مفهوم و جایگاه شورا در ساختار جمهوری اسلامی

به گزارش سرویس پژوهش خبرگزاری صدا وسیما:  براساس اصل یکصدم قانون اساسی: برای‏ پیشبرد سریع برنامه‏ های‏ اجتماعی‏، اقتصادی‏، عمرانی‏، بهداشتی‏، فرهنگی‏، آموزشی‏ و سایر امور رفاهی‏ از طریق‏ همکاری‏ مردم‏ با توجه‏ به‏ مقتضیات‏ محلی‏، اداره‏ امور هر روستا، بخش‏، شهر، شهرستان‏ یا استان‏ با نظارت‏ شورایی‏ به‏ نام‏ شورای‏ ده‏، بخش‏، شهر، شهرستان‏ یا استان‏ صورت‏ می‏گیرد که‏ اعضای‏ آن‏ را مردم‏ همان‏ محل‏ انتخاب‏ می کنند.

شرایط انتخاب‏ کنندگان‏ و انتخاب‏ شوندگان‏ و حدود وظایف‏ و اختیارات‏ و نحوه‏ انتخاب‏ و نظارت‏ شوراهای‏ مذکور و سلسله‏ مراتب‏ آنها را که‏ باید با رعایت‏ اصول‏ وحدت‏ ملی‏ و تمامیت‏ ارضی‏ و نظام‏ جمهوری‏ اسلامی‏ و تابعیت‏ حکومت‏ مرکزی‏ باشد قانون‏ معین‏ می کند. شورا از ریشه شور است.

شور در لغت عربی به معنای استخراج و بیرون آوردن است. به بیان دیگر، آشکار کردن آن چیزی که پنهان است. چنان که شارالعسل به معنای آن است که عسل را از کندو خارج کرد. در زبان عربی شور به معنای خارج کردن عسل از کندوی زنبور آمده است. همچنین شورا به معنای ریاضت دادن، آزمودن، فربه و نیکو شدن است. در حالت افعالی آن راهنمایی و نشان دادن است (اشاره).

در لغت نامه دهخدا نیز مقابل واژه شور همچنین فربه شدن و نیکو شدن و هویدا کردن چیزی را آورده است. می‌توان گفت شور هم خارج کردن دیدگاه ارزشمند در اثر رایزنی است هم شور باعث فربه شدن نظرات می‌شود. همچنین شور نیز معانی مشورت و کنکاج و کنکاش را می دهد.

عقل را با عقل دیگر یار کن    امر هم شوری بخوان در کار کن

همچنین شورا به معنای هیئتی که برای مشورت گردهم آیند نقل شده است.
از منظر اصطلاحی می‌توان شورا را هم فعل مشورت و استخراج نظرات و دیدگاه های افراد تعریف کرد هم مجمع و اجتماعی از افراد که برای کشف حقیقتی یا راهنمایی برای رسیدن به مصلحت و تصمیم خاصی گردهم آمده‌اند. لذا تحقق شورا مربوط به شکل‌گیری سه مؤلفه است: فرد یا افرادی که با هم درباره موضوعی به بحث و گفتگو می‌پردازند که البته می‌تواند دو وجه داشته باشد گاهی هم افراد حاضر در شورا با هم بحث و گفتگو می‌کنند تا به تصمیمی برسند و گاهی یک نفر مشورت گیر است و دیگر افراد شورا، مشورت دهنده هستند.

نکته دیگر موضوع مورد مشاوره و شور است که در این عرصه اهمیت پیدا می‌کند. از مجموع نصوص و رویدادهای تاریخی می توان به ویژگی های شورا به این شرح دست یافت: ویژگی نخست وجه شخصی و روانی مشورت است که به گونه ای از یکسو، فرد مشورت گیرنده را از کبر و غرور باز می دارد و دوم فرد مشورت شونده را رشد می دهد. البته این ویژگی از مشورت اختیاری بودن آن را نیز نشان می دهد. دوم شورا یعنی بهره گیری از دیدگاه های اهل خبره برای افزودن آرای آنان به یکدیگر، که البته این ویژگی نشانه توجه به اهل خبره است و شورا با این وصف، جامعه اسلامی را به درجه بالایی از پذیرش جریان عقل جمعی رهنمون می شود. سوم اینکه شورا به نقش اختصاصی و عمل بر اساس نظر خبره تاکید دارد. چهارم، شورا فرد مسلمان و جامعه اسلامی را از استبداد باز می دارد. پنجم، شورا اجتهاد در گرفتن نظر اهل خبره است و تلاش برای بهره گیری از آراء صاحبان رای و تجربه است.

تجربه شوراها به عنوان پارلمان شهری و روستایی از سال 1377 صورت عملی به خود گرفت و نمادی از واگذاری امور به مردم است. انتخابات 28 خرداد ماه صحنه انتخاب نمایندگان مردم برای عضویت در شوراها هم هست که بر اساس قانون با اختیارات قابل توجه مصوبات خود را برای اجرا به شهرداران و دهیاران ابلاغ می کنند.

پژوهشگر: دکتر حسن مجیدی