صنایع‌ دستی مردانه ایران را بشناسید

 

برخی از شاخه‌های هنری صنایع دستی در میان مردان، طرفدار بیشتری دارد تا زنان. برخی دیگر هم بر عکس، مانند خوس بافی یا سوزن دوزی که زنان در آن مهارت دارند، اما مردان به سراغش نمی‌روند.

 

بر اساس اعلام وزارت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، زنان ۷۵ درصد هنرمندان صنایع‌ دستی را تشکیل می‌دهند. برخی از هنر‌ها و صنایع‌ دستی مردانه بودند، اما پس از ثبت جهانی ملی و بین‌المللی، زنان به رشته‌های صنایع‌ دستی مردانه نیز وارد شده‌اند؛

 

به عنوان مثال در میبد یزد، حتی یک زن بافنده زیلو وجود نداشت، زیرا زیلوبافی هنر مردانه است؛ اما پس از ثبت ملی و ثبت جهانی زیلوبافی شهر میبد، زنان وارد این حرفه شدند. همچنین در روستای اشترمل در تویسرکان استان همدان، زنان به عنوان صنعتگر شاغل، به صنعت تولید مبلمان منبت که شغلی کاملاً مردانه است، روی آوردند.

 

البته مردانه بودن این صنایع دستی از این جهت است که آن فعالیت یا نیاز به قدرت بدنی دارد یا طاقت‌فرسا هستند، بنابر این، معمولا به عهده مردان گذاشته شده است.

 

در این مطلب به معرفی چند رشته از ۳۶۰ رشته موجود در حوزه صنایع دستی پرداخته شده است که یا مردان از آن استقبال بیشتری می‌کنند یا کلاً هنری مردانه است و هنوز زنان وارد آن نشده‌اند.

 

 

 

 

 

یکی از بزرگ‌ترین صنایع دستی در جهان که البته جزو هنر‌های صنایع دستی ایران نیست، اما به عنوان صنعت دست از آن یاد می‌شود، هنر لنج‌سازی است. دانش و مهارت لنج‌سازی نیز در فهرست میراث ناملموس یونسکو به ثبت جهانی رسیده است، اما تنها بخش میراث ناملموس آن.

 

این هنر که با آن لنج‌های غول پیکر چوبی را می‌سازند، به‌دست گلافان یا لنج‌سازانی در جنوب کشور ساخته می‌شود که در این راه، مو سفید کرده‌اند.

 

پیرمردان، راه و رسم ساخت لنج را به پسران خود یاد می‌دادند و سوار بر آن‌، ماه‌ها دریانوردی می‌کردند. لنج‌ چوبی، یک هنر کاملاً مردانه است که با میخ و چوب و چکش، سر و کار دارد و زنان جنوب، وارد لنج و هنر لنج‌سازی نمی‌شوند.

 

 

 

 

 

نمدمالی نیز هنری کهن در میان مردان بوده است. در نمدمالی مردان، با ایجاد فشار و رطوبت و حرارت، با بدن‌های ورزیده خود موجب در هم رفتن الیاف پشمی می‌شوند. آنها پشم بهاره گوسفند را با الیاف بلند می‌چینند و با صابون و زرده تخم مرغ جهت بهره‌وری کار، استفاده می‌کنند. آنها کار خود را از فروردین شروع می‌کنند و تا آخر مهر، یک فرش نمدی تحویل می‌دهند.

 

نمدمالی، بیش از هر چیز به زور بازو نیاز دارد و مردان مناطقی مانند آق‌قلای گلستان، مازندران، خراسان رضوی، کرمان، لرستان، بندر ترکمن و سمنان، آن را تهیه می‌کنند.

 

 

 

 

 

یکی دیگر از آن صنایع دستی که به زور بازو نیاز دارد، حجاری روی سنگ است. حجاران باید بتوانند سنگ‌های سخت را به تصویر یا نوشته، مزین کنند. این حکاکی یا حجاری روی سنگ، اکنون بیشتر در اختیار مردانی است که زور و بازو دارند و می‌توانند سنگ‌های سخت را به سنگ‌های زیبا و تزیینی، تبدیل کنند.

 

از گذشته‌های دور نیز حجاری را بیشتر مردان انجام می‌دانند. مانند فرهاد کوه‌کن معروف که معروف‌ترین حجار تاریخ بوده است. نمونه‌های بسیاری از حجاری مردان در دست است، مانند نقش و نگار‌های تخت جمشید و نقش‌برجسته‌هایی که در طول تاریخ به‌جا مانده‌، همه کار دست مردان تاریخ بوده‌اند.

 

 

 

 

 

مسگری نیز از آن دسته هنر‌های دستی است که مردان، مهارت خاصی در خلق آن دارند. مسگری، جزو صنایع دستی قدیمی ایران است که بیشتر در کاشان، اصفهان و کرمان، رواج دارد و استادکاران آن، قطعات مس را به ورق تبدیل می‌کنند.

 

مسگران، باید تنی ورزیده و دستانی پر توان و تحمل کوبیدن فلز و کوره آتش را داشته باشند. این مس‌ها پس از گذراندن فرایندی، به ظروفی زیبا تبدیل می‌شوند. برخی دیگر به ظروف مسی، هنر‌های دیگر را هم اضافه کرده‌اند تا زیبایی این هنر، صدچندان شود.

 

 

 

 

 

قلمزنی روی مس را نیز بیشتر مردان انجام می‌دهند. با این‌که بانوان هم دستی بر آتش دارند، اما در بازار‌های سنتی اصفهان، بیشتر قلمزنان، مردانی هستند که به خوبی می‌دانند چطور سختی مس را با هنر قلمزنی خود، نرم کنند.

 

این قلمزنی‌ها تنها روی مس انجام نمی‌شود، بلکه فلز‌های مختلفی اکنون زیر دست قلمزنان حرفه‌ای، نقش‌دار می‌شوند. در حال حاضر، زنان نیز کم کم وارد حرفه قلمزنی شده‌اند و قلم به‌دست، روی مس و روی، نقش می‌زنند.

 

 

 

 

 

یکی دیگر از هنر‌هایی که هنوز زنان به آن ورود نکرده‌اند، قفل‌سازی است. در ذهن عموم مردم، بیشتر هنرمندان صنایع دستی قفل‌ساز در استان چهارمحال و بختیاری هستند. شاید به این علت که هنرمندان این استان و شهر چالشتر بودند که نخستین‌بار، قفل‌سازی را به‌عنوان یک هنر به دنیا معرفی کردند.

 

قفل چالشتری، اکنون در بزرگ‌ترین اندازه تا کوچک‌ترین اندازه، به‌دست مردان این استان، تهیه و تولید می‌شود.

 

بزرگ‌ترین قفل چالشتری، وسط میدانی در شهرکرد قرار دارد و کوچک‌ترین آن‌ها نیز به‌عنوان آویز، ساخته و استفاده می‌شود.

 

 

 

 

 

چاقوسازی نیز از آن دسته هنر‌های مردانه است. چاقو‌های دسته‌زنجانی، هنوز در حیطه هنر مردان است. چاقو‌های دست‌سازی که برخی از مردان، آن‌ها را به زنان خلاق می‌دهند تا هنر‌های دیگری به آن اضافه کنند. به‌طور مثال، ممکن است روی دسته این چاقو‌های مردساز، زنی نقاشی یا نقره‌کاری کند.

 

 

این هنر‌ها تنها مردانه نیستند. زنان در برخی از فرایندهای تولید این صنایع دستی ورود کرده‌اند، اما شاید بتوان گفت بن‌مایه تولید این هنر‌ها به‌دست مردان انجام می‌شود و زنان با تلفیق هنر‌های دیگر، به زیبایی این آثار می‌افزایند.