کشت زیر پلاستیک فرصت یا تهدید

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما مرکز کهگیلویه و بویراحمد، شهرستان گچساران در جنوب باختری استان کهگیلویه و بویر احمد واقع گردیده و ۴۶۸۳ کیلومتر مربع مساحت دارد و در ارتفاع ۷۲۰ متری از سطح دریا با مساحتی بالغ بر ۱۸ کیلومتر مربع و در ۱۵۰ کیلومتری یاسوج قرار گرفته است و این شهرستان به دلیل داشتن منابع نفت و گاز غنی از شهرت خاصی برخوردار است، اما در دو دهه اخیر با بهره برداری از سد کوثر و آبرسانی به اراضی این منطقه کشاورزی از رونق خاصی برخوردار شد به گونه‌ای که بسیاری بهره برداران از سراسر کشور به این شهرستان سفر و اراضی کشاورزی را اجاره می‌کنند.
وقتی به شهرستان گچساران سفر می‌کنی و از کنار اراضی کشاورزی می‌گذری نوار‌های پلاستیکی سفید رنگ نگاه‌ها را به خود جلب می‌کند و تا چشم کار می‌کند این نوار‌های سفید مشاهده می‌شود.
کشاورزی به روش "کشت زیرپلاستیک" در سال‌های اخیر در بیش از هزاران هکتار از اراضی کشاورزی استان به ویژه در شهرستان گچساران با هدف حفظ رطوبت و افزایش دمای خاک و شتاب‌دهی به جوانه‌زنی گیاه رواج یافته است.
سرپرست اداره جهاد کشاورزی گچساران با بیان اینکه امسال حدود ۶۰۰ هکتار صیفی جات بهاره در مزارع این شهرستان کشت شده است گفت: خیار سبز، هندوانه، گوجه، طالبی، کدو و بادمجان و توت فرنگی و ... محصولاتی هستند که در مزارع گچساران به صورت زیر پلاستیک کشت می‌شوند.
لیلا عطارزاده افزود: سالانه حدود ده هزار تن محصولات صیفی و سبزی از اراضی کشاورزی گچساران برداشت و روانه بازار‌های مصرف شود.
زودرس شدن محصول و عرضه خارج از فصل به بازار و فروش با قیمت مناسب، صرفه‌جویی در مصرف آب از طریق جلوگیری از تبخیر سطحی خاک و حفظ رطوبت در عمق خاک، کاهش هزینه‌های تولید از طریق کاهش نیاز به نیروی کارگری و کاهش عملیاتی نظیر مبارزه با علف‌های هرز وکاهش مصرف نهاده‌ها، امکان کشت دوم برخی محصولات پس از برداشت محصول جالیزی و استفاده بیشتر از ظرفیت تولید زمین از مهمترین مزایای کشت زیر پلاستیک است، اما کارشناسان حوزه حفاظت خاک نظر دیگری دارند.
روح الله فلاحت کارشناس زراعت از جمله معایب این روش را باقی ماندن بقایای نایلون‌ها در زمین و ایجاد آلودگی در محیط زیست به علت تخریب‌ناپذیر بودن، ایجاد اختلال در رشد و نمو گیاه با قرار گرفتن بخشی از پلاستیک‌ها در زیر خاک و منطقه توسعه و فعالیت ریشه و در نهایت کاهش عملکرد و نامرغوب شدن زمین می‌داند.
این شیوه از کشاورزی در حالی رو به گسترش است که کاربرد ورق‌های پلاستیکی عریض و طویل برای کشت زیرپلاستیک موجب رهاسازی پلاستیک‌های فرسوده و از رده خارج در طبیعت شده است و همین معضل رو به رشد، در عمل در حال تبدیل فرصت کشاورزی زیرپلاستیک به تهدید جدی در محیط طبیعی برای سلامت محیط زیست است چرا که نایلون‌هایی که قرار است از گیاهان محافظت کنند خود به مرور بلای جان همان زمین و گیاهان و جانوران آن می‌شوند و بی سر و صدا بخش زیادی از محیط زندگی شهری و روستایی ما را در بر می‌گیرد.
ابوذر محمدی کارشناس محیط زیست با بیان اینکه اوایل تیر ماه برداشت محصول آغاز می‌شود‌ می‌گوید: کیسه‌های پلاستیکی سالهاست که برای کشت هندوانه و صیفی جات و برخی سبزی جات در شهرستان‌های گچساران، باشت و کهگیلویه و چرام به منظور نگهداری رطوبت استفاده می‌شود، اما با پایان یافتن فصل برداشت و بر جای ماندن در طبیعت، علاوه بر نازیبایی برای محیط موجب ایجاد مسمومیت‌های آبی و خاکی فراوان می‌شود.
او معتقد است که گاهی تجزیه پذیری بقایای پلاستیکی در زمین به ۵ قرن به طول می‌انجامد و چون این پلاستیک‌ها از مواد با پایه نفتی ساخته می‌شوند طی این مدت اثرات مخرب و سمی را برای خاک ایجاد می‌کند.

رمضانعلی در حالی که در کنار یکی از مزارع کشت زیر پلاستیک گوسفندان خود را می‌چراند با بیان اینکه دامها به خوردن پلاستیک های مانده علاقه وافری دارند می‌گوید: پارسال سه راس از گوسفندانم به دلیل مصرف پلاستیک از بین رفتند.
یارمحمد دیگر دوستدار محیط زیست و ساکن روستای لیشتر می‌گوید: تا چشم کار می‌کند در این طبیعت پلاستیک‌هایی مشاهده می‌شود که توسط باد سرگردان هستند و بسیاری از درختان و درختچه‌های این منطقه شاخه‌های آن‌ها پر از پلاستیک است.
اما علی بهرایی گردشگر بهبهانی می‌گوید: نزدیکی شهرستان‌های گچساران و کهگیلویه به بندر‌های جنوبی و خلیج فارس موجب می‌شود تا این پلاستیک‌ها به دلیل سبکی توسط باد به دریا هم برسند و تاثیرات مخربی را برای منابع آبی ایجاد کند.
عبدی حشمت فر ساکن شهر دوگنبدان با بیان اینکه تقریباً در تمامی شهرستان‌های استان نیز این کشت زیرپلاستیک رواج دارد، گفت: کشاورزان صاحب زمین بعد از برداشت محصولات این نوع کشت پسماند‌های آن را جمع آوری کرده و آن اراضی را پاکسازی می‌کنند تا برای کشت سال بعد آماده شود.
او افزود: بعد از برداشت محصول این پلاستیک‌ها را می‌توان به راحتی جمع آوری کرد و در صورت عدم پاکسازی، این پلاستیک‌ها پخش و کار سخت شده و باید روز‌ها کار انجام داد تا پسماند‌های آن جمع آوری شوند همچنین قابلیت زمینی که پسماند در آن باقی مانده نسبت به سال قبل کاهش پیدا می‌کند.
وی با بیان اینکه از نظر عقلی و اقتصادی به صرفه است که صاحب زمین از کشاورز تعهد بگیرد که بعد از برداشت محصول زمین را پاکسازی کند، گفت: جهادکشاورزی باید به طور جدی برای کنترل و نظارت در این زمینه ورود پیدا کند.
ولی رمضانی رئیس محیط زیست گچساران نیز می‌گوید: در حال حاضر مشکل در شهرستان‌هایی است که عمدتاً زمین‌های کشاورزی آن‌ها اجاره‌ای بوده و کشاورزی که در آن زمین کار می‌کند بعد از برداشت محصول، چون زمین متعلق به خودشان نیست احساس مسئولیتی در برابر جمع آوری پسماند‌های پلاستیکی نداشته و هیچ اقدامی در این زمینه انجام نمی‌دهد بنابراین رهاسازی این پسماند‌ها باعث ایجاد مناظر بدی در آن اراضی و شهرستان می‌شود.
در حالی که برخی از کشاورزان می‌گویند که ما پلاستیک‌های مزارع کشاورزی خود را جمع آوری می‌کنیم و در گوشه‌ای دفن می‌کنیم کارشناسان معتقدند که استفاده از کیسه‌های پلاستیکی در امر کشاورزی نادرست است چرا که این پلاستیک‌ها حتی اگر بعد از جمع آوری به شکل زباله دفن شوند، به علت تجزیه آرام و کندی که دارند سبب تشکیل شیرابه و نفوذ آن به آب‌های زیرزمینی می‌شوند همچنین علاوه بر آلودگی خاک در ریشه گیاهان نفوذ کرده و از طریق آن‌ها مسمومیت و مرگ گونه‌های جانوری و به تدریج نابودی پوشش گیاهی را ایجاد می‌کنند.

رییس اداره محیط زیست شهرستان گچساران با بیان اینکه کشت برخی محصولات در زیر پلاستیک را باید یک مشکل جدی و تهدید آمیز تلقی کرد گفت: اگر پلاستیک‌ها بعد از جمع آوری محصول، به موقع از زمین‌های کشاورزی جمع شوند مشکلی ایجاد نمی‌شود، اما مسئله اینجاست که در اکثر موارد به موقع جمع نشده و این مواد با رها شدن در طبیعت مشکلات بسیاری را ایجاد می‌کنند.
ولی رمضانی رها شدن پلاستیک‌های کشت‌های زیر پلاستیکی در طبیعت را عاملی بر خراب شدن جنس خاک و کاهش محصول در سال‌های آینده هم دانست و افزود: مواد پلاستیکی به دلیل دارا بودن مشتقات نفتی باعث عدم چسبندگی ذرات خاک شده و این ذرات به شکل ریز گرد در هوا سبب آلودگی می‌شوند و از طرفی با از بین رفتن چسبندگی، جنس خاک و حاصلخیزی آن کم و کاهش محصول در آینده را به دنبال دارد.
کشاورزان ناآگاه نیازمند آموزش
اسما باقری کارشناس ارشد جهاد کشاورزی می‌گوید: سالانه حدود ۱۰۰ هزار کلیوگرم (یکصد تن) پلاستیک در زمین‌های کشاورزی استان استفاده می‌شود که برخی از کشاورزانی که حس مسئولیت پذیری آن‌ها گل می‌کند بعد از پایان کشت یا آن را می‌سوزانند و یا زیرخاک مدفون می‌کنند که هر دو روش از روی ناآگاهی است و برای زمین و جانوران و گیاهان مضر است.
وی افزود: سال‌ها است کارشناسان تبعات ناشی از رها شدن پلاستیک‌ها را در طبیعت به دلیل چرخه طولانی مدت بازیافت و آلودگی‌های زیست محیطی ایجاد شده از طریق مشتقات خطرناک آن‌ها را از راه‌های مختلف گوشزد کرده اند، اما علی رغم این هشدار ها، تهدیدات زیست محیطی پلاستیک این مهمان ناخوانده طبیعت از سوی برخی از مردم و مسئولان خیلی جدی گرفته نشده است.
اما برای جبران و جلوگیری از خطرات بیشتر پلاستیک‌ها چه باید کرد؟
در حالی که کشاورزان مناطق گرمسیر استان معتقدند که کشت‌های پلاستیکی برای آن‌ها خیلی سودآور و کم هزینه است همچنین در سال‌های کم آبی فریاد رس آنهاست، اما برای جبران و جلوگیری از خطرات بیشتر پلاستیک‌ها چه باید کرد؟
جایگزینی روش‌های سنتی
محمدی کارشناس ارشد آبیاری کشاورزی می‌گوید: سال‌ها پیش مردم از روش‌های سنتی و غرق آبی برای آبیاری محصول خود استفاده می‌کردند، اما به دلیل اینکه گرمای هوا تا ۵۰ درجه افزایش می‌یابد این موجب تبخیر بخش زیادی از آب می‌شود، ولی می‌توان به جای آن و استفاده از پلاستیک برای جلوگیری از تبخیر آب با بهره گیری از آبیاری‌های نوین از هدر رفت آب و نیاز به استفاده از پلاستیک را از بین برد.
حسینی کارشناس جهاد کشاورزی نیز به کشت نشاء اشاره می‌کند و می‌گوید: برای جلوگیری از روند آلودگی پلاستیک‌ها در طبیعت باید از کشت‌های نشاء استفاده کرد که در گلخانه‌ها و با آبیاری‌های تحت فشار عمل آورده شده یا حداقل از پلاستیک‌های ضخیم که در مقابل تخریب آفتاب و پخش ذرات مضر آن در طبیعت مقاوم‌تر بوده و جمع آوری آن‌ها را هم برای کشاورزان راحت‌تر می‌کند استفاده کرد.
او گفت: استفاده از پلاستیک‌های ضخیم که در مقابل تخریب آفتاب و پخش ذرات مضر آن در طبیعت مقاوم‌تر بوده و جمع آوری آن‌ها را هم برای کشاورزان راحت‌تر می‌کند از دیگر روش‌های کاهش مضرات این روش است.
حسینی جایگزینی پلاستیک‌های نفتی با پلاستیک‌های زیستی را در کاهش اثرات تخریبی روش کشت پلاستیک مورد تاکید قرار داد و افزود: پلاستیک‌های زیستی تخریب پذیر در واقع پلاستیک‌هایی هستند که از زیست‌توده‌هایی هم‌چون روغن و چربی گیاهان، نشاسته و ذرت تولید می‌شوند و بهترین ‏پلاستیک‌های زیست تخریب‌پذیر، کوپلیم‌های پلی هیدروکسی بوتیرات با سایر پلی هیدروکسی‌ها مثل پلی هیدروکسی ‏والرات هستند.
وی ادامه داد: استفاده از دستگاه‌های پشت تراکتوری پلاستیک جمع کن، استفاده از نایلون‌های کشی به شکل تونلی که با استفاده از خم‌های میلگرد و اجسامی شبیه به آن ایجاد شده اند تا بدین ترتیب بتوانند نایلون‌ها را پس از برداشت به آسانی و کامل از سطح خاک جمع‌آوری کنند.
وی بیان کرد: یکی دیگر از راه‌های جبران این مشکل استفاده از مواد دوستدار طبیعت و تجزیه شونده است.
در حال حاضر استفاده از پلاستیک به عنوان یک خطر جدی محیط زیست کهگیلویه و بویراحمد را در نواحی که از روش کشت‌های زیر پلاستیک استفاده می‌کند مورد تهدید قرار داده است و لذا نیاز است با اتخاذ تصمیمات درست و راهبردی و راهنمایی کشاورزان برای بهره گیری از روش‌های مناسب‌تر تا حدودی این خطر را کاهش داد.
هرچند بهره گیری از پلاستیک در کشت محصولات جالیزی و سبزی و صیفی جات مزایای کوتاه مدتی، چون بهبود عملکرد و تولید بیشتر و حتی صرفه جویی در آب را بدنبال دارد، اما به نظر می‌رسد اگر به شکل درستی از آن استفاده نشود مخاطرات آن از مزایایش بیشتر است. نویسنده: محمدجعفر درزاده