روستا مورد بررسی قرار می‌گیرد.
آشتی کنون
موسویان استادیار دانشگاه یاسوج می‌گوید: رسم دوم آشتی کنون بوده است. در این رسم، معمرین و ریش سفیدان پا در میانی کرده و افراد و یا طوایفی را که مدت‌ها با هم قهر و کینه داشته اند، آشتی می‌داده اند. جالب است که گاهی زنان در این رسم نقش ویژه‌ای داشتند. گاهی آشتی دادن به سامان نمی‌رسیده است. در این مواقع زنی از میان زنان موجه و متشخص ایل و طایفه که به او شاهزن می‌گفته اند، میانجی گری کرده و در صورت لزوم چارقد یا سربند خود را در دامن طرفین دعوا می‌انداخته است که آن‌ها نیز به احترام این خانم و احترام ناموس ایل، میانجی گری او را پذیرفته و آشتی می‌کرده اند.
یک روز قبل از سیزده و روز سیزده
وی می‌افزاید: رسم سوم بعد از عید به یک روز قبل از سیزده به در مربوط بوده است. معمولا خانم خانه، سنگ‌هایی را که در اجاق یا چاله آتش قرار داشته، دور می‌انداخته و سنگ‌های جدیدی را جایگزین می‌کرده تا موجب نزول برکت در سال جدید شود. همچنین مرغ یا گوسفندی قربانی کرده و پس از ریختن خون آن حیوان در همان اجاق، گوشت را میان همسایه‌ها و اقوام تقسیم می‌کنند.
موسویان می‌گوید: روز سیزده به در نیز همانند سایر نقاط کشور، روز بیرون زدن از خانه و رفتن به دل طبیعت است. در این روز کینه‌ها بیش از پیش از دل‌ها زدوده می‌شده و سال جدید با فرخنده فالی و خجسته حالی آغاز می‌شود.
عشایر استان کهگیلویه و بویراحمد نیز رسوم خاص خود را دارند و هر ایل با بزرگان خود جشنی ساده در سیاه چادر‌های خود برپا می‌کنند و به انجام بازی‌های محلی می‌پردازند.
این آئین در برخی جوامع شهری فراموش شده، اما در شب آخر سال به هریک از مناطق روستایی و عشایری که سر بزنید چاله گرم کنون هنوز هم گرم گرم است. نویسنده: محمدجعفر درزاده