ضرورت حفظ ذخایر ژنتیک گیاهی منابع طبیعی و کشاورزی گلستان

به گزارش خبرگزاری صدا وسیما مرکز گلستان، از موهبت‌ها و نعمت‌های بی شمار خالق هستی، ثروت‌های فراوانی است که در دل طبیعت برای بشر از زمان خلقت تا کنون به ودیعه گذاشته شده است. گذشت زمان و پیشرفتهای روز افزون علمی هر روز دریچه تازه ای را به روی همگان گشوده و باعث شده تا انسان به اهمیت و ارزش حتی ریزترین موجودات زنده و نقش آنها در تنوع زیستی و زنجیره حیات پی ببرد.

طبیعت استان گلستان با بیش از 1200 گونه گیاهی و اقلیم چهار فصل (کوه ، دشت ، جلگه ، ساحل ) یکی از استانهای مهم در پوشش گیاهی کشور است که بیش از 200 گونه آن اندمیک یا خاص استان گلستان است .

خانم حسینی از  اهالی روستا های کوهستانی مینودشت استان گلستان می گوید: سال 1398 بذر  لوبیای خارجی از بازار کاشتم  و محصول خوبی گرفتم اما  نمی دانم چرا  سال 1399 که از بذر آن کاشتم  محصولی  نگرفتم.

در ده های قبل  ، از بذر های جالیزی و گندم های  بومی به علت مقاومت بالا به تنش های دمایی ، رطوبتی ، آفات و ماندگاری مناسب محصولات  و خوشمزه به عنوان بذر خود مصرفی استفاده می شد اما امروزه برای افزایش بهره وری از بذر های  پر محصول که اکثرا وارداتی هستند و در بازار  فراوان است  استفاده می شود.

از طرفی امروزه  اکثر بزرگسالان در مواجهه با میوه هایی بزرگ و درشت  و کم مزه ،  خاطره خوش کودکی خود را با طعم محبوب غذاها و محصولات  قدیم   با افتخار برای نسل جدید نقل می کنند .

امروزه وقتی به بازار میوه فروشان مراجعه می کنیم از میوه ها و طعم های قدیمی چندان خبری نیست به خصوص توت فرنگی ، گوجه فرنگی ، لوبیا ،  هندوانه ، پرتقال که   طعم و  درشتی آنها  تغییر است .

  حتی خواص میوه های بازاری با محصولات بومی  قدیم متفاوت است و ارزش غذایی سلامت آنها به اندازه سلامت میوه های بومی قدیمی نیست به همین خاطر تولید محصولات ارگانیک مورد توجه قرار گرفته است.

سید مجتبی حسینی ، کارشناس کشاورزی و باغبانی شهرستان بندر گز علت استفاده از بذر های هیبریدی  جدید را  توجه به  میزان محصول بیشتر و مقاومت در برابر آفات می داند.

وی با اذعان تفاوت طعم های میوه های قدیم و جدید می گوید: پرورش طبیعی میوه های ارگانیک بخاطر  مصرف نکردن سموم شیمیایی و کود های شیمیایی  اهمیت ویژه ای در بازارهای داخلی و خارجی پیدا کرده است .

حسینی  با اشاره به هیبرید بودن بذرهای  خارجی می گوید : ویژگی شاخص این بذرها عملکرد بالا و بهره وری  آن در مقایسه با بذرهای بومی و مقاومت در برابر آفات و کم آبی است اما  قابلیت تکثیر و تولید بذر  خود مصرفی برای کشاورز ندارد .

خانم فاطمه شیخ  کارشناس مرکز تحقیقات کشاورزی جهاد کشاورزی استان گلستان   می گوید : شرکت های خارجی با تولید بذر های یکبار مصرف هیبرید، کشاورزی  کشور های مصرف کننده بذر را وابسته به خود نگه می دارند  که وابستگی به واردت بذر و افزایش قیمت دلار باعث شده   تامین بذر گران شود  و هزینه های کشاورزی افزایش یابد از طرفی به علت هیبرید  و یک بار مصرف بودن  بذر های خارجی کشاورزان نمی توانند از بذر های خود مصرفی استفاده کنند.

مختارپور کارشناس ارشد مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی گلستان می گوید : با توجه به افزایش جمعیت و کمبود منابع تولید مانند زمین ، آب ، خاک ، کود ، انرژی و نیروهای انسانی برای افزایش بهره وری و تامین نیاز و سیر کردن جامعه چاره ای جز استفاده از بذر های پر محصول مانند برنج پر محصول نداریم زیرا  با افزایش جمعیت زمین های کشاورزی زیاد نمی شود بلکه با افزایش جمعیت باید بهره وری را افزایش داد.

 توجه روز افزون به بهره وری باعث افزایش واردات بذرهای هیبرید شده . دکتر مختار پور می گوید : در علم ژنتیک ژن های افزایش تولید یا کمیت با ژن های افزایش کیفیت متفاوت است و با دستکاری ژنتیک ژن های افزایش محصول  آن بر کیفیت و طعم غالب شده تا  کشاورز محصول بیشتری تولید کند .

وی  استفاده از بذر های بومی و خود مصرفی را به صرفه نمی داند و می گوید:  استفاده از بذر های پر محصول در درازمدت  به نابودی ذخایر ژنتیک گیاهان استان منجر می شود  از جمله گندم قرمز ، لوبیا ، گوجه ، هندوانه ، خربزه.

 البته  دکتر مختارپور می گوید : جای نگرانی نیست زیرا کارشناسان مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی  از 4 دهه قبل  جمع آوری بذرهای بومی را  آغاز کرده اند و  بیش از 30 گونه خربزه بومی استان و صدها نوع گندم  را جمع آوری کرده و به بانک ژن کشور ارسال  کرده اند .

دکتر مختارپور درباره  علت فراموشی بذر های قدیمی می گوید:  این بذر ها به علت  عملکرد پائین ارزش تکثیر برای تولید اقتصادی را ندارند  اما حفظ و نگهداری تنوع ژنتیکی بذرهای بومی به عنوان ثروت اصلی منطقه و فراهم  کردن امکان زمینه تحقیقات ژنتیکی در آینده  برای مقابله با بحران های احتمالی تغذیه  و حل آنها از طریق استفاده از ژن های گیاهان بومی بسیار مهم است.

به مراجعه به اینترنت بزرگترین بانک ژن دنیا  بنام  روز قیامت معرفی می شود که  این انبار در جزیره‌ای دورافتاده در مجمع‌الجزایر سوالبارد نروژ در ۱۰۰ کیلومتری از قطب شمال قرار گرفته‌است و مراکز تحقیقات کشاورزی  کشور های  توسعه یافته با جمع آوری ذخیره ژنتیک کشورهای خود و صد ها کشور دیگر توانسته اند  با تکیه بر این  تنوع ژنی ، بذرهای پرمحصول و مقاوم به تنش های خشکی و کم آبی و آفات را تولید و بذر هیبرید آن را برای کشورهای مختلف صادر کنند .

احمدی فروشنده بذر  در بندر گز در پاسخ به این سوال که چرا بذر گوجه بومی گلستان ندارد می گوید :  ما تنها بذرهای تائید شده وزارت جهاد کشاورزی را وارد و به کشاورزان عرضه می کنیم که از طریق گمرک وارد کشور می شود و کشاورزان به دنبال  بذر های  پر محصول هستند.

کلزا نمونه وابستگی تامین بذر  در  دهه اخیر و شروع تحریم بود .

ایمانی کشاورز کلزا کار  شهرستان علی آباد کتول  که از ۲۰ سال پیش کلزا می کارد می گوید : در سالهای اول به علت خارجی بودن بذر ، محصول خیلی خوبی درحد ۳ تن در هکتار برداشت می کردیم اما با وارد نشدن بذر  و استفاده از بذر های داخلی در سالهای بعد محصول کلزای ما کاهش یافت . 

عباسی معاون بهبود تولیدات گیاهی جهاد کشاورزی می گوید : بذر کلزا  از جمله موارد وابستگی ما به کشورهای اروپایی بود که با تحقیقات کارشناسان ایرانی  تولید بذر کلزا  در داخل تولید شد و امروزه 80 درصد بذر های کلزای استان از داخل تامین می شود.

وی هیبرید بودن بذر های خارجی را عامل یکبار مصرف بودن آن  و وابستگی همیشگی به واردات  از کشور های پیشرفته  می داند و می گوید:از طرفی  شرکتهای  تحقیاتی بذر خارجی عمدا  کاری کردند که امکان تامین بذر خود مصرفی برای کشاورزان وجود نداشته باشد .

با توجه به اهمیت ذخایر ژنتیکی و زیستی، مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی ایران در سال 1386،  با فرمان مقام معظم رهبری (مدظله العالی) در جهاددانشگاهی پایه گذاری شد و هدف اصلی مرکز تأسیس مرکز ملی مرجع به منظور حفظ و به کارگیری ذخایر ژنتیکی و زیستی کشور و حمایت از فعالیتهای صورت گرفته و ایجاد هماهنگی لازم است.

  مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی ایران ضمن پشتیبانی از مراکز ذخایر زیستی کشور و ایجاد شبکه ملی ذخایر زیستی،   پیشتازی در گردآوری، تکمیل، سامان دهی، استاندارد سازی و حفظ ذخایر ژنتیکی و زیستی برای توسعه دانش، فناوری و افزایش کیفیت زندگی و سلامت و حفظ امنیت غذایی، منابع طبیعی و تنوع زیستی کشور  مهمترین اهداف ایجاد این مرکز است.

 در این راستا هر چه ذخیره بانک ژن یک کشوری قوی تر باشد امکان موفقیت تحقیقات و پژوهش های آن بیشتر می شود .

 تحقیقات خانم دکتر فاطمه شیخ کارشناس مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی گلستان برای تهیه 4 رقم جدید باقلا موید این مطلب است .

انتقال یکی از بزرگترین ذخایر  بذر باقلای جهان و خاورمیانه از کشور سوریه برای نجات از غارت داعش و نگهداری از آن به مرکز تحقیقات کشاورزی گلستان باعث دسترسی به کارشناسان به  طیف وسیع ژنتیک باقلا داخلی، اروپایی و کشور های سوریه و لبنان  شد که حاصل  آن دورگ گیری و ترکیب ژن باقلا  وتولید یک باقلای بدون تانن به نام مهتا و 3نوع باقلای جدید دیگر شد که علاوه بر گلستان با اقلیم سراسر کشور سازگار است.

خانم شیخ می گوید :محصول باقلا بدون تانن می تواند جایگزین 30 درصد جیره مرغداریهای گوشتی باشد که تحول عظیمی در خودکفایی و تامین خوارک دام ارزان و بومی برای بیش از 1000 واحد مرغداری گوشتی فراهم می کند.

 وی می افزاید: از جمله ویژگی های تولید این 4 رقم باقلا عملکرد بالا و  دانه درشت و فراهم کردن  زمینه فرآوری و صادرات آن به کشورهای دیگر است.

دکتر مختار پور  یکی از  فعالیت های اصلی مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی  گلستان را استفاده از تنوع بالای ژنی گندم بومی استان و ترکیب آن با بذرهای داخلی و خارجی  می داند که هر ساله ۲۰۰۰ رقم بذر جدید در این مرکز  تولید  و  برای نگهداری به بانک ژن کشور در کرج ارسال می شود  زیرا بانک ژن مستقلی در گلستان نداریم.

 مختار پور می گوید: مجموعه این مطالب باعث شد که ایجاد یک بانک ژن مستقل در استان گلستان در ستاد پدافند غیرعامل استان تصویب شود .

 فرجی رئیس مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی گلستان می گوید : مبلغ 400 میلیون تومان اعتبار در قالب اوراق بهادار برای ایجاد بانک ژن گیاهی استان گلستان تصویب شد اما تاکنون مبلغی پرداخت نشده است .

مختار مهاجر رئیس سازمان جهاد کشاورزی می گوید:اعتبار مرکز تحقیات جهاد کشاورزی  از خود سازمان مستقل است و پی گیری اعتبار این طرح باید از طریق ریاست مرکز تحقیقات جهاد استان پی گیری شود.

دکتر مختار پور می گوید: متمرکز بودن بانک ژن در یک نقطه کشور خود می تواند دسترسی به این مرکز را محدود کند و هرچه تعداد این بانک های ژن  در کشور بیشتر باشد امنیت بذر ها به عنوان ذخایر ملی کشور بیشتر می شود بنابر این ایجاد بانک ژن در استان گلستان که دارای تنوع گیاهی و ژنتیک بسیار زیاد منابع طبیعی و کشاورزی است ضروریست .

خانم حسینی  ساکن روستایی در مناطق کوهستانی مینودشت که دنبال  بذر های بومی لوبیا بومی بود می گوید : بالاخره توانستم با جستجوی فراوان تنها یک کیلوگرم لوبیای قدیمی بومی پیدا کنم ودر زمین خود بکارم تا  از طعم غذا های قدیمی دوباره بهر مند شوم.

سردبیر : سید حسین حسینی